TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR S.A.M.M.H. BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/32619) Karar Tarihi: 7/4/2021 Başvuru Numaras ı: 2017/32619 Karar Tarihi : 7/4/2021 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR GİZLİLİK TALEBİ KABUL Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN Raportör : Hüseyin MECEK Başvurucu : S.A.M.M.H. Vekili : Av. Sehend AZERTÜRK I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma riski buluna
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR S.A.M.M.H. BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/32619) Karar Tarihi: 7/4/2021 Başvuru Numaras ı: 2017/32619 Karar Tarihi : 7/4/2021 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR GİZLİLİK TALEBİ KABUL Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN Raportör : Hüseyin MECEK Başvurucu : S.A.M.M.H. Vekili : Av. Sehend AZERTÜRK I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma riski bulunan ülkeye sınır d ışı etme karar ı verilmesi ve geri gönderme merkezindeki tutulma ko şullar ı nedeniyle kötü muamele yasa ğının, idari gözetim alt ında tutman ın hukuki olmamas ı nedeniyle de ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ği iddialar ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 23/8/2017 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvurucu, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü nün (İçtüzük) 73. maddesi uyar ınca sınır d ışı işleminin yürütmesinin tedbiren durdurulmas ına karar verilmesini talep etmi ştir. 4. Komisyonca tedbir talebinin ve kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Bölüm taraf ından 23/8/2017 tarihinde İçtüzük'ün 73. maddesi uyar ınca s ınır d ışı işleminin durdurulmas ına karar verilmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 6. Başvuru formu ve ekleri, ilgili kurumlardan ve Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) arac ılığıyla elde edilen bilgi ve belgelere göre olaylar özetle şöyledir: 7. 1984 do ğumlu ve İran vatanda şı olan başvurucu 19/8/2017 tarihinde yasa d ışı yollardan Türkiye ye girdikten hemen sonra Sar ıkam ış'ta jandarma taraf ından yakalanm ıştır. Başvuru Numaras ı: 2017/32619 Karar Tarihi : 7/4/2021 38. 4/4/2013 tarihli ve 6458 say ılı Yabanc ılar ve Uluslararas ı Koruma Kanunu nun 54. maddesinin (1) numaral ı f ıkras ının (h) bendi gere ğince Türkiye ye yasal giri ş hükümlerini ihlal etti ği gerekçesiyle Kars Valili ği 22/8/2017 tarihinde ba şvurucunun s ınır dışı edilmesine, 23/8/2017 tarihinde ise idari gözetim alt ına al ınmas ına karar vermi ştir. 9. Başvurucu, s ınır d ışı ve idari gözetim kararlar ına karşı etkili bir hukuk yolu bulunmad ığından doğrudan Anayasa Mahkemesine ba şvurduğunu ifade etmi ştir. 10. Erzurum Valili ği 16/11/2017 tarihinde idari gözetim karar ını kald ırm ıştır. IV.İLGİLİ HUKUK 11.İlgili hukuk için bkz. Y.T. [GK], B. No: 2016/22418, 30/5/2019, 22-35; A.A. ve A.A. [GK], B. No: 2015/3941, 1/3/2017, 28-38; T.T., B. No: 2013/8810, 18/2/2016, 22-25; B.T. [GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017, 19-38. V.İNCELEME VE GEREKÇE 12. Mahkemenin 7/4/2021 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Adli Yard ım Talebi Yönünden 13. Adli yard ım talebinde bulunan ba şvurucunun ba şvuru giderlerini karşılayabilecek ölçüde mal varl ığının bulunmad ığı ve talebinin dayanaktan yoksun olmad ığı anlaşılm ış olup 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 334. maddesinin (1) numaral ı f ıkras ı uyar ınca adli yard ım talebinin kabulü ile yarg ılama giderlerini ödemekten geçici olarak muaf tutulmas ına karar verilmesi gerekir. B. S ınır D ışı Etme Karar ı Nedeniyle Kötü Muamele Yasa ğının İhlal Edildiğine İlişkin İddia 14. Başvurucu; din de ğiştirdiği için İran dan Türkiye ye geldi ğini, geri gönderilmesi hâlinde dinî inanc ından ötürü kötü muameleye maruz kalaca ğını öne sürmü ştür. 15. Anayasa n ın 148. maddesinin üçüncü f ıkras ının ilgili k ısm ı şöyledir: "Başvuruda bulunabilmek için ola ğan kanun yollar ının tüketilmi ş olmas ı şartt ır." 16. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un Bireysel ba şvuru hakk ı kenar başlıklı 45. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı şöyledir: "İhlale neden oldu ğu ileri sürülen i şlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmü ş idari ve yarg ısal başvuru yollar ının tamam ının bireysel ba şvuru yap ılmadan önce tüketilmi ş olmas ı gerekir." 17. An ılan Anayasa ve Kanun hükümlerine göre bireysel ba şvuru yoluyla Anayasa Mahkemesine ba şvurulabilmesi için ola ğan kanun yollar ının tüketilmi ş olmas ı gerekir. Temel hak ve özgürlüklere sayg ı, devletin tüm organlar ının anayasal ödevi olup bu ödevin ihmal Başvuru Numaras ı: 2017/32619 Karar Tarihi : 7/4/2021 4edilmesi nedeniyle ortaya ç ıkan hak ihlallerinin düzeltilmesi idari ve yarg ısal makamlar ın görevidir. Bu nedenle temel hak ve özgürlüklerin ihlal edildi ği iddialar ının öncelikle derece mahkemeleri önünde ileri sürülmesi, bu makamlar taraf ından değerlendirilmesi ve bir çözüme kavu şturulmas ı esast ır (Ayşe Z ıraman ve Cennet Ye şilyurt , B. No: 2012/403, 26/3/2013, 16). 18. Bu nedenle Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuru, iddia edilen hak ihlallerinin derece mahkemelerince düzeltilmemesi hâlinde ba şvurulabilecek ikincil nitelikte bir hak arama yoludur. Bireysel ba şvuru yolunun ikincil niteli ği gereği, Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuruda bulunulabilmesi için öncelikle ola ğan kanun yollar ının tüketilmesi zorunludur. Bu ilke uyar ınca başvurucunun Anayasa Mahkemesi önüne getirdi ği şikâyetini öncelikle ve süresinde yetkili idari ve yarg ısal mercilere usulüne uygun olarak iletmesi, bu konuda sahip oldu ğu bilgi ve kan ıtlar ı zaman ında bu makamlara sunmas ı, ayn ı zamanda bu süreçte dava ve ba şvurusunu takip etmek için gerekli özeni göstermi ş olmas ı gerekir ( Ayşe Z ıraman ve Cennet Ye şilyurt , 17). 19. Anayasa Mahkemesi 29/10/2016 tarihli ve 29872 say ılı Resmî Gazete'd e yay ımlanan 3/10/2016 tarihli ve 676 say ılı Olağanüstü Hâl Kapsam ında Baz ı Düzenlemeler Yap ılmas ı Hakk ında Kanun Hükmünde Kararname ile yap ılan değişiklik sonras ında s ınır d ışı etme işlemine kar şı idare mahkemesinde aç ılan iptal davas ının işlemi kendili ğinden durdurmamas ı, farkl ı bir deyi şle işlem hakk ında otomatik durdurucu etki yaratmamas ı sebebiyle mutlak nitelikteki kötü muamele yasa ğı ya da ya şam hakk ı yönünden pratikte bir başarı sunmayaca ğını dolay ısıyla bu yolun etkili olmaktan ç ıktığını değerlendirmi ştir (Y.T., 73-76). Fakat söz konusu kararda belirtilen iptal davas ının etkisiz olmas ı tespitinin 6458 say ılı Kanun'un 54. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (b), (d) ve (k) bentleri uyar ınca tesis edilen s ınır d ışı etme kararlar ına hasredildi ği vurgulanmal ıdır. Eldeki dosyalarda s ınır d ışı etme karar ının bu kapsamda olmad ığı görülmektedir. Dolay ısıyla başvurucunun s ınır d ışı etme karar ına karşı etkili bir hukuk yolu olan İdare Mahkemesinde iptal davas ı açmadan doğrudan bireysel ba şvuruda bulundu ğu anlaşılm ıştır. 20. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. C. Tutulma Ko şullar ı Nedeniyle Kötü Muamele Yasa ğının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 21. Başvurucu, tutulma ko şullar ının insan onuru ve haysiyetiyle ba ğdaşmayacak ölçüde kötü oldu ğunu belirterek kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 22. Anayasa Mahkemesi K.A. (B. No: 2014/13044, 11/11/2015, [GK]) karar ında olumsuz tutulma ko şullar ı nedeniyle u ğran ılan zarar ın tazminine ili şkin etkili idari ve yarg ısal bir başvuru yolunun bulunmad ığı sonucuna ula şmıştır (ayn ı kararda bkz. 80, 81). Anayasa Mahkemesi, bu kanaate var ırken tutulma ko şullar ından çekilen ızdırap için tazminat a hükmedildi ğini gösteren herhangi bir adli veya idari yarg ı karar ının bulunmad ığı hususunu gözönünde bulundurmu ştur. 23. Ancak Anayasa Mahkemesi, B.T. başvurusunda bu içtihad ını gözden geçirere k başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle ba şvuruyu kabul edilemez bulmu ştur. Anayasa Mahkemesi, idari gözetim alt ında tutulma yerlerinin yönetim, denetim ve i şletilmesinin İçişleri Bakanl ığı taraf ından yürütülen bir kamu hizmeti oldu ğunu, 6/1/1982 tarihli ve 2577 Başvuru Numaras ı: 2017/32619 Karar Tarihi : 7/4/2021 5say ılı İdari Yarg ılama Usulü Kanunu nun 2. maddesine göre idari i şlem ve eylemlerden dolay ı kişisel hakk ı doğrudan muhtel olanlarca idari yarg ıda tam yarg ı davas ı aç ılabileceğini, teorik düzeyde mevcudiyeti tespit edilen bu yolun -s ırf bilgi eksikli ği nedeniyle- fiiliyatta hiç işletilmemesinin etkisiz oldu ğu biçiminde yorumlanamayaca ğını belirtmiş ve yabanc ının sal ıverilmesi hâlinde etkili hukuk mekanizmas ının tam yarg ı davas ı olduğunu ifade etmi ştir (B.T., 45-58). 24. Başvuruya konu somut olayda bu ilkelerden ayr ılmay ı gerektiren bir husus bulunmamaktad ır. 25. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmi ştir. D.İdari Gözetim Karar ı Nedeniyle Ki şi Hürriyeti ve Güvenli ği Hakk ının İhlal Edildiğine İlişkin İddia 26. Başvurucu; hukuka ayk ırı olarak idari gözetim alt ında tutulmas ı nedeniyle ki şi hürriyeti ve güvenli ği, etkili ba şvuru ve adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğini öne sürmüştür. 27. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Anayasa'n ın 19. maddesinin sekizinci f ıkras ında hürriyeti k ısıtlanan kişiler için güvence alt ına al ınan bir yarg ı merciine etkili ba şvuru hakk ı Anayasa n ın 40. maddesinin özel bir hâlini ifade etti ğinden 36. ve 40. madde yönünden ayr ıca bir değerlendirme yap ılmam ıştır. 28. Anayasa Mahkemesi 6458 say ılı Kanun'un yürürlü ğe girdiği 11/4/2014 tarihinden önce gerçekle şen olaylar yönünden hukukumuzda Anayasa'n ın 19. maddesinin ikinci f ıkras ında say ılan istisnalar aras ında yer verilen usulüne ayk ırı şekilde ülkeye girmek isteyen veya giren ya da hakk ında s ınır d ışı etme yahut geri verme karar ı verilen bir ki şinin yakalanmas ı veya tutuklanmas ı uygulamas ında tutma karar ı verme işleminin ko şullar ı, süresi, sürenin uzat ılmas ı, ilgiliye bildirilmesi, idari gözetim karar ına karşı başvuru yollar ı, idari gözetim alt ına al ınan kişinin avukata eri şimi, tercüman yard ımından yararlanmas ı gibi usul güvencelerini aç ık bir şekilde ortaya koyan yasal bir düzenleme bulunmad ığına dayal ı olarak bu başlık alt ında yap ılan şikâyetlerden dolay ı ihlal kararlar ı vermiştir (F.A. ve M.A. , B. No: 2013/655, 20/1/2016; A.V. ve di ğerleri , B. No: 2013/1649, 20/1/2016; F.K. ve di ğerleri , B. No: 2013/8735, 17/2/2016). 29. Anayasa Mahkemesi taraf ından içtihat de ğişikliğine gidilen B.T. başvurusunda, herhangi bir idari karar olmaks ızın idari gözetim alt ına al ınarak özgürlü ğünden yoksu n bırak ılan yabanc ılar bak ımından doğan zararlar için idari yarg ı mercilerinde do ğrudan tam yarg ı davas ı aç ılabileceği belirtilmi ştir (B.T., 74). An ılan kararda 2577 say ılı Kanun'un 2. maddesinin idari i şlem veya eylem türleri yönünden herhangi bir ayr ım yap ılmad ığından idari fonksiyona giren her türlü i şlem veya eylem sebebiyle olu şan zarar ın tazmininin bu kurala dayan ılarak idari yarg ıda aç ılacak tam yarg ı davas ıyla istenebilmesi için yeterli bir yasal zemin olu şturduğu, s ırf -bilgi eksikli ği nedeniyle- fiiliyatta bu yolun i şletilmemesinin etkisiz olduğu biçiminde yorumlanamayaca ğı, hiçbir idari i şlem ve eyleme dayanmadan hukuka ayk ırı biçimde tutulan yabanc ılar yönünden tam yarg ı davas ının etkili hukuk mekanizmas ı olduğu belirtilmi ştir (B.T., 52, 54). Başvuru Numaras ı: 2017/32619 Karar Tarihi : 7/4/2021 630. Ancak Anayasa Mahkemesi 6458 say ılı Kanun'un 57. maddesine göre hukuki niteliği itibar ıyla idari bir i şlem oldu ğu hâlde yabanc ıyı özgürlüğünden yoksun b ırakan mahiyetini de dikkate alan kanun koyucunun idari gözetim karar ına karşı itiraz mercii olarak münhas ıran sulh ceza hâkimliklerini tayin etti ğini, bu aç ıdan idare mahkemelerinin idari gözetim karar ının hukuka uygunlu ğunun denetimi konusunda herhangi bir yetkisi bulunmad ığından sulh ceza hâkimli ğine itiraz edilmeden idari yarg ıda tam yarg ı davas ı açılamayaca ğını aç ıklam ıştır (B.T., 70, 71). Ba şvurucunun idari gözetim alt ında tutulmas ına ilişkin olarak sulh ceza hâkimli ğine müracaat etti ğine dair bir bilgi ya da belgeye başvuru formu ve eklerinde yer verilmedi ği görülmektedir. 31. Bu durumda 6458 say ılı Kanun'un 57. maddesinin (6) numaral ı fıkras ı dikkate alındığında somut olayda idarece idari gözetim alt ından s ınır d ışı edilerek sal ıverilen başvurucunun u ğrad ığını öne sürdü ğü maddi ve manevi zararlar ın karşılanmas ı bak ımından başarı şans ı sunma, yeterli giderim sa ğlama kapasitesini haiz ve ula şılabilir oldu ğu görülen sulh ceza hâkimli ğine başvuru yolunu tüketmeden yapt ığı başvurunun incelenmesinin bireysel ba şvurunun ikincil niteli ği ile bağdaşmad ığı sonucuna var ılm ıştır. 32. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının da diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜMAç ıklanan gerekçelerle; A. Adli yard ım talebinin KABULÜNE, B. Kamuya aç ık belgelerde ba şvurucunun kimli ğinin gizli tutulmas ı talebinin KABULÜNE, C. Başvurunun başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDUĞUNA, D. S ınır d ışı etme işlemi konusundaki tedbir karar ının SONLANDIRILMASINA, E. 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 339. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca adli yard ım talebi kabul edilen ba şvurucunun yarg ılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASINA, F. Karar ın bir örne ğinin bilgi ve gere ği için İçişleri Bakanl ığı Göç İdaresi Genel Müdürlüğüne GÖNDER İLMESİNE 7/4/2021 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Üye Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN