TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR ONUR GÖKHAN BA ŞAR BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2020/20266) Karar Tarihi: 4/10/2023 Başvuru Numaras ı: 2020/20266 Karar Tarihi : 4/10/2023 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYELYusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN Raportör : Ayşe Didem ÖZDEM İR AKCA Başvurucu : Onur Gökhan BA ŞAR I. BAŞVURUNUN ÖZET İ 1. Başvuru, kolluk görevlilerince gerçekle ştirilen fiziksel şiddet ve olay hakk ında etkili bi
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR ONUR GÖKHAN BA ŞAR BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2020/20266) Karar Tarihi: 4/10/2023 Başvuru Numaras ı: 2020/20266 Karar Tarihi : 4/10/2023 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYELYusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN Raportör : Ayşe Didem ÖZDEM İR AKCA Başvurucu : Onur Gökhan BA ŞAR I. BAŞVURUNUN ÖZET İ 1. Başvuru, kolluk görevlilerince gerçekle ştirilen fiziksel şiddet ve olay hakk ında etkili bir ceza soru şturmas ı yürütülmemesi nedeniyle kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. 2. Başvurucu, te ğmen olarak görev yapmaktayken 15 Temmuz darbe giri şimi sıras ında Atatürk Havaliman ı'nda yaşanan olaylara kat ıldığı gerekçesiyle 17/7/2016 tarihinde yakalanarak gözalt ına al ınm ıştır (15 Temmuz darbe giri şimine ilişkin arka plan bilgisi için bkz. Ayd ın Yavuz ve di ğerleri [GK], B. No: 2016/22169, 20/6/2017). Ba şvurucu 18/7/2016 tarihinde anayasay ı ihlal (cebir ve şiddet kullanarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasas ı'nın öngördüğü düzeni ortadan kald ırmaya veya bu düzen yerine ba şka bir düzen getirmeye vey a bu düzenin fiilen uygulanmas ını önlemeye te şebbüs etme) ve silahl ı terör örgütüne üye olma suçlar ından tutuklanm ıştır. Başvurucu hakk ında aç ılan kamu davas ında başvurucunun anayasay ı ihlal suçu nedeniyle müebbet hapis cezas ıyla cezaland ırılmas ına karar verilmi ş olup dava inceleme tarihi itibar ıyla Yarg ıtay bozma ilam ı sonras ında derdesttir. 3. Başvurucu 9/12/2019 tarihinde gözalt ında kötü muamele gördü ğü iddias ıyla İstanbul Cumhuriyet Ba şsavc ılığına (Başsavc ılık) şikâyette bulunmu ştur. Başvurucu bu şikâyetinde özetle; i. 17/7/2016 gözalt ında tutuldu ğu karakoldan sorgusunun yap ılmas ı için Çağlayan Adliyesine götürüldü ğünü, elleri arkadan kelepçelenerek konuldu ğu nezarethanede polis memurlar ının fiziksel şiddetine maruz kald ığını, yumruk ve tekmelerle yaraland ığını, adli muayeneyi gerçekle ştiren hekimin yaralanmalar ını rapora yans ıtmad ığını, ii. Kolluk görevlilerinin ayakkab ı ve botlar ıyla vurup basmas ı nedeniyle sa ğ kaburga kemiklerinin çöktü ğünü, Mehmet Akif Ersoy Ara ştırma Hastanesinin bu deformasyona ili şkin raporunun oldu ğunu, tedavi yap ılamayaca ğının söylendi ğini, Başvuru Numaras ı: 2020/20266 Karar Tarihi : 4/10/2023 3iii. B. isimli polis memurundan ve di ğer polis memurlar ından şikâyetçi olduğunu, iv. Birlikte gözalt ında tutuldu ğu kişilerin dinlenilmesini, kamera kay ıtlar ının incelenmesini, sa ğlık raporlar ının istenmesini, Adli T ıp Kurumuna sevkinin yap ılmas ını talep ettiğini belirtmi ştir. 4. Başsavc ılık 25/7/2016 tarihli ve 668 say ılı Olağanüstü Hal Kapsam ında Alınmas ı Gereken Tedbirler ile Baz ı Kurum ve Kurulu şlara Dair Düzenleme Yap ılmas ı Hakk ında Kanun Hükmünde Kararname'nin (668 say ılı KHK) 37. maddesi gere ğince ilgili kamu görevlileri hakk ında soru şturma ve kovu şturma olana ğı bulunmad ığı gerekçesiyle 6/1/2020 tarihinde soru şturma yap ılmas ına yer olmad ığına dair karar vermi ştir. 5. Başvurucu, olay ın adliye nezarethanesinde elleri arkadan kelepçeli olarak tutulduğu s ırada gerçekle ştiğini, bast ırılacak bir eylem bulunmad ığı için 668 say ılı KHK'n ın uygulanamayaca ğını, ilgili hüküm yönünden Anayasa Mahkemesinde norm denetimine başvurulmas ını talep etti ğini belirterek 2/3/2020 tarihinde karara itiraz etmi ştir. 6. Başvurucu, karara itirazlar ına ek olarak 13/4/2020 tarihli dilekçesinde sa ğlık raporlar ını sunmuştur. Başvurucunun dilekçesinin ekinde sundu ğu Mehmet Akif Ersoy Araştırma Hastanesinin 8/11/2019 ve 4/12/2019 tarihli raporlar ında kaburgalar ında içten çöküklük bulundu ğu tespit edilmi ştir. 7. Başvurucunun kovu şturmaya yer olmad ığına dair karara yapt ığı itiraz İstanbul 10. Sulh Ceza Hâkimli ğince 8/6/2020 tarihinde kesin olarak reddedilmi ştir. 8. Başvurucu, nihai karar ı 19/6/2020 tarihinde ö ğrendikten sonra 14/7/2020 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. II. DEĞERLEND İRME 9. Ödeme gücünden yoksun oldu ğu anlaşılan başvurucunun adli yard ım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir. 10. Başvurucu, gözalt ı sürecinde kötü muameleye maruz kalmas ı ve gerekçesiz karar verilmesi nedeniyle kötü muamele yasa ğı ile hak arama hürriyetinin ihlal edildi ğinden şikâyet etmi ştir. Adalet Bakanl ığı görüşünde özetle ba şvurucunun gözalt ına al ınmas ından uzun bir süre geçtikten sonra kötü muamele iddias ında bulundu ğu, ihlal iddialar ının incelenmesi s ıras ında ilgili mevzuat hükümleri ve içtihatlar ile somut olay ın kendine özgü koşullar ının dikkate al ınmas ı gerektiği bildirilmi ştir. 11. Başvuru, kötü muamele yasa ğı kapsam ında incelenmi ştir. 12. Devletin bireyin maddi ve manevi varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ına sayg ı gösterme yükümlülü ğü, öncelikle kamu otoritelerinin bu hakka müdahale etmemelerini yani Anayasa'n ın 17. maddesinin üçüncü f ıkras ında belirtilen şekillerde ki şilerin fiziksel ve ruhsal zarar görmelerine neden olmamalar ını gerektirir. Bu, devletin bireyin vücut ve ruh bütünlüğüne sayg ı gösterme yükümlülü ğünden kaynaklanan negatif ödevidir ( Cezmi Demi r ve diğerleri , B. No: 2013/293, 17/7/2014, 81). Başvuru Numaras ı: 2020/20266 Karar Tarihi : 4/10/2023 413. Devletin ki şinin maddi ve manevi varl ığını koruma hakk ı kapsam ında sahip olduğu pozitif yükümlülü ğün usule ili şkin boyutu çerçevesinde bireyin bir devlet görevlisi taraf ından hukuka ayk ırı olarak ve Anayasa n ın 17. maddesini ihlal eder biçimde bir muameleye tabi tutuldu ğuna ilişkin savunulabilir bir iddias ının bulunmas ı hâlinde olay hakk ında etkili bir resmî soru şturman ın yürütülmesi gerekmektedir ( Cezmi Demir v e diğerleri , 110; Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 25). 14. Ancak bir soru şturma yükümlülü ğünün başlamas ı için öncelikle i şkence ve kötü muamele konusundaki iddialar uygun delillerle desteklenmelidir. İddia edilen olaylar ın gerçekliğinin tespit edilebilmesi için her türlü makul şüpheden uzak kan ıtlar ın varl ığı gerekir. Bu nitelikteki bir kan ıt yeterince ciddi, aç ık ve tutarl ı emarelerden ya da aksi ispat edilemeyen birtak ım karinelerden de olu şabilir. Ancak bu uygun ko şullar ın tespiti hâlinde bir soruşturma yükümlülü ğünün bulundu ğundan bahsedilebilir ( C.D. , B. No: 2013/394, 6/3/2014, 28). Öte yandan bir şikâyet yap ılmad ığında bile kötü muameleyi gösteren yeterli belirtiler oldu ğunda soru şturma aç ılmas ı sağlanmal ıdır (Cezmi Demir ve di ğerleri , 116). 15. Bu noktada ki şinin sağlıklı hâldeyken gözalt ına al ındığı ancak sal ıverildiği zaman ya da sal ıverilmeden önce vücudunda yaralanma tespit edildi ği durumlarda söz konusu yaralanman ın nas ıl oluştuğu hususunda makul bir aç ıklama getirme ve ma ğdurun bu yöndeki iddialar ını şüphede b ırakacak kan ıtlar ı sunma yükümlülü ğünün devlete ait oldu ğunu, özellikle ilgili iddialar ın doktor raporlar ı ile doğruland ığı hâllerde kötü muamele yasa ğı bağlam ında aç ık sorunlar ın ortaya ç ıkacağını ifade etmek gerekir ( Cezmi Demir ve di ğerleri , 94). Kötü muameleye maruz kalmas ı nedeniyle ma ğdur olduğunu ileri süren ki şilerin belirtilen şekilde ispat külfetinin devlete geçti ği durumlar istisna olmak üzere- kötü muamele yasağı kapsam ına giren a ğırlıkta bir muamele görmü ş olabileceklerini gösteren emare ve delil sunmalar ı gerektiğini belirtmek gerekir ( Beyza Metin , B. No: 2014/19426, 12/12/2018, 45). 16. Mağdur oldu ğunu ileri süren ki şilerin olgulara dayanmayan yetersiz açıklamalar ı; iddialar ının deliller ile desteklenmemesi hatta kimi zaman delillerin uyumsuzlu ğu, kötü muamelenin yap ıldığı yer, zaman ve di ğer konulardaki çeli şkili ifadeleri, müdafilerinden farkl ı iddialar ı ileri sürmeleri gibi hususlar kötü muamelenin gerçekli ğini şüpheye dü şürür. Bu durumda iddialar ın savunabilir oldu ğundan ve dolay ısıyla bu iddialara ilişkin derhâl resmî bir soru şturma başlatılmas ı gerekliliğinden söz edilemeyecektir. Bu gibi durumlar -iddialar ın güçlü bir dayanak ile birlikte yetkili merciler nezdinde dile getirilmemesi- söz konusu oldu ğunda ma ğdur oldu ğunu ileri süren ki şilerin etkili bir soruşturma yürütülmesine ili şkin meşru (hakl ı) bir beklentiye girebileceklerini söyleyebilmek de mümkün de ğildir ( Beyza Metin, 46). 17. Bununla birlikte ki şilerin iddialar ını desteklemek için yetkili makamlara zaman ında başvurma gibi bir özen yükümlülükleri de bulunmaktad ır. Anayasa Mahkemesi, bu tür şikâyetleri esastan inceleyebilmek için bu konuda hakl ı bir neden ileri sürülmedi ğinde kişilerin iddialar ını desteklemek için kendilerinden makul olarak beklenen her şeyi yerine getirdiğine kanaat getirmek durumundad ır. Aksine kanaat getirildi ğinde söz konusu iddiala r savunabilir düzeye ula şmad ığı için kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğinin incelenebilmesi mümkün olmamaktad ır (Beyza Metin, 47). 18. Somut olayda ba şvurucunun sa ğlık raporlar ının iddia edilen olaydan 3 y ıldan fazla bir süre sonra al ındığı ve raporlar ın içeriğinde, meydana gelen çöküklerin gerçekle şme zaman ına ilişkin bir aç ıklama bulunmad ığı anlaşılm ıştır. Başvurucu, ba şvuru formunda ola y tarihinde hakk ında bir rapor düzenlenmedi ğini ifade etmi ştir. Başvurucu, sorgusunu takiben tutuklanm ış olup ayr ıntılı olarak gerçekle ştirildiği bilinen ceza infaz kurumu giri ş Başvuru Numaras ı: 2020/20266 Karar Tarihi : 4/10/2023 5muayenesinde söz konusu olay ı anlat ıp anlatmad ığını, bu hususta rapor düzenlenmesini talep edip etmedi ğini, avukat ına ya da yak ınına haber verip vermedi ğini gerek soru şturma s ıras ında gerekse bireysel ba şvuru formunda belirtmemi ştir. Herhangi bir endi şe ya da korku duyduğundan bahsetmeyen ba şvurucunun şikâyette bulunmak için niçin yakla şık 3 y ıl 6 ay beklediği hususunda da aç ıklamada bulunmad ığı görülmü ştür. İspat külfetinin kam u makamlar ına ait oldu ğunun kabul edilebilmesi için bir aç ıklama yükümlülü ğünün mevcut olmas ı gerekir. Somut ba şvuruda, iddian ın savunulabilirli ğini sorgulatan hususlar kar şısında raporlar ın tarihi ve içeri ği de dikkate al ınarak ispat külfetinin devlete geçti ğinden dolay ısıyla açıklama yükümlülü ğünün doğduğundan bahsetmek mümkün de ğildir. 19. Somut ba şvuruda ba şvurucunun kötü muamele iddialar ı hususunda soru şturma mercii taraf ından 668 say ılı KHK'n ın 15/7/2016 tarihinde gerçekle ştirilen darbe te şebbüsü ve terör eylemleri ile bunlar ın devam ı niteliğindeki eylemlerin bast ırılmas ı kapsam ında kara r alan, karar veya tedbirleri icra eden, her türlü adli ve idari önlemler kapsam ında görev alan kişilerin bu karar, görev ve fiilleri nedeniyle hukuki, idari, mali ve cezai sorumlulu ğunun doğmayacağına ilişkin 37. maddesi gerekçe gösterilerek herhangi ara ştırma yap ılmadan soruşturma yap ılmas ına yer olmad ığına dair karar verildi ği görülmü ştür. 20. 668 say ılı KHK'n ın 37. maddesinin (1) numaral ı fıkras ında 15/7/2016 tarihinde gerçekleştirilen darbe te şebbüsü ve terör eylemleri ile bunlar ın devam ı niteliğindeki eylemlerin bast ırılmas ı kapsam ında karar alan, karar veya tedbirleri icra eden, her türlü adli ve idari önlemler kapsam ında görev alan ki şiler ile ola ğanüstü hal süresince yay ımlanan kanun hükmünde kararnameler kapsam ında karar alan ve görevleri yerine getiren ki şilerin bu karar, görev ve fiilleri nedeniyle hukuki, idari, mali ve cezai sorumlulu ğu doğmayacağı öngörülmü ştür. 21. Olağanüstü hâl (OHAL) döneminde ç ıkar ılan 668 say ılı KHK 8/11/2016 tarihinde kanunla şmıştır (8/11/2016 tarihli ve 6755 say ılı Olağanüstü Hal Kapsam ında Alınmas ı Gereken Tedbirler ile Baz ı Kurum ve Kurulu şlara Dair Düzenleme Yap ılmas ı Hakk ında Kanun Hükmünde Kararnamenin De ğiştirilerek Kabul Edilmesine Dair Kanun). 22. 20/11/2017 tarihli ve 696 say ılı Olağanüstü Hal Kapsam ında Baz ı Düzenlemeler Yap ılmas ı Hakk ında Kanun Hükmünde Kararname ile 6755 say ılı Kanun'un 37. maddesine eklenen (2) numaral ı fıkrada, resmî bir s ıfat taşıyıp taşımad ıklar ına veya resmî bir görevi yerine getirip getirmediklerine bak ılmaks ızın 15/7/2016 tarihinde gerçekle ştirilen darbe teşebbüsü ve terör eylemleri ile bunlar ın devam ı niteliğindeki eylemlerin bast ırılmas ı kapsam ında hareket eden ki şiler hakk ında da birinci f ıkra hükümleri uygulanaca ğı öngörülmü ştür. Düzenleme 1/2/2018 tarihinde kanunla şmıştır (7079 say ılı Olağanüstü Hal Kapsam ında Baz ı Düzenlemeler Yap ılmas ı Hakk ında Kanun Hükmünde Kararnameni n Değiştirilerek Kabul Edilmesine Dair Kanun un 113. maddesiyle 8/11/2016 tarihli ve 6755 say ılı Olağanüstü Hal Kapsam ında Al ınmas ı Gereken Tedbirler ile Baz ı Kurum ve Kuruluşlara Dair Düzenleme Yap ılmas ı Hakk ında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabul Edilmesine Dair Kanun). 23. Anayasa Mahkemesi 6755 say ılı Kanun'un 37. maddesine eklenen (2) numaral ı fıkran ın norm denetimi incelemesinde kural ın kapsam ını belirlemi ştir. Buna göre kural ın lafz ı ile getirili ş amac ı dikkate al ındığında 15/7/2016 tarihinde gerçekle ştirilen darbe te şebbüsü ve terör eylemleri ile bunlar ın devam ı niteliğindeki eylemlerin bast ırılmas ı kapsam ında olmayan konusu haks ız fiil ya da suç te şkil eden fiillerin icra edilmesi hâlinde sorumsuzluk öngörüldü ğü söylenemez. Anayasa ya uygunluk karinesi uyar ınca bir hukuk devletinde Kanun da belirtilen ki şilere hukuka ayk ırı, haks ız fiil veya suç i şleme görev veya yetkisinin Başvuru Numaras ı: 2020/20266 Karar Tarihi : 4/10/2023 6verilemeyece ği aç ık olduğundan kural ın haks ız fiil veya suç te şkil eden eylemleri kapsamad ığının kabulü ile bir yarg ılama engeli getirilmedi ğinin de vurgulanmas ı gerekir (AYM, E.2018/31, K.2020/38, 16/7/2020, 145; AYM, E.2017/21, K.2020/77, 24/12/2020, 30-32). 24. Başvurucu, darbe giri şimine kat ıldığı iddias ıyla yakaland ıktan ve gözalt ına alındıktan sonra sorgu yap ılmak üzere sevk edildi ği adliyenin nezarethanesinde kötü muameleye maruz kald ığını ileri sürmü ştür. Başvurucunun iddialar ının darbe giri şimini n bast ırılmas ı sürecinden sonra gözalt ında tutulma a şamas ı ile ilgili oldu ğu dikkate al ınarak 6755 say ılı Kanun'un 37. maddesinin olayda uygulanmas ının mümkün bulunmad ığı sonucuna ulaşılm ıştır. Bu nedenle somut ba şvuruda incelemeye kötü muamele yasa ğı yönünden yap ılacak değerlendirmelerle devam edilecektir. 25. Somut ba şvuruda ba şvurucunun iddialar ının darbe giri şiminin bast ırılmas ı sürecinden sonra gözalt ında tutulma a şamas ı ile ilgili olmas ı nedeniyle 6755 say ılı Kanun'un 37. maddesinin olayda uygulanmas ı mümkün görülmemi ş ise de ba şvurucunun kötü muamele yasağının ihlali iddialar ının savunulabilir bulunmad ığı bir durumda soru şturma yükümlülü ğü de söz konusu olmayaca ğından soru şturma yap ılmas ına yer olmad ığına dair karar ın kötü muamele yasa ğı bağlam ında sorun te şkil etmedi ği sonucuna var ılm ıştır. 26. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun di ğer kabul edilebilirlik ko şullar ı yönünden incelenmeksizin açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. III. HÜKÜMAç ıklanan gerekçelerle; A. Adli yard ım talebinin KABULÜNE, B. Kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, C. 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 339. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca tahsil edilmesi ma ğduriyetine neden olaca ğından adli yard ım talebi kabul edilen ba şvurucunun yarg ılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASINA 4/10/2023 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi.