TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR NURİYE ÖLMEZ VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/34928) Karar Tarihi: 26/5/2021 Başvuru Numaras ı: 2017/34928 Karar Tarihi : 26/5/2021 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Hicabi DURSUN Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN Raportör : Tuğçe TAKCI Başvurucular : 1. Nuriye ÖLMEZ 2. Şevket ÖLMEZ 3. Zübeyde ÖLMEZ Başvurucular Vekili : Av. Rojbin TU ĞAN KALKAN I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru;
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR NURİYE ÖLMEZ VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/34928) Karar Tarihi: 26/5/2021 Başvuru Numaras ı: 2017/34928 Karar Tarihi : 26/5/2021 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Hicabi DURSUN Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN Raportör : Tuğçe TAKCI Başvurucular : 1. Nuriye ÖLMEZ 2. Şevket ÖLMEZ 3. Zübeyde ÖLMEZ Başvurucular Vekili : Av. Rojbin TU ĞAN KALKAN I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; kamu makamlar ınca gerekli önlemlerin al ınmamas ı nedeniyle mühimmat patlamas ı sonucu yaralanma meydana gelmesi ve olayla ilgili olarak aç ılan tam yarg ı davas ında yetersiz tazminata karar verilmesi nedeniyle ya şam hakk ının; tazminat taleplerinin haks ız olarak reddedilmesi nedeniyle adil yarg ılanma hakk ının; yarg ılaman ın uzun sürmesi nedeniyle de makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 12/9/2017 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2017/34928 Karar Tarihi : 26/5/2021 3III. OLAY VE OLGULAR 6. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ve Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) üzerinden ula şılan bilgi ve belgelere göre ilgili olaylar özetle şöyledir: 7. Başvuruculardan Zübeyde Ölmez olay ın gerçekle ştiği 2/11/2003 tarihinde 7 yaşındad ır. Zübeyde Ölmez, olay tarihinde Şırnak' ın Uludere ilçesinin bir köyünde ö ğrencisi olduğu okula yak ın mesafede bulunan bir bölgede arkada şlar ıyla oynarken çocuklardan birinin buldu ğu, askerî envantere kay ıtlı olmad ığı tespit edilen mühimmat ı kayaya vurmas ı sonucu meydana gelen patlamada yaralanm ıştır. Başvurucular ın bildirdi ği üzere ba şvurucu Zübeyde Ölmez olay nedeniyle duyma ve görme zorlu ğu yaşamaktad ır, iç organlar ında harabiyet olu şmuştur ve Van Devlet Hastanesince düzenlenen 5/7/2005 tarihli sa ğlık kurulu raporuna göre %15 i ş gücü kayb ına uğram ıştır ayr ıca psikolojik sorunlar ya şamaktad ır. 8. Başvurucular ın idareye yapt ıklar ı tazminat ödenmesi talepli ba şvurunun reddedilmesi üzerine ba şvurucular Diyarbak ır İdare Mahkemesinde tam yarg ı davas ı açm ıştır. Dava dilekçesinde ba şvurucular; ba şvurucu Zübeyde Ölmez'in olay nedeniyle hem fiziki hem psikolojik olarak zarar gördü ğünü, bu zararlar ın etkilerinin hayat boyu devam edeceğini, kamu makamlar ının may ını ve patlay ıcılar ı temizleme konusunda gerekli önlemleri almamas ı ve s ınırda yaşayan köy halk ını patlay ıcılar konusunda e ğitmemesi nedeniyle olay ın meydana geldi ğini, olay ın meydana geldi ği yerin köyün içinde ve okula çok yak ın bir mesafede oldu ğunu, dolay ısıyla olayda idarenin hizmet kusuru bulundu ğunu, ayr ıca sosyal risk ilkesi uyar ınca da devletin zarar ı tazmin etmesi gerekti ğini ifade etmi ştir. 9. Dava dilekçesinde; ba şvurucu Zübeyde Ölmez için 10.000 TL maddi, 20.000 TL manevi tazminat; ba şvurucular ın çocuklar ının yaralanmas ı ve psikolojik olarak rahats ızlanmas ı nedeniyle çektikleri üzüntülerden dolay ı anne Nuriye Ölmez ve baba Şevket Ölmez için toplam 10.000 TL manevi tazminat ödenmesi talep edilmi ştir. 10. Mardin İdare Mahkemelerinin yarg ılama faaliyetine ba şlamas ı üzerine dosya Mardin 1. İdare Mahkemesine ( İdare Mahkemesi) devredilmi ştir. İdare Mahkemesi 2007/300 esasa kay ıtlı yarg ılamada 29/6/2007 tarihli kararla, sosyal risk ilkesi uyar ınca Zübeyde Ölmez için 10.000 TL maddi tazminat isteminin kabulü ile 20.000 TL manevi tazminat isteminin 1.000 TL'lik k ısm ının kabulüne, Nuriye Ölmez ve Şevket Ölmez'in ise manevi tazminat isteminin reddine karar vermi ştir. 11. Başvurucular bireysel ba şvuruda ileri sürdükleri iddialarla karar ı temyi z etmiştir. Dan ıştay Onuncu Dairesi (Dan ıştay) 15/10/2012 tarihli kararla karar ın k ısmen onanmas ına, k ısmen bozulmas ına karar vermi ştir. Gerekçenin ilgili k ısm ı şöyledir: "... Mardin İdare Mahkemesinin 29.6.2007 tarihli... karar ıyla, sosyal risk ilkesi uyar ınca ve bilirki şi incelemesi sonucu düzenlenen rapor dikkate al ınarak, maddi tazminat istemlerinin kabulü; Zübeyde'nin manevi tazminat isteminin 1.000,00 TL'lik k ısm ının kabulü, bu istemin fazlaya ili şkin k ısm ı ile Nuriye ve Şevket'in manevi tazminat istemleri bak ımından ise davan ın reddine hükmedilmi ştir. ... Başvuru Numaras ı: 2017/34928 Karar Tarihi : 26/5/2021 4Dosyan ın incelenmesinden, davac ılar ın çocuklar ı olan 7 ya şındaki Zübeyde Ölmez'in, 2.11.2003 tarihinde, Şırnak ili, Uludere ilçesi, Andaç Köyü'nün 850 m kuzeyinde, ayn ı Köy'deki Sadone Tepesi'nin 750 m güneyinde ve ö ğrencisi olduklar ı okula yak ın mesafed e bulunan bölgede bir grup çocukla birlikte oynad ıklar ı sırada, çocuklardan birinin buldu ğu bir cismi kayaya vurmas ı sonucu meydana gelen patlama nedeniyle yaraland ığı ve %15 i ş gücü kayb ına uğrad ığı, havan tahrip mühimmat ı niteliğindeki patlay ıcının Şırnak İl Jandarma Komutanl ığı envanterinde kay ıtlı olmad ığı ve terör örgütü mensuplar ınca güvenlik güçlerine zarar vermek için arazide b ırak ıldığının değerlendirildi ği ve nakd i tazminat ödenmesi talebiyle yap ılan başvurunun reddedildi ği anlaşılmaktad ır. Olayda, meskun mahale yak ın olduğu anlaşılan patlama bölgesinin tehlikeli maddelerden ar ındırılarak güvenli ğini sağlama veya güvenli ği sağlanamayan bölgeye giri şe uyar ıcı işaretlerle engel olunmas ı hususundaki görevini yerine getirmeyen daval ı idarenin hizmet kusuru i şlediği görülmektedir. Bu durumda, daval ı idarenin hizmet kusuru i şlediği dikkate al ındığında, Mahkemec e sosyal risk ilkesi uyar ınca hüküm kurulmas ında hukuksal isabet bulunmamakla birlikte, b u durum, karar ın maddi tazminata ili şkin k ısm ı ile manevi tazminat ın k ısmen kabulüne ili şkin kısm ının bozulmas ını gerektirecek nitelikte görülmemektedir. Mahkeme karar ının manevi tazminat isteminin k ısmen reddine ili şkin k ısm ına gelince: ...Olayda, patlama sonucu olu şan yaralanman ın Zübeyde, Nuriye ve Şevket için manevi zarara yol açt ığının tart ışma götürmeyece ği, olay ın oluş şekli ve zarar ın niteliğine göre, mahkemece Zübeyde için takdir edilen manevi tazminat miktarlar ının duyulan üzüntüy ü kısmen de olsa giderecek ve daval ı idarenin olaydaki kusurunun a ğırlığını ortaya koyaca k düzeyde olmad ığı görülmektedir. Bu durumda, manevi tazminat ın amaç ve niteli ği ile yukar ıda belirtilen ölçütlere göre, Nuriye ve Şevket için manevi tazminata hükmedilmesi, Zübeyde için ise takdir edilen manevi tazminat miktar ının yeniden belirlenmesi gerekti ği dikkate al ındığında, Mahkeme karar ının, manevi tazminat isteminin k ısmen reddine ili şkin k ısm ında hukuksal isabet bulunmad ığı sonucuna ula şılmaktad ır. Aç ıklanan nedenlerle,... karar ının maddi ve manevi tazminat istemlerinin k ısmen kabulüne ili şkin k ısm ının yukar ıda belirtilen gerekçeyle ONANMASINA, davac ılar temyi z isteminin k ısmen reddiyle karar ın maddi tazminat isteminin k ısmen reddine ili şkin k ısm ının yine yukar ıda belirtilen gerekçeyle ONANMASINA, davac ılar temyiz isteminin k ısmen kabulüyle karar ın manevi tazminat isteminin k ısmen reddine ili şkin k ısm ının BOZULMASINA, ..." 12. 15/5/2013 tarihli karar düzeltme talebi sonras ında başvurucular 17/6/2013 tarihli ıslah talebini içeren dilekçeyle, ba şvurucu Zübeyde Ölmez için talep ettikleri maddi tazminat miktar ını 10.000 TL'den 30.039,618 TL'ye ç ıkarm ıştır. 13. Karar düzeltme talebinin Dan ıştay taraf ından 21/1/2015 tarihinde reddedilmesi sonras ında İdare Mahkemesi 16/10/2015 tarihli kararla Dan ıştayca verilen bozma karar ına uyarak maddi ve manevi tazminat taleplerinin kabulüne karar vermi ştir. Gerekçenin ilgili kısm ı şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2017/34928 Karar Tarihi : 26/5/2021 5"...bozulan k ısımlar yönünden bozma karar ına uyulmak suretiyle i şin gereği görüşüldü: Maddi Tazminat Yönünden Yap ılan İncelemede; ...Olayda, 2577 say ılı Kanun'da, 6459 say ılı Kanun ile yap ılan değişikliğin yürürlü ğe girmesinden sonra davac ı vekili taraf ından verilen 26.6.2013 tarihinde verilen ve Dan ıştay Onuncu Dairesine hitaben gönderilen dilekçede, bilirki şi raporu do ğrultusunda sözü edilen yasal değişiklikten yararlan ılarak davac ı Zübeyde Ölmez için dava dilekçesinde 10.000,00 TL olarak belirtilen maddi tazminat miktar ının, 20.039,618 TL art ırılarak, 30.039,618 TL olarak gösterildi ği ve bu miktar üzerinden yeniden karar verilmesinin istenildi ği anlaşılmaktad ır. Bu durumda, yarg ılama aşamas ında isteminin tamam ı kabul edilen davac ının 257 7 say ılı İdari Yarg ılama Usulü Kanunu'nun 16. maddesinin 4. f ıkras ı uyar ınca yasal değişiklikten yararlanmak istemiyle verdi ği miktar art ırım talebi dilekçesinin daval ı idareye tebliğ edildiği ve daval ı idarece bu art ıma itiraz edildi ği görülmektedir. Sonuç olarak ıslah edilen dava konusu tutar ın, karşı taraf ın kabulüne ba ğlı olmamas ı sebebiyle bilirki şi incelemesi sonucu tespit edilen 30.039,618 TL tutardan Mahkememizin E.2007/300, K.2007/1030 say ılı karar ıyla 10.000,00TL'lik k ısm ının kabulüne karar verildiğinden ve bu k ısm ın onanarak kesinle ştiği anlaşıldığından ıslah edilen kalan tutar olan 20.039,618 TL'nin de kabulüne karar verilmesi gerekmektedir. Manevi Tazminat Yönünden Yap ılan İncelemede; ... Bu durumda; manevî tazminat ın hesaplanmas ı ile ilgili yukar ıda aktar ılan bilgiler ışığında yap ılan değerlendirmede, manevî zarar ı doğuran olay ın vücut bütünlü ğünü ihlâl eden bir hadise olmas ı, zarara u ğrayan kişinin toplum içindeki konumu, hadisenin olu ş şekli itibar ıyla yaratt ığı infial, olay ın yaşanmas ında daval ı idare eyleminin etkisi ve niteli ği, hizmet kusurunun a ğırlığı ve hukuka ayk ırılığın derecesi, dikkate al ınarak; davac ı Zübeyd e Ölmez'in manevi tazminat isteminin Mahkememizin E.2007/300, K.2007/1030 sayılı karar ıyla 1.000,00 TL'lik k ısm ının kabulüne karar verildi ği ve bu karar ın onanara k kesinleştiği görülmekle manevi tazminat ın kalan k ısm ı olan 19.000,00 TL manevi tazmina t isteminin de kabulüne, di ğer davac ılar Nuriye Ölmez ve Şevket Ölmez'in de manevi tazminat istemlerinin kabulüyle 10.000,00 TL manevi tazminat ın Nuriye Ölmez ve Şevket Ölmez'e ödenmesine karar verilmesi gerekmektedir. ..." 14. Dan ıştay 30/5/2016 tarihli kararla karar ın onanmas ına karar vermi ş, karar düzeltme talebi ise 8/6/2017 tarihinde reddedilmi ştir. 15. Ret karar ı başvuruculara 14/8/2017 tarihinde tebli ğ edilmiş olup başvurucular 12/9/2017 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. IV.İLGİLİ HUKUK 16.İlgili hukuk için bkz. Cemal K ılıç, B. No: 2014/8722, 11/6/2018, 23-30. Başvuru Numaras ı: 2017/34928 Karar Tarihi : 26/5/2021 6V.İNCELEME VE GEREKÇE 17. Mahkemenin 26/5/2021 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Adli Yard ım Talebi Yönünden 18. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Şerif Ay (B. No: 2012/1181, 17/9/2013) karar ında belirtilen ilkeler dikkate al ınarak geçimini önemli ölçüde güçle ştirmeksizi n yarg ılama giderlerini ödeme gücünden yoksun olduklar ı anlaşılan başvurucular ın aç ıkça dayanaktan yoksun olmayan adli yard ım taleplerinin kabulüne karar verilmesi gerekir. B. Yaşam Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucular ın İddialar ı 19. Başvurucular, Zübeyde Ölmez'in yaraland ığı patlaman ın sorumlular ının tespiti ve cezaland ırılmas ı için etkili bir soru şturma yürütülmedi ğini, soru şturma kapsam ında beyanlar ına başvurulmad ığını, süreçten bilgilendirilmediklerini, olay ın gerçekle ştiği köy içindeki patlamam ış çat ışma art ıklar ının ya da may ınlar ın kamu makamlar ınca taran ıp temizlenmesi, riskli alanlara giri şin yasaklanmas ı, vatanda şlara may ın ve mühimmat gibi patlay ıcılara dair risk e ğitiminin verilmesi gibi gerekli önlemlerin al ınmad ığını, davan ın açıldığı tarih itibar ıyla ıslah yasa ğı bulundu ğundan tazminat miktarlar ını düşük talep ettiklerini, sonras ında Zübeyde Ölmez'in olay nedeniyle u ğrad ığı mental zarar ın net olarak tespit edilmeden eksik zarar tespiti ile yetersiz tazminata hükmedildi ğini ve tam yarg ı davas ının uzun sürdü ğünü belirterek ya şam, adil yarg ılanma, e ğitim ve etkili ba şvuru haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmü şlerdir. 2. Değerlendirme 20. Anayasa n ın 17. maddesinin birinci f ıkras ı şöyledir: Herkes, ya şama, maddî ve manevî varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ına sahiptir. 21. Anayasa n ın 5. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: Devletin temel amaç ve görevleri, ... ki şinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal huku k devleti ve adalet ilkeleriyle ba ğdaşmayacak surette s ınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kald ırmaya, insan ın maddî ve manevî varl ığının gelişmesi için gerekli şartlar ı haz ırlamaya çal ışmakt ır. 22. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucular ın iddialar ının özünü kamu makamlar ınca yaşam ı korumak için gerekli tedbirlerin al ınmad ığı ve eksik de ğerlendirmeyle yetersiz tazminata hükmedildi ği hususlar ı oluşturmaktad ır. Bu nedenle ba şvurucular ın eğitim, etkili başvuru ve adil yarg ılanma haklar ının ihlal edildi ği iddialar ının da bir bütün olarak yaşam hakk ı kapsam ında incelenmesi gerekti ği değerlendirilmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2017/34928 Karar Tarihi : 26/5/2021 7a. Uygulanabilirlik Yönünden 23. Somut olayda ba şvuru, mühimmat patlamas ı sonucu yaralama olay ına ilişkin olup başvurucu Zübeyde Ölmez hayattad ır. Bu nedenle ba şvuruda öncelikle ya şam hakk ının güvence alt ına al ındığı Anayasa n ın 17. maddesinin birinci f ıkras ının uygulanabilirli ğinin değerlendirmesi gerekmektedir. 24. Bir olayda ya şam hakk ına ilişkin ilkelerin uygulanabilmesi için gerekli şartlardan biri do ğal olmayan bir ölümün gerçekle şmesi olmakla birlikte ölümle sonuçlanmayan bir olaya ili şkin başvuru da ma ğdura karşı gerçekleştirilen eylemin niteli ği ve failin amac ı gibi somut olay ın koşullar ı dikkate al ınarak ya şam hakk ı kapsam ında incelenebilir. Bu de ğerlendirme yap ılırken eylemin potansiyel olarak öldürücü niteli ği olup olmad ığı ile maruz kal ınan eylemin ma ğdurun fiziki bütünlü ğü üzerindeki sonuçlar ı önem taşımaktad ır (Mustafa Çelik ve Siyahmet Şeran, B. No: 2014/7227, 12/1/2017, 69; Yasin Ağca, B. No: 2014/13163, 11/5/2017, 109, 110). 25. Somut olayda ba şvurucu Zübeyde Ölmez patlamadan yaral ı olarak kurtulmu ş olsa da patlaman ın potansiyel olarak öldürücü bir niteli ği olduğu aç ıktır. Olay tarihinde çocuk olan ba şvurucu Zübeyde Ölmez'in ya şamas ının tesadüfe ba ğlı olma olas ılığı değerlendirildi ğinde başvurunun ya şam hakk ı çerçevesinde incelenmesi gerekti ği sonucuna var ılm ıştır. b.İncelemenin Kapsam ı Yönünden 26. Başvurucular ın kamu makamlar ının yaşam ı korumak için gerekli tedbirleri almad ığı iddias ının hakl ılığı Dan ıştay ve sonras ında -bozma karar ı doğrultusunda- İdare Mahkemesi taraf ından kabul edilmi ştir (bkz. 11, 13). Dolay ısıyla somut ba şvuruda derece mahkemeleri taraf ından yaşam hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin bir ihlal tespiti yap ılm ıştır. Bu nedenle somut ba şvuruda ya şam hakk ı bak ımından yap ılacak inceleme ba şvurucu Zübeyde Ölmez'in ma ğduriyetinin giderilip giderilmedi ği hususu ile s ınırlı olacakt ır. 27. Öte yandan ba şvurucular ın olay hakk ında etkili bir ceza soru şturmas ı yürütülmedi ğine, Zübeyde Ölmez'in u ğrad ığı mental zararlar bak ımından bir ba şka tam yarg ı davas ı açmak zorunda kald ıklar ına ve 2008/1018 esasa kayden görüldü ğünü bildirdikleri bu tam yarg ı davas ının da reddedildi ğine dair iddialar ı bak ımından bir belge sunmad ıklar ı anlaşıldığından ba şvurucular ın söz konusu yarg ılama süreçlerine dair iddialar ının incelenmesi mümkün de ğildir. Bu bak ımdan inceleme, İdare Mahkemesinde 2007/300 esasa kay ıtlı yarg ılama ile s ınırlı olarak yap ılacakt ır. c. Kabul Edilebilirlik Yönündeni. Başvurucular Nuriye Ölmez ve Şevket Ölmez Yönünden 28. Başvurucular k ızlar ının yaralanmas ı nedeniyle kendilerinin de ya şam hakk ının ihlal edildi ğinden şikâyet etmektedir. Bu nedenle ba şvurucular ın yaşam hakk ı yönünden mağdur statüsüne sahip olup olmad ığı nın incelenmesi gerekir. 29. Anayasa'n ın 148. maddesinin üçüncü f ıkras ının ilgili k ısm ı şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2017/34928 Karar Tarihi : 26/5/2021 8"Herkes, Anayasada güvence alt ına al ınm ış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi kapsam ındaki herhangi birinin kamu gücü taraf ından, ihlal edildiği iddias ıyla Anayasa Mahkemesine ba şvurabilir... " 30. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un "Bireysel ba şvuru hakk ı" kenar ba şlıklı 45. maddesinin (1) numaral ı fıkras ı şöyledir: "Herkes, Anayasada güvence alt ına al ınm ış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi ve buna ek Türkiye'nin taraf oldu ğu protokoller kapsam ındaki herhangi birinin kamu gücü taraf ından, ihlal edildi ği iddias ıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir." 31. 6216 say ılı Kanun'un " Bireysel ba şvuru hakk ına sahip olanlar " kenar başlıklı 46. maddesinin (1) numaral ı fıkras ı şöyledir: "Bireysel ba şvuru ancak ihlale yol açt ığı ileri sürülen i şlem, eylem ya da ihma nedeniyle güncel ve ki şisel bir hakk ı doğrudan etkilenenler taraf ından yap ılabilir." 32. Bireysel ba şvuru yolunu i şletebilecekler esas itibar ıyla doğrudan ma ğdur s ıfat ını taşıyan kişiler olmakla birlikte somut olay ın koşullar ına ve ihlal edilen hakk ın niteliğine göre mağdur ile aras ında doğrudan kişisel ve özel bir ba ğ bulunan, dolay ısıyla da Anayasa'n ın ihlalinden olumsuz olarak etkilenmi ş veya ihlalin sona ermesinden me şru ve kişisel bir menfaati bulunan kimseler de dolayl ı mağdur s ıfat ıyla bireysel ba şvuruda bulunabileceklerdir (Engin Gök ve di ğerleri , B. No: 2013/3955, 14/4/2016, 53). 33. Bununla birlikte dolayl ı mağduriyetin ortaya ç ıkmas ı, somut olay ın koşullar ına ve ihlal edilen hakk ın niteliğine bağlı olarak de ğişebilmektedir. Nitekim Anayasa Mahkemesi, ma ğdurun bizzat ba şvuru yapmas ının mümkün olmad ığı ve yak ın akrabal ık ilişkisinin bulundu ğu kimi durumlarda -özellikle ya şam hakk ının söz konusu oldu ğu durumlarda- ba şvurucular ın ihlalden do ğrudan etkilenmemi ş olmalar ına rağmen ihlalde n dolayl ı olarak etkilenmeleri nedeniyle kendi adlar ına başvuru yapabileceklerine karar vermiştir (Serpil Kerimo ğlu ve diğerleri , B. No: 2012/752, 17/9/2013, 41; Cemil Dan ışman, B. No: 2013/6319, 16/7/2014; Sad ık Koçak ve di ğerleri , B. No: 2013/841, 23/1/2014; Rıfat Bakır ve diğerleri, B. No: 2013/2782, 11/3/2015). 34. Mevcut ba şvuruda ba şvurucu Zübeyde Ölmez'in annesi ve babas ı olan başvurucular sadece k ızlar ının değil kendi ya şam haklar ının da ihlal edildi ğini ileri sürmektedir. Ya şam hakk ı ile ilgili olarak ma ğdur olundu ğunun ileri sürülebilmesi için yak ın akrabal ık ilişkisi içinde olunan ki şi veya kişilerin olayda ya şam ını yitirmesi gerekmektedir. Başvurucular ın yak ını, başvuru tarihi itibar ıyla hayattad ır ve bireysel ba şvuruda bulunma imkân ına da sahip olup bu imkân ını kullanm ıştır. Dolay ısıyla an ılan başvurucular ın yaşam hakk ı bak ımından doğrudan ya da dolayl ı biçimde ma ğdur statüsünde olduklar ının kabulü mümkün de ğildir. ii. Başvurucu Zübeyde Ölmez Yönünden 35. Öte yandan ba şvurucu Zübeyde Ölmez'in meydana gelen patlamada yaralanmas ı nedeniyle ya şam hakk ının ihlal edildi ğine dair iddias ının da başvuru ehliyeti dışındaki kabul edilebilirlik kriterleri aç ısından da de ğerlendirilmesi gerekir. Başvuru Numaras ı: 2017/34928 Karar Tarihi : 26/5/2021 936. Anayasa'n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan yaşama hakk ı, Anayasa'n ın 5. maddesiyle birlikte de ğerlendirildi ğinde devlete pozitif ve negatif ödevler yükler ( Serpil Kerimoğlu ve diğerleri , 50). 37. Devletin pozitif bir yükümlülük olarak yetki alan ında bulunan tüm bireylerin yaşama hakk ını gerek kamusal makamlar ın gerek di ğer bireylerin gerekse ki şinin kendisinin eylemlerinden kaynaklanabilecek risklere kar şı koruma yükümlülü ğü bulunmaktad ır (Serpil Kerimoğlu ve diğerleri , 50, 51). 38. Anayasa Mahkemesi aç ısından idari makamlar ve derece mahkemeleri taraf ından başvurucular lehine bir tedbir ya da karar ın al ınmas ı suretiyle ihlalin tespit edilmesi, verilen karar ile bu ihlalin uygun ve yeterli biçimde giderilmesi hâlinde ilgili taraf ın art ık mağdur olduğu ileri sürülemeyecektir ( Sad ık Koçak ve di ğerleri , 83). 39. Mağduriyetin giderilmesi, özellikle ihlal edildi ği ileri sürülen hakk ın niteliği ve ihlali tespit eden karar ın gerekçesi ile bu karar ın ard ından ilgili aç ısından uğrad ığı zararlar ın devam edip etmedi ğine bağlıdır. Başvuruculara sunulan telafi imkân ının uygun ve yeterli olup olmad ığı karar ı, söz konusu anayasal temel hak ve özgürlü ğün ihlalinin niteli ği gözönünde bulundurularak dava ko şullar ının tamam ının değerlendirilmesi sonucunda verilebilecektir. Bu çerçevede bir ba şvurucunun ma ğdur s ıfat ı, Anayasa Mahkemesi önünde şikâyet etti ği durum için ayn ı zamanda idari veya yarg ısal bir kararla kendisine ödenmesine karar verilen tazminata da ba ğlı olabilecektir ( Sad ık Koçak ve di ğerleri , 84). 40. Anayasa'n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan yaşam hakk ı bağlam ında mağduriyetin giderilip giderilmedi ğinin tespiti aç ısından kasten ya da sald ırı veya kötü muameleler sonucu meydana gelen ölüm olaylar ı ile ihmal sonucu meydana gelen ölüm olaylar ı aras ında bir ayr ım yapmak gerekir ( Mehmet Aydo ğan ve Nufer Aydo ğan, B. No: 2013/3775, 14/4/2016, 55). 41. Kasten ya da sald ırı veya kötü muameleler sonucu meydana gelen ölüm olaylar ına ilişkin davalarda Anayasa'n ın 17. maddesi gere ğince devletin ölümcül sald ırı durumunda sorumlular ın tespitine ve cezaland ırılmalar ına imkân verebilecek nitelikte cezai soruşturmalar yürütme yükümlülü ğü bulunmaktad ır. Bu tür olaylarda yürütülen idari ve hukuki soru şturmalar ve davalar sonucunda sadece tazminat ödenmesi ya şam hakk ı ihlalini gidermek ve ma ğdur s ıfat ını ortadan kald ırmak için yeterli de ğildir ( Serpil Kerimo ğlu ve diğerleri , 55). 42. Ancak ihmal nedeniyle meydana gelen ölüm olaylar ına ilişkin davalar aç ısından farkl ı bir yakla şımın benimsenmesi gerekir. Buna göre ya şam hakk ının veya fiziksel bütünlüğün ihlaline kasten sebebiyet verilmemi ş ise etkili bir yarg ısal sistem kurma yönündeki pozitif yükümlülük, her olayda mutlaka ceza davas ı aç ılmas ını gerektirmez. Mağdurlara hukuki, idari ve hatta disiplinle ilgili hukuk yollar ının aç ık olmas ı yeterli olabili r (Serpil Kerimo ğlu ve diğerleri , 59). 43. Yaşam hakk ının ihlal edildi ği şikâyetinin bulundu ğu tazminat ve tam yarg ı davalar ında derece mahkemelerinin Anayasa n ın 17. maddesinin gerektirdi ği özende bir inceleme yapma yükümlülü ğü bulunmakla birlikte Anayasa Mahkemesinin bu konudaki görevi, derece mahkemelerinin belirli bir sonuca var ırken Anayasa'n ın 17. maddesinin gerektirdi ği dikkatli incelemeyi yap ıp yapmad ığını ya da ne ölçüde yapt ığını incelemektir (Aysun Okumu ş ve Aytekin Okumu ş, B. No: 2013/4086, 20/4/2016, 73). Zira derece Başvuru Numaras ı: 2017/34928 Karar Tarihi : 26/5/2021 10mahkemeleri taraf ından bu konuda gösterilecek hassasiyet, yürürlükteki yarg ı sisteminin daha sonra ortaya ç ıkabilecek benzer ya şam hakk ı ihlallerinin önlenmesinde sahip oldu ğu önemli rolün zarar görmesine engel olacakt ır (Cemil Dan ışman, 110; Filiz Aka , B. No: 2013/8365, 10/6/2015, 33). 44. Bu durumda ba şvurunun incelenmesinden İdare Mahkemesi taraf ından görüle n yarg ılamada, kamu makam ının başvurucunun yaralanmas ında tam kusurlu oldu ğunun tespit edildiği ve başvurucunun zarar ının hizmet kusuru ilkesine göre kar şılanmas ı gerektiği sonucuna ula şıldığı görülmektedir (bkz. 11, 13). Ba şvuruya konu olayda ba şvurucunun yaralanmas ından kamu makamlar ının sorumlu oldu ğunun tespit edilmesi, Anayasa'n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan yaşam hakk ının ihlal edildi ğinin ve ya şam hakk ının devlete yüklediği yaşam ı koruma pozitif yükümlülü ğünün kamu makamlar ı taraf ından yerine getirilmedi ğinin derece mahkemelerince aç ıkça kabul edildi ği anlam ına gelmektedir. 45. Dolay ısıyla bu noktada söz konusu davada ihlal nedeniyle ba şvurucuya ödenmesine karar verilen tazminat miktar ının yetersiz oldu ğu iddias ının değerlendirilmesi gerekmektedir. 46. Dava aç ılırken başvurucu için 10.000 TL maddi, 20.000 TL manevi tazminat talep edildi ği, İdare Mahkemesince 29/6/2007 tarihli kararla ba şvurucunun 10.000 TL maddi tazminat isteminin kabulü ile 20.000 TL manevi tazminat isteminin 1.000 TL'lik k ısm ının kabulüne karar verildi ği (bkz. 10), karar ın Dan ıştay ın 15/10/2012 tarihli karar ıyla başvurucu lehine hükmedilen tazminat miktarlar ı bak ımından onand ığı, başvurucunun manevi tazminat talebinin reddedilen k ısm ı için ise bozuldu ğu (bkz. 11) anla şılmaktad ır. 47. Bunun üzerine ba şvurucu ıslah dilekçesiyle maddi tazminat talebini art ırarak 30.039,618 TL'ye ç ıkarm ıştır (bkz. 12). İdare Mahkemesi de 16/10/2015 tarihli kararla, başvurucunun ıslah dilekçesiyle talep etti ği kalan 20.039,618 TL'nin ve ba şvurucunun talep ettiği manevi tazminat ın kalan k ısm ı olan 19.000 TL'nin de kabulüne karar vermi ş olup (bkz. 13) söz konusu karar kanun yolu incelemelerinden geçerek kesinle şmiştir. 48. Bu durumda, yap ılan yarg ılama neticesinde ula şılan ihlal tespiti sonras ında başvurucunun ıslah ederek art ırma imkân ı bulduğu maddi tazminat miktar ı da dâhil olmak üzere talep etti ği maddi ve manevi tazminat miktarlar ının tümünün kendisine ödenmesine karar verildi ği görüldüğünden ve -derece mahkemeleri kararlar ında bariz takdir hatas ı veya açık bir keyfîlik de tespit edilmedi ği müddetçe- Anayasa Mahkemesinin tazminat miktarlar ının belirlenmesi konusunda derece mahkemelerinin takdir yetkisine müdahalesi söz konusu olamayaca ğından başvurucunun söz konusu ihlal nedeniyle ma ğduriyetinin giderildiği, dolay ısıyla yaşam hakk ı bak ımından ma ğdur s ıfat ının ortadan kalkt ığı değerlendirilmi ştir. 49. Aç ıklanan gerekçelerle tüm ba şvurucular bak ımından başvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik ko şullar ı yönünden incelenmeksizin kişi bak ımından yetkisizli k nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. C. Adil Yarg ılanma Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddialar 1. Yarg ılama Sonucunun Adil Olmad ığına İlişkin İddia 50. Başvurucular Nuriye Ölmez ve Şevket Ölmez, olayda çocuklar ının yaralanmas ı ve olay nedeniyle psikolojik sorunlar ya şamalar ı, ayr ıca çocuklar ının rehabilite edilmesi ve Başvuru Numaras ı: 2017/34928 Karar Tarihi : 26/5/2021 11iyileşmesi için herhangi bir destek görmemeleri sebebiyle çektikleri üzüntüler dolay ısıyla uğrad ıklar ı zarar ın hakkaniyete uygun olarak tazmin edilmedi ğini ileri sürmü ştür. 51. Anayasa n ın 148. maddesinin dördüncü f ıkras ında, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlara ili şkin şikâyetlerin bireysel ba şvuruda incelenemeyece ği belirtilmi ştir. Bu kapsamda ilke olarak mahkemeler önünde dava konusu yap ılm ış maddi olay ve olgular ın kan ıtlanmas ı, delillerin de ğerlendirilmesi, hukuk kurallar ının yorumlanmas ı ve uygulanmas ı ile uyuşmazl ıkla ilgili var ılan sonucun adil olup olmamas ı bireysel ba şvuru konusu olamaz. Ancak bireysel ba şvuru kapsam ındaki hak ve özgürlüklere müdahale te şkil eden, bariz takdir hatas ı veya aç ık bir keyfîlik içeren tespit ve sonuçlar bu kapsamda de ğildir ( Ahmet Sa ğlam, B. No: 2013/3351, 18/9/2013, 42). 52. Başvurucular ın söz konusu iddialar ının derece mahkemeleri taraf ından delillerin değerlendirilmesinde ve yorumlanmas ında isabet olmad ığına, esas itibar ıyla yarg ılaman ın sonucuna ili şkin olduğu görülmektedir. Somut olayda ba şvurucular ın manevi tazminat talep ettikleri ve talep edilen miktar ın tümünün kendilerine ödenmesine hükmedildi ği de gözetilerek yarg ılamada derece mahkemelerinin kararlar ında bariz takdir hatas ı veya aç ık bir keyfîlik olu şturan herhangi bir durum tespit edilmemi ştir. 53. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvuruda ileri sürülen ihlal iddialar ının yukar ıda belirtilen içtihat kapsam ında, kanun yolu şikâyeti niteli ğinde oldu ğu sonucuna var ıldığından başvurunun aç ıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 2. Makul Sürede Yarg ılanma Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 54. Başvurucular, açt ıklar ı tam yarg ı davas ının makul sürede sonuçlanmamas ı nedeniyle makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğini iddia etmektedir. 55. 9/1/2013 tarihli ve 6384 say ılı Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesine Yap ılm ış Baz ı Başvurular ın Tazminat Ödenmek Suretiyle Çözümüne Dair Kanun'a eklenen geçici 2. maddeye göre Anayasa Mahkemesine yap ılan ve münhas ıran bu maddenin yürürlü ğe girdiği 31/7/2018 tarihi itibar ıyla Anayasa Mahkemesinde derdest olan yarg ılamalar ın makul sürede sonuçland ırılmad ığı iddias ıyla ilgili bireysel ba şvurular ın Bakanl ık İnsan Haklar ı Tazminat Komisyonu (Tazminat Komisyonu) taraf ından incelenerek karara ba ğlanmas ı öngörülmü ştür. Anayasa Mahkemesi Ferat Yüksel (B. No: 2014/13828, 12/9/2018, 27-36) karar ında Tazminat Komisyonuna ba şvuru imkân ının getirilmesine ili şkin yolu ula şılabilir olma, başarı şans ı sunma ve yeterli giderim sa ğlama kapasitesinin bulunup bulunmad ığı yönünden inceleyerek Tazminat Komisyonuna ba şvuru yolu tüketilmeden yap ılan başvurunun incelenmesinin bireysel ba şvurunun ikincil niteli ği ile bağdaşmayacağı sonucuna varm ış; başvuru yollar ının tüketilmemi ş olmas ı nedeniyle ba şvurunun kabul edilemezli ğine karar vermiştir. 56. Mevcut ba şvuruda da söz konusu karardan ayr ılmay ı gerektiren bir durum bulunmamaktad ır. 57. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik şartlar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir. Başvuru Numaras ı: 2017/34928 Karar Tarihi : 26/5/2021 12VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Adli yard ım talebinin KABULÜNE, B. 1. Ya şam hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kişi bak ımından yetkisizlik nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 2. Yarg ılama sonucunun adil olmad ığına ilişkin iddian ın aç ıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 3. Makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, C. 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 339. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca tahsil edilmesi ma ğduriyetlerine neden olaca ğından adli yard ım talebi kabul edilen ba şvurucular ın yarg ılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASINA 26/5/2021 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Hicabi DURSUN Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Üye Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN