TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR ALI JAVID VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/20451) Karar Tarihi: 20/4/2020 Başvuru Numaras ı : 2017/20451 Karar Tarihi : 20/4/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Engin YILDIRIM M.Emin KUZ Rıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Raportör : Sinan ARMA ĞAN Başvurucular : Alı JAVID ve di ğerleri (bkz. ekli tablo) I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma riski bulunan ülkeye sınır d
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR ALI JAVID VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/20451) Karar Tarihi: 20/4/2020 Başvuru Numaras ı : 2017/20451 Karar Tarihi : 20/4/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Engin YILDIRIM M.Emin KUZ Rıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Raportör : Sinan ARMA ĞAN Başvurucular : Alı JAVID ve di ğerleri (bkz. ekli tablo) I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma riski bulunan ülkeye sınır d ışı etme karar ı verilmesi ve geri gönderme merkezindeki tutulma ko şullar ı nedenleriyle aile hayat ına sayg ı hakk ı ve kötü muamele yasa ğının, idari gözetim alt ında tutman ın hukuki olmamas ı nedeniyle ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının, idari gözetim karar ına itiraz kabul edildiği hâlde lehe vekâlet ücretine hükmedilmemesi nedeniyle de adil yarg ılanma ve mülkiyet haklar ının ihlal edildi ği iddialar ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Ekli tabloda s ıralanan ba şvurulara ait ba şvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra ba şvurular Komisyonlara sunulmu ştur. 3. Komisyonlarca ba şvurular ın kabul edilebilirlik incelemesinin Bölümler taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 4. Başvurucular ın bir k ısm ı, bireysel ba şvuru harç ve masraflar ını karşılama imkânlar ının bulunmad ığını belirterek adli yard ım talebinde bulunmu ştur. 5. Bölümler taraf ından bir k ısım başvurucu hakk ında s ınır d ışı etme işlemlerinin geçici olarak (tedbiren) durdurulmas ına karar verilmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR6. Başvuru formlar ı ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 7. Muhtelif ülkelerin vatanda şı olan ba şvurucular hakk ında farkl ı tarihlerde 4/4/2013 tarihli ve 6458 say ılı Yabanc ılar ve Uluslararas ı Koruma Kanunu nun 54. maddesi kapsam ında ilgili valilikler taraf ından s ınır d ışı etme karar ı tesis edilmi ş, ayr ıca başvurucular ın bir k ısm ı idari gözetim alt ına al ınarak geri gönderme merkezlerine konulmuştur. Başvuru Numaras ı : 2017/20451 Karar Tarihi : 20/4/2020 38. Başvurucular ın bir k ısm ı sınır d ışı etme işleminin iptali amac ıyla ilgili idare mahkemelerinde iptal davas ı açm ış fakat davalar ı ret ile sonuçlanm ıştır. Başvurucular ın diğer kısm ı ise 3/10/2016 tarihli ve 676 say ılı Olağanüstü Hâl Kapsam ında Baz ı Düzenlemeler Yap ılmas ı Hakk ında Kanun Hükmünde Kararname (676 say ılı KHK) ile 6458 say ılı Kanun'da yap ılan değişiklik sonras ında s ınır d ışı etme işlemi yönünden etkili bir iç hukuk yolu bulunmad ığını belirterek de ğişik tarihlerde do ğrudan bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. 9. S ınır d ışı edilmeleri hâlinde ya şam haklar ının ihlal edilece ğini, kötü muameleye maruz kalabileceklerini ileri süren ba şvurucular ın iddialar ının araştırılmas ı sürecinde geri gönderilmelerine ili şkin riskin ortadan kald ırılabilmesi amac ıyla Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün (İçtüzük) 73. maddesi uyar ınca s ınır d ışı etme işleminin durdurulmas ı yönünde Anayasa Mahkemesince tedbir karar ı verilmiştir. 10. Anayasa Mahkemesi -özellikle 676 say ılı KHK de ğişikliği sonras ında- tedbir taleplerini de ğerlendirirken ihlal iddialar ının konusu olu şturan haklar ın mutlak nitelikte olduğunu gözönünde bulundurarak kabul edilebilirlik kriterlerini kat ı şekilde uygulamam ış, bunun yan ında başvurucular ın sunduğu bilgi ve belgelerin yetersizli ğini -esnek bir bak ışla- görmezden gelmeye çal ışmıştır. 11. S ınır d ışı etme işlemlerine kar şı iç hukukta etkili bir ba şvuru mekanizmas ı bulunmad ığı ve bu durumun mevzuattan kaynakland ığı sonucuna ula ştığı Y.T. ([GK], B. No: 2016/22418, 30/5/2016) karar ı sonras ında 6/12/2019 tarihli ve 7196 say ılı Kanun'un 75. maddesiyle 6458 say ılı Kanun un 53. maddesinin (3) numaral ı fıkras ında baz ı değişiklikler yap ılm ıştır (Y.T., 73-76). Söz konusu kanun de ğişikliğiyle birlikte bir k ısım gerekçelerle (6458 say ılı Kanun'un 54. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (b), (d) ve (k) bentleri uyar ınca) tesis edilen s ınır d ışı etme işlemleri hakk ında idare mahkemesinde iptal davas ı açm ış olman ın işlemi otomatik olarak durdurmayaca ğı yönündeki istisna kald ırılm ıştır. 12. Anayasa Mahkemesi yukar ıda belirtilen son yasal de ğişiklik sonras ında s ınır dışı etme ve idari gözetim alt ına alma i şlemlerini konu alan bireysel ba şvurular ı değerlendirirken ba şvurucular ın iddialar ına ilişkin risklerin güncelli ğini ve haklar ında tesis edilen işlemlerin ne durumda oldu ğunu, hâlihaz ırda bu işlemlere ili şkin etkili bir yol hâline gelen idare mahkemelerinde aç ılm ış bir davalar ı olup olmad ığını öğrenmek istemi ş ve bu amaçla ba şvuruculardan bilgi ve belge talep etmi ştir. Tebli ğ tarihinden itibaren iki hafta içinde cevap verilmesinin istendi ği aksi takdirde ba şvurunun reddedilebilece ği ihtarat ını içeren yaz ıda şu bilgi ve belgeler talep edilmektedir: "1. S ınır d ışı etme işleminin hâlen var olup olmad ığı, idari veya adli bir yolla i şlemin geri al ınıp al ınmad ığı yahut iptal edilip edilmedi ği, 2. Başvurucunun fiilen s ınır d ışı edilip edilmedi ği veya kendi iste ğiyle ülke d ışına ç ıkıp çıkmad ığı, ülkede bulundu ğu takdirde hâlihaz ırda nerede ikamet etti ği, 3. Başvurucu fiilen s ınır d ışı edilmişse; hangi ülkeye gönderildi ği, gönderildi ği ülkede yaşam ına ya da maddi veya manevi bütünlü ğüne karşı bir tehlikeyle kar şı karşıya kal ıp kalmad ığı, hâlen ya şam ını nerede ve ne şekilde sürdürdü ğü, 4. Başvurucunun s ınır d ışı karar ı etme karar ına karşı iptal davas ı aç ıp açmad ığı, bu şekilde bir dava oldu ğu takdirde davan ın ak ıbetinin ne oldu ğu (mahkeme ad ı, dava tarihi ve esas numaras ı), karar verilmi şse bir örne ğinin gönderilmesi Başvuru Numaras ı : 2017/20451 Karar Tarihi : 20/4/2020 45. Başvurucunun ülkesine geri gönderilmesi hâlinde kar şılaşacağı riskin güncel olup olmad ığı (sebepleri belirtilerek aç ıklanmak üzere), 6. Başvurucu, idari gözetim alt ına al ınm ış ise hangi tarihte idari gözetim alt ına alındığı, b ırak ıldığı takdirde ne şekilde (idari bir kararla veya adli merciler taraf ından bırak ıldığı hususu) ve hangi tarihte sal ıverildiği" 13. Başvurucular ın bir k ısm ı usulüne uygun şekilde yap ılm ış tebligatlara ra ğmen ne Anayasa Mahkemesine cevap vermi ş ne de cevap verilmemesinin nedenine ili şkin bir açıklama yapm ıştır. Başvurucular ın diğer k ısm ı ise istenen bilgi ve belgeleri eksik şekilde ikmal etmi ş, bunun yan ında neden tamam ına ilişkin cevap verilmedi ğini ya yeterli bir gerekçeyle aç ıklamam ış ya da bu hususa hiç de ğinmemiştir. IV. İLGİLİ HUKUK A. 676 say ılı KHK'dan Sonraki Mevzuat 14. 6458 say ılı Kanun un 1/2/2018 tarihli ve 7070 say ılı Olağanüstü Hâl Kapsam ında Baz ı Düzenlemeler Yap ılmas ı Hakk ında Kanun Hükmünde Kararnameni n Değiştirilerek Kabul Edilmesine Dair Kanun'un 31. maddesiyle de ğişik Sınır d ışı etme karar ı kenar ba şlıklı 53. maddesinin (3) numaral ı fıkras ı şöyledir: "Yabanc ı veya yasal temsilcisi ya da avukat ı, sınır d ışı etme karar ına karşı, karar ın tebliğinden itibaren on be ş gün içinde idare mahkemesine ba şvurabilir. Mahkemeye başvuran kişi, s ınır d ışı etme karar ını veren makama da ba şvurusunu bildirir. Mahkemey e yap ılan başvurular on be ş gün içinde sonuçland ırılır. Mahkemenin bu konuda vermi ş olduğu karar kesindir. Yabanc ının r ızas ı sakl ı kalmak kayd ıyla, dava açma süresi içind e veya yarg ı yoluna ba şvurulmas ı hâlinde 54 üncü maddenin birinci f ıkras ının (b), (d) ve (k) bentleri ile ikinci f ıkras ı kapsam ındakiler hariç yarg ılama sonuçlan ıncaya kadar yabanc ı sınır d ışı edilmez . B. 7196 Say ılı Kanun De ğişikliğinden Sonraki Mevzuat 15. 6458 say ılı Kanun un 7196 say ılı Kanun'un 75. maddesiyle de ğişik Sınır d ışı etme karar ı kenar ba şlıklı 53. maddesinin (3) numaral ı fıkras ı şöyledir: "Yabanc ı veya yasal temsilcisi ya da avukat ı, s ınır d ışı etme karar ına karşı, karar ın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine ba şvurabilir. Mahkemeye ba şvuran kişi, s ınır d ışı etme karar ını veren makama da ba şvurusunu bildirir. Mahkemeye yap ılan başvurular on be ş gün içinde sonuçland ırılır. Mahkemenin bu konuda vermi ş olduğu karar kesindir. Yabanc ının r ızas ı sakl ı kalmak kayd ıyla, dava açma süresi içinde veya yarg ı yoluna ba şvurulmas ı hâlinde yarg ılama sonuçlan ıncaya kadar yabanc ı sınır d ışı edilmez." V.İNCELEME VE GEREKÇE 16. Mahkemenin 20/4/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: Başvuru Numaras ı : 2017/20451 Karar Tarihi : 20/4/2020 5A. Adli Yard ım Talepleri Yönünden 17. Adli yard ım talebinde bulunan ba şvurucular ın başvuru giderlerini karşılayabilecek ölçüde mal varl ıklar ının bulunmad ığı ve taleplerinin dayanaktan yoksu n olmad ığı anlaşılm ış olup 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 334. maddesinin (1) numaral ı fıkras ı uyar ınca adli yard ım taleplerinin kabulü ile yarg ılama giderlerini ödemekten geçici olarak muaf tutulmalar ına karar verilmesi gerekir. B.İhlal İddialar ı Yönünden 1. Başvurucular ın İddialar ı 18. Başvurucular, öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma riski bulunan ülkeye s ınır d ışı etme karar ı verilmesi ve geri gönderme merkezindeki tutulma ko şullar ı nedenleriyle aile hayat ına sayg ı hakk ı ve kötü muamele yasa ğının, idari gözetim alt ında tutman ın hukuki olmamas ı nedeniyle ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının, idari gözeti m karar ına itiraz kabul edildi ği hâlde lehe vekâlet ücretine hükmedilmemesi nedeniyle de adil yarg ılanma ve mülkiyet haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmü şlerdir. 2. Değerlendirme 19. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun un Bireysel ba şvuru usulü kenar ba şlıklı 47. maddesinin (6) numaral ı fıkras ı şöyledir: "Başvuru evrak ında herhangi bir eksiklik bulunmas ı hâlinde, Mahkeme yaz ı işleri taraf ından eksikli ğin giderilmesi için ba şvurucu veya varsa vekiline onbe ş günü geçmemek üzere bir süre verilir ve geçerli bir mazereti olmaks ızın bu sürede eksikli ğin tamamlanmamas ı durumunda ba şvurunun reddine karar verilece ği bildirilir. 20. 6216 say ılı Kanun un Esas hakk ındaki inceleme kenar ba şlıklı 49. maddesinin (3) numaral ı fıkras ı şöyledir: "Komisyonlar ve bölümler bireysel ba şvurular ı incelerken bir temel hakk ın ihlal edilip edilmediğine yönelik her türlü ara ştırma ve incelemeyi yapabilir. Ba şvuruyla ilgili gerekl i görülen bilgi, belge ve deliller ilgililerden istenir." 21.İçtüzük'ün Bilgi, belge isteme ve tebli ğ kenar ba şlıklı 70. maddesinin (3) numaral ı fıkras ı şu şekildedir: "Mahkeme, ba şvurucu ya da kamu otoritesinin, istenen bilgi ya da belgeyi sunmaktan kaç ındığı ya da bir delili gizledi ği yahut her ne suretle olursa olsun davet edildi ği hâlde yarg ılamaya etkili bir şekilde kat ılmad ığı kanaatine var ırsa, bu durumdan gerekli sonuçlar ı çıkararak karar ını verir." 22. Bireysel ba şvuru kendine özgü bir hak arama yoludur ve bu niteli ği gereği başvurucular ba şvuru konusu olaylarla ilgili delilleri sunmak suretiyle olaylar hakk ındaki iddialar ını ve dayan ılan Anayasa hükmünün kendilerine göre ne şekilde ihlal edildi ğini açıklamakla yükümlüdürler ( Sabah Y ıldızı Radyo ve Televizyon Yay ın İletişim Reklam Sanayi Başvuru Numaras ı : 2017/20451 Karar Tarihi : 20/4/2020 6ve Ticaret Anonim Şirketi, [GK], B. No: 2014/12727, 25/5/2017, 19). Bununla birlikte başvurucular kendilerinden istenen her türlü bilgi ve belgeyi 6216 say ılı Kanun ve İçtüzük uyar ınca Anayasa Mahkemesine vermek zorundad ır. 23. 676 say ılı KHK ile yap ılan değişiklik sonras ında 6458 say ılı Kanun'un 54. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (b), (d) ve (k) bentleri uyar ınca s ınır d ışı etme karar ı alındığında yaşam hakk ı veya kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ği iddialar ını değerlendirme konusunda etkili bir yol bulunmad ığına karar veren Anayasa Mahkemesi doğrudan kendisine yap ılan başvurular ı kabul etmeye ba şlam ış ve lüzumu hâlinde bu i şlemle r hakk ında tedbir karar ı vermiştir (Y.T., 59). 24. Diğer taraftan Anayasa Mahkemesi pilot karar usulüyle ele ald ığı Y.T. başvurusunda bu durumun mevzuattan kaynakland ığı sonucuna ula şmış ve yap ısal sorunun çözümü için keyfiyetin yasama organ ına bildirilmesine karar vermi ştir (Y.T., 73-76). 25. Bununla birlikte 7196 say ılı Kanun'un 75. maddesiyle 6458 say ılı Kanun'un 53. maddesinde baz ı değişiklikler yap ılm ıştır. Yap ılan değişikliklerle birlikte dava açma süresince veya dava aç ıldığında karar verilinceye kadar s ınır d ışı işleminin kendili ğinden duracağı hüküm alt ına al ınm ıştır. Getirilen bu güvence kar şısında s ınır d ışı etme işlemine karşı idare mahkemesinde dava açman ın etkili bir yol olmad ığı söylenemeyecektir. 26.Y.T. karar ı ve 7196 say ılı Kanun'la yap ılan değişiklikler sonras ında s ınır d ışı etme işlemlerini konu alan bireysel ba şvurular ı yeniden ele alan Anayasa Mahkemesi -aradan geçen uzun zaman ı da dikkate alarak- hem ba şvurucular ın güncel durumlar ını hem de haklar ında tesis edilmi ş işlemlerin geçerliliklerini koruyup korumad ığını yapacağı esas incelemesi a şamas ında öğrenmek istemi ştir (bkz. 12). 27. Bu amaçla ihtaratl ı yaz ılar tebliğ edilmesine ra ğmen başvurucular ın gereği gibi ya da hiç cevap vermedikleri görülmü ştür. Bunun yan ında başvurucular ın neden eksik şekilde cevap verdiklerine yahut talebi cevaps ız b ırakt ıklar ına ilişin yeterli bir aç ıklama da yapmad ıklar ı anlaşılm ıştır (bkz. 13). 28. Yap ılan kanun de ğişikliği ve bir k ısım dosyadaki ba şvuru tarihinden bu yan a geçen uzun zaman nedeniyle ba şvurucular ın haklar ında tesis edilen s ınır d ışı etme işlemlerine dair dava aç ıp açmad ıklar ı, açm ışlar ise davalar ın iptalle sonuçlan ıp sonuçlanmad ığı veya başvurucular ın hâlen ülkede bulunup bulunmad ıklar ı, menşe ülkede kar şılaşacaklar ı riskin güncelliği esas de ğerlendirmesinin önemli unsurlar ı hâline gelmi ştir. Bunun d ışında idari gözetim alt ına al ınma iddialar ını değerlendirme konusunda da güncel bir bilgi bulunmamaktad ır. 29.İhlal iddialar ına ilişkin değerlendirme yap ılmas ı için zaruri nitelikteki bilgi ve belgelerin ba şvurucular taraf ından sunulmad ığı dikkate al ındığında gelinen bu noktada Anayasa Mahkemesince i şin esas ı hakk ında bir de ğerlendirme yap ılabilmesi mümkün görünmemektedir. Bunun ötesinde ba şvurular ını azami dikkat ve özenle takip etmesi gereken başvurucular ın -ihtarata ra ğmen- olmas ı gerekenin d ışında pasif bir tutum sergiledikleri anlaşılmaktad ır. 30. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurular ın incelenmesi için gerekli ve temel nitelikteki belgelerin sunulmad ığı anlaşıldığından başvurular ın reddine karar verilmesi gerekir. Başvuru Numaras ı : 2017/20451 Karar Tarihi : 20/4/2020 7VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Adli yard ım talebinde bulunan ba şvurucular ın taleplerinin KABULÜNE, B. Başvurular ın REDDİNE, C. S ınır d ışı edilme i şlemine ili şkin olarak verilen tedbir kararlar ının SONLANDIRILMASINA, D. 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 339. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca tahsil edilmesi ma ğduriyete neden olaca ğından adli yard ım talebi kabul edilen ba şvurucular ın yarg ılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMALARINA, E. Diğer başvurucular taraf ından yap ılan yarg ılama giderlerinin ba şvurucular üzerinde BIRAKILMASINA, F. Karar ın bir örne ğinin İçişleri Bakanl ığı Göç İdaresi Genel Müdürlü ğüne GÖNDER İLMESİNE 20/4/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Üye Üye Kadir ÖZKAYA Engin YILDIRIM M.Emin KUZ Üye Üye R ıdvan GÜLEÇ Y ıldız SEFERİNOĞLU