TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR ŞENEL ALTAN BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2016/4950) Karar Tarihi: 11/3/2021 Başvuru Numaras ı: 2016/4950 Karar Tarihi : 11/3/2021 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Celal Mümtaz AKINCI M.Emin KUZYıldız SEFERİNOĞLU Basri BAĞCI Raportör : Hüseyin KAYA Başvurucu : Şenel ALTAN Vekili : Av. Berrin DEM İR I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; bir gösteriye kolluk görevlilerince yap ılan müdahale s ıras ında meydana gelen yaralanma
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR ŞENEL ALTAN BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2016/4950) Karar Tarihi: 11/3/2021 Başvuru Numaras ı: 2016/4950 Karar Tarihi : 11/3/2021 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Celal Mümtaz AKINCI M.Emin KUZYıldız SEFERİNOĞLU Basri BAĞCI Raportör : Hüseyin KAYA Başvurucu : Şenel ALTAN Vekili : Av. Berrin DEM İR I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; bir gösteriye kolluk görevlilerince yap ılan müdahale s ıras ında meydana gelen yaralanma ve bu olaya ili şkin yürütülen soru şturman ın etkisiz olmas ı nedeniyle kötü muamele yasa ğının, bar ışçıl olan gösterinin kolluk görevlilerince gerekli olmad ığı hâlde da ğıtılmas ı nedeniyle de toplant ı ve gösteri yürüyü şü düzenleme hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Baş vuru 10/3/2016 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık görüşünü bildirmi ştir. 6. Başvurucu, Bakanl ığın görüşüne karşı süresinde beyanda bulunmu ştur. III. OLAY VE OLGULAR 7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ve Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) arac ılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2016/4950 Karar Tarihi : 11/3/2021 38. Başvurucu; kamuoyunda Gezi Park ı eylemleri olarak bilinen gösteri kapsam ındaki bir konsere 15/6/2013 tarihinde kat ıldığını, kolluk görevlilerince orant ısız şekilde kullan ılan göz ya şart ıcı gazdan etkilenerek yaraland ığını iddia ederek 11/6/2014 tarihinde İstanbul 10. İdare Mahkemesi (Mahkeme) nezdinde tam yarg ı davas ı açm ıştır. Dava dilekçesinde kolluk görevlilerinin hukuka ayk ırı eylemleri nedeniyle meydana gelen yaralanmadan bahsedilmesine kar şın toplant ı ve gösteri yürüyü şü düzenleme hakk ı özelinde bir şikâyetin ileri sürülmedi ği görülmektedir. 9. Mahkemece yap ılan yarg ılama sonucunda 30/4/2015 tarihinde ret karar ı verilmiştir. Karar ın ilgili k ısm ı şöyledir: "Bu belirlemeler kar şısında ; somut olay aç ısından çözümlenmesi gereken şey, davac ı a ç ısından olu şan zarar ın, daval ı idarenin yürüttü ğü güvenlik kamu hizmetinden ba ğıms ız olarak dü şünülüp dü şünülemeyece ği; yani, zarar ile eylem aras ındaki illiyet ba ğının olup olmad ığı ile ilgilidir. Özetle; yukar ıda da izah edildi ği gibi; idarenin güvenlik kamu hizmetini yürütürken gerek güvenlik kamu hizmetinin muhatab ı olan kişiye ve gerekse üçüncü ki şilere vermi ş olduğu zarardan sorumlu olup, kamu hizmetinin yürütümü ile ilgili olarak her türlü önlemi ve denetimi yapma sorumlulu ğu olduğu da aç ıktır. Ancak, yukar ıda da izah edildiği gibi; idarenin kamu hizmetinin yürütümündeki denetim eksiklikleri ve ya kamu hizmeti s ıras ında personelin i şlediği suç düzeyindeki eylemlerinden sorumlu olabilmesi için; ortada kusurlu bir eylemin varl ığının yetmedi ği, idarenin kusurlu eylemi ile olu şan zarar aras ında bir illiyet ba ğı olmas ı gerektiği; yani, idareye atfedilebilecek bir kusurlu davran ışın bulunmas ı gerektiği, idarenin davran ışının aktif veya pasif nitelikte olmas ı gerektiği aşikard ır. Dava dosyas ının incelenmesinden; 15.06.2013 tarihinde Gezi Park ında gerçekleştirilmek istenen 'yayala ştırma projesine' kar şı gezi park ında yap ılmak istenen konsere kat ılmak için bulundu ğu alan ın polis müdahalesi sonucunda da ğıtıldığı, bu nedenle yak ında bulunan bir otelin lobisine girdi ği, polis memurlar ı taraf ından otelin içine bibe r gaz ı sıkmas ı sonucunda ciddi şekilde yaralanmas ı sebebiyle i şkence/kötü muamele maruz kald ığından dolay ı duyduğu elem ve kedere kar şılık gelmek kayd ıyla 10.000 TL manevi tazminat ın ödenmesine karar verilmesi Gösteri ve yürüyü ş yapmak Anayasal bir hak olmakla birlikte, bu hak kimi zaman toplumun huzur ve sükunu ve kamu güvenli ğinin gerektirdi ği hallerde sınırlanabilmektedir. Bu gibi hallerde mülki amirlikçe ya da kolluk kuvvetlerince izin verilmeyen durumlarda polisin bu gösterilere müdahalesi ve mevzuat çerçevesinde izin verilen müdahale araçlar ının kullan ılmas ı bu haklar ın kullan ılmas ına engel bir durum olarak değerlendirilemez. Keza, kolluk kuvvetlerinin me şru say ılabilecek bir müdahalesi nedeniyle ortaya ç ıkan ve idarenin ajanlar ına yöneltilemeyecek olan zarar ve ziyandan idarenin sorumlu tutulmas ı da beklenemez. Bu bağlamda, 15.06.2013 tarihinde yap ılan gösterilerin izinsiz oldu ğu, izinsiz gösteri yapan grubun da ğıtılmas ı için gaz bombas ı kullan ıldığı, ayr ıca davac ının yaraland ığına ilişkin herhangi bir bilgi ve belge sunulamad ığı gibi kendi beyan ından başka bir belirlem e olmad ığı hususlar ı da göz önüne al ındığında olayda daval ı idareye atfedilebilecek bir kusu r bulunmad ığı sonucuna var ılmakta olup davac ının manevi tazminat isteminin redd i gerekmektedir. " Başvuru Numaras ı: 2016/4950 Karar Tarihi : 11/3/2021 410. Başvurucu an ılan ret karar ına itiraz etmi ştir. İtiraz dilekçesinde, Mahkemenin karar ında belirtti ği "izinsiz gösteri " belirlemesinin do ğru olmad ığını zira Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi (Sözle şme) ve Anayasa uyar ınca hiç kimsenin bar ışçıl bir toplant ı yapmak için önceden idareden izin almas ının gerekli olmad ığını belirtmiştir. Başvurucu, idarenin bir imar faaliyetini protesto etmek amac ıyla toplant ı ve gösteri yürüyü şü düzenleme hakk ını kulland ığını dile getirmi ş ve eylemin ba şından itibaren bar ışçıl olduğunu savunmuştur. Bar ışçıl bir toplant ının gerekli olmad ığı hâlde da ğıtılmas ı, dağıtılırken yoğun şekilde göz ya şart ıcı gaz kullan ılmas ı, üstelik kaçarak kapal ı bir mekâna s ığındıktan sonra bile saatlerce yo ğun gaza maruz kalmas ının hukuka ayk ırı olduğunu dile getirmi ştir. İstanbul Bölge İdare Mahkemesi Dördüncü Kurulu 31/12/2015 tarihli karar ında bozma nedeni bulunmad ığı gerekçesiyle itiraz ı reddetmi ştir. Ret karar ı başvurucuya 9/2/2016 tarihinde tebliğ edilmiştir. 11. Başvurucu 10/3/2016 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. 12. Öte yandan ba şvurucu, kolluk görevlileri hakk ında İstanbul Cumhuriyet Başsavc ılığına (Cumhuriyet Ba şsavc ılığı) suç duyurusunda bulundu ğunu ve soru şturman ın devam etti ğini belirtmekle yetinmi ş; buna dair ba şkaca bir bilgi ve/veya belgeye ba şvuru formu ve eklerinde yer vermemi ştir. 13. UYAP üzerinden yap ılan kontrolde ba şvurucunun şikâyetine ili şkin olay hakk ında Cumhuriyet Ba şsavc ılığınca 2013/79334 numaral ı soruşturman ın aç ıldığı görülmüştür. Birden fazla şüpheli ve mü şteki olan soru şturmada ba şvurucu yönünden 22/5/2015 tarihinde tefrik karar ı verilmiş ve 2015/68163 numaral ı dosyada soru şturmaya devam edilmi ştir. 14. An ılan soruşturma Cumhuriyet Ba şsavc ılığınca 8/10/2015 tarihinde -itiraz ı kabil olmak üzere- verilen kovu şturmaya yer olmad ığı karar ıyla sonuçland ırılm ıştır. UYAP üzerinden dosyaya eri şim sağlanarak yap ılan incelemede 22/10/2015 tarihinde karar ı tebellüğ eden başvurucunun bu karara kar şı itirazda bulundu ğuna dair bir bilgi ya da belgeye ise rastlanmam ıştır. IV.İNCELEME VE GEREKÇE 15. Mahkemenin 11/3/2021 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Kötü Muamele Yasa ğının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 16. Başvurucu; kat ılm ış olduğu gösteriye kolluk görevlilerinin gerekli olmad ığı hâlde ve orant ısız güç kullanarak müdahalede bulundu ğunu, kullan ılan göz ya şart ıcı gazdan etkilenerek yaraland ığını, buna dair açm ış olduğu tam yarg ı davas ının da haks ız şekilde reddedildi ğini iddia etmi ştir. Bu nedenle ba şvurucuya göre Anayasa'n ın 17. maddesinin üçüncü f ıkras ında güvence alt ına al ınan kötü muamele yasa ğı ile Anayasa'n ın 36. ve 40. maddelerinde güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ı ve etkili ba şvuru hakk ı ihlal edilmiştir. Başvuru Numaras ı: 2016/4950 Karar Tarihi : 11/3/2021 517. Bakanl ık görüşünde, başvurunun Anayasa'n ın 17. maddesinin üçüncü f ıkras ında güvence alt ına al ınan kötü muamele yasa ğı çerçevesinde incelenmesi gerekti ği belirtilmi ş ve başvurucunun şikâyetine ili şkin yürütülen soru şturma sonucunda verilen kovu şturmaya yer olmad ığı karar ına itiraz etmedi ğine dikkat çekilmi ştir. Başvurunun esas ına ilişkin olarak ise Bakanl ık; başvurucunun kat ıldığı toplant ının bar ışçıl olmad ığını, göstericilerin şiddete başvurarak kolluk görevlilerine sald ırdığını, kamuya ve özel ki şilere ait e şyaya zarar verdiğini, kanuna ayk ırı söz konusu toplant ıya yap ılan müdahaledeki güç kullan ımının hukuka uygun oldu ğunu ifade etmi ştir. Bakanl ık ayr ıca başvurucunun mahkeme önündeki yarg ılamada göz ya şart ıcı gazdan etkilenerek yaraland ığı yönündeki iddias ını delillendiremedi ğini de belirtmi ştir. 18. Başvurucu, Bakanl ık görüşüne karşı beyan ında daha önceki iddialar ını yinelemiş; özellikle kapal ı alanda göz ya şart ıcı gaz kullan ılmas ının orant ısız güç kullan ımının delili oldu ğuna vurgu yaparak ya şam hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 2. Değerlendirme 19. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucunun ileri sürdü ğü iddialar bir bütün hâlinde ele al ındığında başvurunun Anayasa'n ın 17. maddesinin üçüncü f ıkras ında güvence altına al ınan kötü muamele yasa ğı kapsam ında incelenmesi gerekti ği değerlendirilmi ştir. Başvurucunun adil yarg ılanma ve etkili ba şvuru hakk ı kapsam ında ileri sürdü ğü şikâyetlerin ise kötü muamele yasa ğının usul boyutu kapsam ında kald ığı anlaşıldığından an ılan haklar yönünden ayr ıca bir inceleme yap ılmas ına gerek duyulmam ıştır. 20. Anayasa n ın 148. maddesinin üçüncü f ıkras ı şöyledir: " Başvuruda bulunabilmek için ola ğan kanun yollar ının tüketilmi ş olmas ı şartt ır." 21. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun un Bireysel ba şvuru hakk ı kenar ba şlıklı 45. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı şöyledir: "İhlale neden oldu ğu ileri sürülen i şlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmü ş idari ve yarg ısal başvuru yollar ının tamam ının bireysel ba şvuru yap ılmadan önce tüketilmi ş olmas ı gerekir. " 22. Başvuru yollar ının tüketilmesi ko şulu, bireysel ba şvurunun temel hak ihlallerini önlemek için son ve ola ğanüstü bir çare olmas ının doğal sonucudur. Di ğer bir ifadeyle temel hak ihlallerini öncelikle idari makamlar ın ve derece mahkemelerinin gidermekle yükümlü olmas ı, başvuru yollar ının tüketilmesi ko şulunu zorunlu k ılmaktad ır (Necati Gündüz v e Recep Gündüz , B. No: 2012/1027, 12/2/2013, 20). 23. Temel hak ve özgürlüklere sayg ı, devletin tüm organlar ının anayasal ödevi olup bu ödevin ihmal edilmesi nedeniyle ortaya ç ıkan hak ihlallerinin düzeltilmesi idari ve yarg ısal makamlar ın görevidir ( Ayşe Z ıraman ve Cennet Ye şilyurt, B. No: 2012/403, 26/3/2013, 16). Başvuru Numaras ı: 2016/4950 Karar Tarihi : 11/3/2021 624. Anayasa Mahkemesi kolluk görevlilerinin güç kullan ımı sonucunda gerçekleştiği ileri sürülen kötü muamele yasa ğının ihlali iddialar ını inceledi ği birçok başvuruda tüketilmesi gereken etkili hukuk yolunun ceza soru şturmas ı olduğunu belirtmiştir (birçok karar aras ından bkz. Onur Cingil , 2013/7836, 16/4/2015, 52; Zeki Güngör , B. No: 2013/8491, 31/3/2016, 39; N.T.U. ve N.T. , B. No: 2014/4372, 19/12/2017, 28; Seyfullah Turan ve di ğerleri , B. No: 2014/1982, 9/11/2017, 140). 25. Başvurucu, kolluk görevlilerinin güç kullan ımı sonucunda yaraland ığı iddias ıyla idari yarg ıda açt ığı tam yarg ı davas ının reddedilmesi sonras ı bireysel ba şvuruda bulunmuştur. Oysa ileri sürülen hak ihlali iddias ına ilişkin olarak delillerin etkili şekilde toplanmas ı, maddi gerçeğin ortaya ç ıkar ılmas ı, sorumlular ın bulunarak gerekiyorsa cezaland ırılmas ı yönünde makul bir ba şarı şans ı sunma ihtimali olan etkili hukuk yolunun ceza soru şturmas ı olduğunda kuşku bulunmamaktad ır. Nitekim ba şvurucu da Cumhuriyet Ba şsavc ılığına ilgili kolluk görevlileri hakk ında suç duyurusunda bulunmu ştur. Ne var ki ba şvuru formunda an ılan ceza soruşturmas ının devam etti ği belirtilmekle yetinilmi ş, ak ıbeti hakk ında bilgi verilmemi ştir. UYAP üzerinden yap ılan kontrolde ise söz konusu soru şturman ın -başvuru tarihinden önce- 8/10/2015 tarihinde verilen kovu şturmaya yer olmad ığı karar ıyla sonuçland ırıldığı ve karar ın 22/10/2015 tarihinde ba şvurucuya tebli ğ edildiği görülmü ştür (bkz. 14). Ba şvurucu bu karara itiraz etti ğine ilişkin olarak Anayasa Mahkemesine bir bilgilendirme ya da yeni bir başvuru yapmad ığı gibi UYAP eri şimi ile yap ılan incelemede de itiraz talebine rastlanmam ıştır. Dolay ısıyla eldeki ba şvuruda bireysel ba şvuruda bulunman ın ön şart ı olan olağan kanun yolunun tüketildi ğinden bahsedilemeyecektir. 26. Aç ıklanan gerekçelerle kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. B. Toplant ı ve Gösteri Yürüyü şü Düzenleme Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 27. Başvurucu, kolluk görevlilerince toplant ının gerekli ve orant ılı olmayan güç kullan ımı ile dağıtılmas ı nedeniyle Anayasa'n ın 34. maddesinde güvence alt ına al ınan toplant ı ve gösteri yürüyü şü düzenleme hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 28. Bakanl ık görüşünde, başvurucunun kat ıldığı toplant ının bar ışçıl amac ının d ışına çıkarak şiddet hareketine dönü ştüğü, bu nedenle kolluk görevlilerince gösteriye müdahale edilmesinin kaç ınılmaz bir hâl ald ığı belirtilmi ştir. Bakanl ık, söz konusu müdahalenin yasal sınırlar içinde kald ığı ve başvurucunun iddias ına dayanak olacak herhangi bir delil sunmamas ı nedeniyle idareye atfedilebilecek bir kusur bulunmad ığı gerekçesiyle Mahkemenin ret karar ı verdiğini ifade etmi ştir. 29. Başvurucu; Bakanl ık görüşüne karşı beyan ında toplant ının bar ışçıl olduğunu, kendisinin de herhangi bir şiddet eylemine kar ışmad ığını, toplant ı hakk ının kullan ılmas ı için önceden izin al ınmas ının gerekmedi ğini dile getirerek ihlal iddialar ını yinelemiştir. 2. Değerlendirme 30. Anayasa Mahkemesi kötü muamele şikâyetleriyle toplant ı ve gösteri yürüyü şü düzenleme hakk ının ihlal edildi ği yönündeki şikâyetlerin birlikte dile getirildi ği başvurularda, Başvuru Numaras ı: 2016/4950 Karar Tarihi : 11/3/2021 7toplant ı ve gösteri yürüyü şü düzenleme hakk ı yönünden de sadece ceza soru şturmas ı yolunun tüketilmesini yeterli görmü ş; bu hak aç ısından ayr ıca başka bir hukuk yolunun dah a tüketilmesini şart koşmam ıştır (birçok karar aras ından bkz. Cebrail Bekta ş ve Yüksel Şahin, B. No: 2015/4787, 25/9/2019). Bununla birlikte ba şvurucular ın ihlal edildi ğini ileri sürdükleri her bir hak yönünden iç hukukta mevcut ve etkili olmad ığı gösterilmemi ş olan yollardan birini tüketmeleri de mümkündür. 31. Buna kar şın somut ba şvuruda ba şvurucu, kötü muamele iddias ı yönünden ceza soruşturmas ı sürecini usulüne uygun şekilde tüketmemi ş (bkz. 25); kötü muamele iddias ını ileri sürdü ğü tam yarg ı davas ında ise toplant ı ve gösteri hakk ının ihlal edildi ğini iddia etmemiştir (bkz. 8). Derece mahkemesinin karar ında ise dava dilekçesindeki talebe ba ğlı olarak kolluk görevlilerinin güç kullan ımlar ının hukuka uygunlu ğuna ilişkin değerlendirmeler s ıras ında toplant ının izinsiz oldu ğu ifade edilmekle yetinilmi ştir. 32. Sonuç olarak ba şvurucu, açm ış olduğu tam yarg ı davas ında toplant ı ve gösteri yürüyüşü düzenlenme hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmemi ş; söz konusu şikâyeti ilk kez derece mahkemesi karar ına itirazda dile getirmi ştir. Başka bir ifadeyle ba şvurucu açm ış olduğu tam yarg ı davas ında kötü muamele yasa ğının yan ı sıra toplant ı ve gösteri yürüyü şü düzenleme hakk ının da ihlal edildi ğini dava etmemi ştir. Şu hâlde toplant ı ve gösteri yürüyü şü düzenleme hakk ının ihlal edildi ğini ileri süren ba şvurucunun ne ceza soru şturmas ı yolunu ne de tam yarg ı davas ı yolunu usulüne uygun şekilde tüketerek bireysel ba şvuruda bulundu ğu söylenemez. 33. Aç ıklanan gerekçelerle toplant ı ve gösteri yürüyü şü düzenleme hakk ının ihlal edildiğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir. V. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. 1. Kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 2. Toplant ı ve gösteri yürüyü şü düzenleme hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, B. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucu üzerinde BIRAKILMASINA 11/3/2021 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Üye Üye Kadir ÖZKAYA Celal Mümtaz AKINCI M.Emin KUZ Üye Üye Y ıldız SEFERİNOĞLU Basri BA ĞCI