TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR MUHAMMED SEA İD KHUEYTL İ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/26659) Karar Tarihi: 7/10/2021 Başvuru Numaras ı: 2017/26659 Karar Tarihi : 7/10/2021 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Celal Mümtaz AKINCI M. Emin KUZ Y ıldız SEFERİNOĞLU Basri BA ĞCI Raportör : Sinan ARMA ĞAN Başvurucu : Muhammed Seaid KHUEYTL İ Vekili : Av. Bilal NE ŞELİLER I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; kötü muameleye maruz kalma riski bulunan ülkeye s ın
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR MUHAMMED SEA İD KHUEYTL İ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/26659) Karar Tarihi: 7/10/2021 Başvuru Numaras ı: 2017/26659 Karar Tarihi : 7/10/2021 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Celal Mümtaz AKINCI M. Emin KUZ Y ıldız SEFERİNOĞLU Basri BA ĞCI Raportör : Sinan ARMA ĞAN Başvurucu : Muhammed Seaid KHUEYTL İ Vekili : Av. Bilal NE ŞELİLER I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; kötü muameleye maruz kalma riski bulunan ülkeye s ınır d ışı edilme karar ı verilmesi nedeniyle kötü muamele yasa ğının, hukuka ayk ırı olarak idari gözetim altında tutma nedeniyle de ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ği iddialar ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 14/6/2017 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvurucu, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü nün (İçtüzük) 73. maddesi uyar ınca sınır d ışı işleminin yürütmesinin tedbiren durdurulmas ına karar verilmesini talep etmi ştir. 4. Komisyonca ya şam ının ya da maddi veya manevi bütünlü ğünün ciddi bir tehlike alt ında oldu ğunun anla şılamad ığı değerlendirilerek ba şvurucunun tedbir talebi incelenmek üzere Bölüme gönderilmemi ştir. 5. Komisyon ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar vermi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 6. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ve ilgili kurumlardan temin edilen bilgilere göre olaylar özetle şöyledir: 7. Başvurucu 1972 do ğumlu olup Irak Cumhuriyeti vatanda şıdır. Başvuru Numaras ı: 2017/26659 Karar Tarihi : 7/10/2021 38. Başvurucu 2016 y ılı sonlar ında Türkiye'ye yasal olmayan yollardan giri ş yapm ıştır. Başvurucu, DAE Ş terör örgütüne üye olma suçlamas ıyla bir süre tutuklu kalm ış; sonras ında adli kontrol şart ıyla serbest b ırak ılm ıştır. 9. Başvurucu hakk ında Kilis Valili ğinin 10/3/2017 tarihli karar ıyla 4/4/2013 tarihli ve 6458 say ılı Yabanc ılar ve Uluslararas ı Koruma Kanunu nun 54. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (b) ve (d) bentleri uyar ınca s ınır d ışı etme ve idari gözetim alt ına alma kararlar ı tesis edilmi ştir. 10. S ınır d ışı etme karar ı, başvurucuya 10/3/2017 tarihinde hem Türkçe hem de kendi dilinde (Arapça) tebli ğ edilmiştir. Başvurucunun imzas ını taşıyan söz konusu evrakta sınır d ışı etme karar ına ilişkin itiraz süresi, yollar ı ve hukuki yard ım imkân ı aç ıklanm ıştır. Bunun yan ında Türkçe tebli ğ belgesinde bir tercüman ın da imzas ı yer almaktad ır. 11. S ınır d ışı etme karar ının iptali için 11/4/2017 tarihinde Gaziantep 1. İdare Mahkemesinde ( İdare Mahkemesi) dava aç ılm ıştır. 12. Başvurucu dava dilekçesinde özetle s ınır d ışı etme karar ına ilişkin tebliğ işlemlerinin hukuka ayk ırı olduğunu, okuma yazma bilmedi ğini bu nedenle 20/3/2017 tarihinde yap ılmak istenen tebligata imza atmayarak imtina etti ğini, yak ınlar ının habe r vermesi üzerine s ınır d ışı karar ından 4/4/2017 tarihinde haberdar oldu ğunu, ayr ıca ülkesine geri gönderildi ği takdirde DAE Ş'in hedefi hâline gelece ği için hayat ının tehlikede olaca ğını belirtmiştir. 13. Daval ı idare 26/5/2017 tarihinde ba şvurucuya yap ılan 10/3/2017 tarihli tebligat ın bir örne ğini (bkz. 10) İdare Mahkemesine sunmu ştur. 14.İdare Mahkemesinin 1/6/2017 tarihli karar ıyla başvurucunun açt ığı dava kesin olarak reddedilmi ştir. Karar ın ilgili k ısm ı şöyledir: "... davac ı hakk ında al ınan dava konusu s ınır d ışı etme karar ına karşı, karar ın tebliğ edildiği 10.03.2017 tarihinden itibaren en geç 15 (onbe ş) gün içinde dava aç ılmas ı gerekirken, bu süre geçirildikten sonra 11.04.2017 tarihinde aç ılan davan ın süre aşımı nedeniyle esas ının incelenmesine olanak bulunmamaktad ır. Aç ıklanan nedenlerle, 2577 say ılı İdari Yarg ılama Usulü Kanunu'nun 14/3-e ve 15/1-b maddeleri uyar ınca davan ın süre aşımı nedeniyle reddine..." 15.İdare Mahkemesinin karar ı başvurucuya 21/6/2017 tarihinde tebli ğ edilmiştir. 16. Başvurucu 14/6/2017 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. 17. Başvurucu, idari gözetim alt ında tutuldu ğu geri gönderme merkezinden 2017 Kas ım'ında serbest b ırak ıldığını beyan etmi ştir. IV.İLGİLİ HUKUK 18.İlgili hukuk için bkz. Yusuf Ahmed Abdelazim Elsayad, B. No: 2016/5604, 24/5/2018, 37, 38. Başvuru Numaras ı: 2017/26659 Karar Tarihi : 7/10/2021 4V. İNCELEME VE GEREKÇE 19. Anayasa Mahkemesinin 7/10/2021 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gere ği düşünüldü: A. Kötü Muamele Yasa ğının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı 20. Başvurucu; ülkesine geri gönderildi ği taktirde hayat ının tehlikede olaca ğını ayr ıca İdare Mahkemesinin karar ının hatal ı olduğunu, s ınır d ışı etme karar ına ilişkin tebligat ın geçersiz say ılmas ı gerektiğini zira okur yazar olmad ığından imza atmaktan imtina ettiğini, kald ı ki evrak ın kendi dilinde haz ırlanmad ığını, yasal itiraz yollar ı ve süresine ili şkin bilgiler içermedi ğini, ayr ıca tercüman vas ıtas ıyla bu konularda bilgilendirildi ğine ilişkin bir şerhin de tebligatta yer almad ığını iddia etmi ştir. Başvurucu, s ınır d ışı etme karar ına ilişkin itirazlar ının esas ı hakk ında herhangi bir inceleme yapmadan davas ının usulden reddedilmesi nedeniyle kötü muamele yasa ğı ile yaşam, etkili ba şvuru ve adil yarg ılanma haklar ının ihlal edildiğini ileri sürmü ştür. 21. Başvurucu, bireysel ba şvuru formuna s ınır d ışı etme karar ına ilişkin olduğunu belirttiği bir tebligat eklemi ştir. Arapça ve Türkçe olan tebligat ın 20/3/2017 tarihinde başvurucuya tebli ğ edilmek istendi ği, başvurucunun ise okur yazar olmad ığını belirterek evraka imza atmad ığı görülmüştür. 2. Değerlendirme 22. Anayasa n ın "Kişinin dokunulmazl ığı, maddî ve manevî varl ığı" kenar başlıklı 17. maddesinin birinci ve üçüncü f ıkralar ı şöyledir: Herkes, ya şama, maddî ve manevî varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ına sahiptir. ... Kimseye i şkence ve eziyet yap ılamaz; kimse insan haysiyetiyle ba ğdaşmayan bir cezaya veya muameleye tâbi tutulamaz. 23. Anayasa n ın "Temel hak ve hürriyetlerin korunmas ı" kenar başlıklı 40. maddesi şöyledir: "Anayasa ile tan ınm ış hak ve hürriyetleri ihlâl edilen herkes, yetkili makama geciktirilmeden ba şvurma imkân ının sağlanmas ını isteme hakk ına sahiptir. Devlet, işlemlerinde, ilgili ki şilerin hangi kanun yollar ı ve mercilere ba şvuracağını ve sürelerini belirtmek zorundad ır. Kişinin, resmî görevliler taraf ından vâki haks ız işlemler sonucu u ğrad ığı zarar da, kanuna göre, Devletçe tazmin edilir. Devletin sorumlu olan ilgili görevliye rücu hakk ı sakl ıdır." Başvuru Numaras ı: 2017/26659 Karar Tarihi : 7/10/2021 524. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucunun s ınır d ışı edilmesi hâlinde yaşam ının tehlikeye dü şeceğine ilişkin iddialar ı Anayasa'n ın 17. maddesinin üçüncü f ıkras ı kapsam ında kötü muamele yasa ğı, İdare Mahkemesinin davan ın usulden reddine kara r vermesine dair şikâyetler ise Anayasa'n ın 17. maddesiyle ba ğlant ılı olarak 40. maddesi kapsam ında etkili ba şvuru hakk ıyla ilgili oldu ğu görülmü ştür. Başvuru değerlendirilirken çıkacak sonuca göre belirtilen yasak ve hakla ilgili olarak ayr ı ayr ı inceleme yap ılıp yap ılamayaca ğına karar verilecektir. 25. Anayasa'da yabanc ılar ın ülkeye giri şleri, ülkede ikamet edi şleri ve ülkeden çıkar ılmalar ına ilişkin konularda herhangi bir düzenlemeye yer verilmemi ştir. Uluslararas ı hukukta da kabul edildi ği üzere bu husus, devletin egemenlik yetkisi kapsam ında kalmaktad ır. Dolay ısıyla devletin yabanc ılar ı ülkeye kabul etmekte veya s ınır d ışı etmekte takdir yetkisinin bulundu ğu kuşkusuzdur. Ancak an ılan işlemlerin Anayasa'da güvence alt ına alınan temel hak ve özgürlüklere müdahale olu şturmas ı hâlinde bireysel ba şvuruya konu edilebilmesi mümkündür ( A.A. ve A.A. [GK], B. No: 2015/3941, 1/3/2017, 54). 26. Anayasa'n ın 17. maddesinin birinci f ıkras ında yaşam hakk ının yan ında maddi ve manevi varl ığı koruma ve geli ştirme hakk ı da güvence alt ına al ınm ıştır. Ayn ı maddenin üçüncü f ıkras ında ise kimseye işkence ve eziyet yap ılamayaca ğı, kimsenin insan haysiyetiyl e bağdaşmayan cezaya veya muameleye tabi tutulamayaca ğı hükmüne yer verilmi ştir. Maddenin sistemati ğinden de anla şılacağı üzere birinci f ıkrada genel olarak güvence alt ına alınan bireyin maddi ve manevi varl ığı, üçüncü f ıkrada kötü muamelelere kar şı özel olara k korunmuştur (A.A. ve A.A. , 55). 27. An ılan maddede, devlete getirilen kötü muamelede bulunmama (negatif) yükümlülü ğünün herhangi bir istisnas ına yer verilmemi ştir. Temel hak ve özgürlükleri n savaş, seferberlik, s ıkıyönetim veya ola ğanüstü hâllerde kullan ılmas ının durdurulmas ına imkân veren Anayasa'n ın 15. maddesinde de maddi ve manevi varl ığın bütünlü ğüne dokunulamayaca ğı belirtilmi ştir. Bu durum, kötü muamele yasa ğının mutlak nitelikte olduğunun aç ık göstergesidir ( A.A. ve A.A. , 56). 28. Ancak bu yasakla korunan haklar ın gerçek anlamda güvence alt ına al ındığından bahsedilebilmesi için devletin kötü muamelede bulunmamas ı yeterli de ğildir. Devletin ayn ı zamanda bireyleri kendi görevlilerinin ve üçüncü ki şilerin kötü muamele olu şturabilecek eylemlerine kar şı da korumas ı gerekir ( A.A. ve A.A. , 57). 29. Bu çerçevede s ınır d ışı etme işlemi sonucunda yabanc ının gönderilece ği ülkede kötü muamele yasa ğının ihlal edilece ğinin iddia edilmesi hâlinde idari ve yarg ısal makamlar taraf ından söz konusu ülkede gerçek bir ihlal riskinin bulunup bulunmad ığı ayr ıntılı şekilde araştırılmal ıdır (A.A. ve A.A. , 62). 30. Kötü muameleye kar şı koruma yükümlülü ğü, her s ınır d ışı işleminde yukar ıda belirtilen şekilde bir ara ştırma yap ılmas ını gerektirmez. Bu yükümlülü ğün ortaya ç ıkabilmesi için öncelikli olarak ba şvurucu taraf ından savunulabilir (ara ştırılabilir/tart ışılabilir / araştırmaya de ğer/makul şüphe uyand ıran) bir iddia ortaya konmal ıdır. Bu do ğrultuda başvurucu; geri gönderilece ği ülkede var oldu ğunu iddia etti ği kötü muamele riskinin ne olduğunu makul şekilde aç ıklamal ı, (varsa) bu iddiay ı destekleyen bilgi ve belgeleri sunmal ı, bu iddialar belirli bir ciddilik seviyesinde olmal ıdır. Ancak savunulabilir iddian ın ortaya Başvuru Numaras ı: 2017/26659 Karar Tarihi : 7/10/2021 6konmas ı somut olay ın özelliğine göre farkl ılık gösterebilece ğinden her olayda ayr ıca değerlendirme yap ılmal ıdır (A.A. ve A.A. , 63). 31. Somut olayda ba şvurucu İdare Mahkemesine sundu ğu dava dilekçesinde ülkesindeki riski DAE Ş terör örgütünün varl ığına dayand ırm ış; bu örgütün aç ık hedefi hâline geleceğini ileri sürmü ştür. Dolay ısıyla başvurucuya göre kamu makamlar ından kaynaklanan bir risk söz konusu de ğildir. Öte yandan bireysel ba şvuru formunda risk konusunda hiçbir açıklama yer almamaktad ır. 32. Geri gönderilecek ülkedeki riskin kamu görevlisi olmayan ki şi veya gruplardan kaynakland ığının ileri sürülmesi hâlinde hem riskin gerçekli ğinin hem de söz konusu ülkenin kamu makamlar ının bu riski ortadan kald ırmak konusunda yetersiz kalacaklar ının başvurucu taraf ından kan ıtlanmas ı gerekir ( AA. ve A.A. , 69). 33.İdare Mahkemesine sunulan dava dilekçesinden terör örgütünün ba şvurucuyu kişiliğine özgü sebeplerle hedef gözetip gözetmedi ğinin anla şılamamas ı bir yan a başvurucunun ülkesindeki kamu makamlar ının söz konusu riske kar şı kendisini korumakta yetersiz kalaca ğını izah eden hiçbir beyanda bulunmad ığı görülmektedir. Bu durumda başvurucunun ülkesindeki riski aç ıklama konusunda üzerine dü şen yükümlülü ğü yerine getirdiği söylenemez. 34. Başvurucunun iddialar ının bu hâliyle soyut olmaktan öteye geçemedi ği görülmüştür. Dolay ısıyla s ınır d ışı etme karar ının uygulanmas ı hâlinde ba şvurucunun ülkesinde kötü muameleye maruz kalaca ğına dair savunulabilir bir iddias ının bulunmad ığı anlaşılm ıştır. Bu aşamadan sonra etkili ba şvuru hakk ı kapsam ında inceleme yap ılıp yap ılamayaca ğının da değerlendirilmesi gerekir. 35. Etkili ba şvuru hakk ı; anayasal bir hakk ının ihlal edildi ğini ileri süren herkese hakk ın niteliğine uygun olarak iddialar ını inceletebilece ği makul, eri şilebilir, ihlalin gerçekleşmesini veya sürmesini engellemeye ya da sonuçlar ını ortadan kald ırmaya elveri şli idari ve yarg ısal yollara ba şvuruda bulunabilme imkân ı sağlanmas ı olarak tan ımlanabili r (Yusuf Ahmed Abdelazim Elsayad, 60). Dolay ısıyla anayasal bir hak veya yasak kapsam ına girmeyen iddia sahibinin etkili ba şvuru hakk ı özelinde bir güvenceye sahip oldu ğu söylenemeyecektir. Sonuç itibar ıyla kötü muamele yasa ğı bağlam ında etkili ba şvuru hakk ından inceleme yapabilmek için de öncelikle ba şvurucunun iddialar ının savunulabilir olduğunun tespit edilmesi gerekmektedir ( Yusuf Ahmed Abdelazim Elsayad, 75). 36. Somut olayda ba şvurucunun kötü muamele yasa ğı kapsam ında dile getirdi ği iddialar ının savunulabilir olmad ığı anlaşıldığından an ılan yasak ba ğlam ında etkili ba şvuru hakk ının incelenmesi mümkün görülmemi ştir. 37. Aç ıklanan nedenlerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik ko şullar ı yönünden incelenmeksizin kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ği iddias ının aç ıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. B. Kişi Hürriyeti ve Güvenli ği Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı 38. Başvurucu, idari gözetim alt ında tutulmas ı nedeniyle ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. Başvuru Numaras ı: 2017/26659 Karar Tarihi : 7/10/2021 72. Değerlendirme 39. Anayasa Mahkemesi B.T. ([GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017) başvurusunda idari gözetim alt ında tutulma yerlerinin yönetim, denetim ve i şletilmesinin İçişleri Bakanl ığı taraf ından yürütülen bir kamu hizmeti oldu ğunu, 6/1/1982 tarihli ve 2577 say ılı İdari Yarg ılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesine göre idari i şlem ve eylemlerden dolay ı kişisel hakk ı doğrudan etkilenenlerin idari yarg ıda tam yarg ı davas ı açabilece ğini, teorik düzeyde mevcudiyeti tespit edilen bu yolun -s ırf bilgi eksikli ği nedeniyle- fiiliyatta hiç işletilmemesinin etkisiz oldu ğu biçiminde yorumlanamayaca ğını belirtmiş ve yabanc ının sal ıverilmesi hâlinde etkili hukuk mekanizmas ının tam yarg ı davas ı olduğunu ifade etmi ştir (B.T., 45-58). 40. Anayasa Mahkemesi ayn ı başvuruda, idari gözetimi sona erdirilen başvurucular ın hukuka ayk ırı olarak idari bir kararla özgürlüklerinden yoksun b ırak ılmalar ı nedeniyle u ğrad ıklar ını öne sürdükleri maddi ve manevi zararlar ının karşılanmas ı bak ımından başarı şans ı sunma, yeterli giderim sa ğlama kapasitesini haiz ve ula şılabilir oldu ğu görülen tam yarg ı davas ı yolu tüketilmeden yap ılan başvurular ın incelenmesinin bireysel ba şvurunun ikincil niteli ği ile bağdaşmad ığı sonucuna varm ıştır (B.T., 73; A.A., B. No: 2014/18827, 20/12/2017, 37). 41. Başvurucunun geri gönderme merkezinden sal ıverildiği görülmü ştür. Bu durumda ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ği iddias ı bak ımından yukar ıda açıklanan ilkelerden ayr ılmay ı gerektiren bir husus bulunmamaktad ır. 42. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 43. Bununla birlikte bu a şamada olu şan durum nedeniyle mevcut ba şvuru yönünden işbu karar ın ard ından aç ılmas ı muhtemel idari davan ın süresine ili şkin olarak bir hususun açıklığa kavuşturulmas ı zorunlulu ğu has ıl olmuştur. 44. Öncelikle vurgulanmal ıdır ki idari yarg ı yerlerinde aç ılacak davalar ın süresine ilişkin koşullar ı incelemek ve idari davalar ın süresinde aç ılıp aç ılmad ığını değerlendirmek ilgili mahkemelerin takdirindedir. Öte yandan inceleme konusu ba şvuruda oldu ğu gibi B.T. karar ındaki içtihat de ğişikliğinin Resmî Gazete'de yay ımland ığı 16/2/2018 tarihinden önce tam yarg ı davas ı yolu tüketilmeden, do ğrudan Anayasa Mahkemesine yap ılan müracaatlar ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunmas ını müteakip aç ılacak davalarda dava açma süresinin derece mahkemelerince bu ki şilerin mahkemeye eri şim haklar ının ihlaline neden olmayacak biçimde de ğerlendirilmesi gerekti ğine de i şaret edilmelidir ( B.T., 59). VI. HÜKÜMA. 1. Kötü muamele yasa ğı nın ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın açıkça dayanaktan yoksun olmas ı KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 2. Kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, Başvuru Numaras ı: 2017/26659 Karar Tarihi : 7/10/2021 8B. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucu üzerinde BIRAKILMASINA 7/10/2021 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Üye Üye Kadir ÖZKAYA Celal Mümtaz AKINCI M. Emin KUZ Üye Üye Y ıldız SEFERİNOĞLU Basri BA ĞCI