TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR A.A. BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2016/59578) Karar Tarihi: 12/2/2020 R.G. Tarih ve Say ı: 14/5/2020-31127 Başvuru Numaras ı: 2016/59578 Karar Tarihi : 12/2/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR GİZLİLİK TALEBİ KABUL Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜN Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş Raportör : Murat GÜVEN Başvurucu : A.A. Vekili : Av. Hakan TOPALO ĞLU I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, darbe te şebbüsüyle ba ğ
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR A.A. BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2016/59578) Karar Tarihi: 12/2/2020 R.G. Tarih ve Say ı: 14/5/2020-31127 Başvuru Numaras ı: 2016/59578 Karar Tarihi : 12/2/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR GİZLİLİK TALEBİ KABUL Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜN Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş Raportör : Murat GÜVEN Başvurucu : A.A. Vekili : Av. Hakan TOPALO ĞLU I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, darbe te şebbüsüyle ba ğlant ılı olarak yürütülen soru şturmada uygulanan tutuklama tedbirinin hukuki olmamas ı ve tahliye karar ının geç icra edilmesi nedeniyle ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 13/12/2016 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Başvurucuya ait 2017/31829 ba şvuru numaral ı bireysel ba şvuru dosyas ının kişi yönünden hukuki irtibat nedeniyle 2016/59578 ba şvuru numaral ı bireysel ba şvuru dosyas ı ile birleştirilmesine, 2017/31829 ba şvuru numaral ı bireysel ba şvuru dosyas ının kapat ılmas ına, incelemenin 2016/59578 ba şvuru numaral ı bireysel ba şvuru dosyas ı üzerinden yürütülmesine 15/10/2018 tarihinde karar verilmi ştir. 6. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık, görüşünü bildirmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2016/59578 Karar Tarihi : 12/2/2020 37. Başvurucu, Bakanl ık görüşüne karşı beyanda bulunmam ıştır. III. OLAY VE OLGULAR 8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekli ile Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) arac ılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: A. Genel Bilgiler 9. Türkiye 15 Temmuz 2016 tarihinde askerî bir darbe te şebbüsüyle kar şı karşıya kalm ış, bu nedenle 21/7/2016 tarihinde ülke genelinde ola ğanüstü hâl ilan edilmesine kara r verilmiş ve olağanüstü hâl bugüne kadar birçok kez uzat ılm ıştır. Kamu makamlar ı ve yarg ı organlar ı -olgusal temellere dayanarak- bu te şebbüsün arkas ında Türkiye'de çok uzun yıllard ır faaliyetlerine devam eden ve son y ıllarda Fetullahç ı Terör Örgütü (FETÖ) ve/veya Paralel Devlet Yap ılanmas ı (PDY) olarak isimlendirilen bir yap ılanman ın olduğunu değerlendirmi ştir (Ayd ın Yavuz ve di ğerleri [GK], B. No: 2016/22169, 20/6/2017, 12-25). 10. Darbe te şebbüsü s ıras ında ve sonras ında ülke genelinde darbe giri şimiyle bağlant ılı ya da do ğrudan darbe giri şimiyle ba ğlant ılı olmasa bile FETÖ/PDY'nin kamu kurumlar ındaki örgütlenmesinin yan ı sıra eğitim, sağlık, ticaret, sivil toplum ve medya gibi farkl ı alanlardaki yap ılanmas ına yönelik olarak Cumhuriyet ba şsavc ılıklar ı taraf ından soruşturmalar yürütülmü ş, çok say ıda kişi hakk ında gözalt ı ve tutuklama tedbirleri uygulanm ıştır (Ayd ın Yavuz ve di ğerleri , 51, Mehmet Hasan Altan (2) [GK], B. No: 2016/23672, 11/1/2018, 12). B. Başvurucuyla İlgili Süreç 11. An ılan süreçte ba şvurucunun darbe te şebbüsü kapsam ında, Kara Kuvvetleri Komutanl ığında (KKK) gerçekle şen faaliyetlerinin de soru şturma konusu edildi ği anlaşılmaktad ır. 12. KKK'da yüzba şı olarak görev yapmakta olan ba şvurucu, Ankara Cumhuriyet Başsavc ılığınca (Savc ılık) anayasal düzeni ortadan kald ırmaya teşebbüs etme suçuyla ilgili olarak yürütülen bir soru şturma kapsam ında 16/7/2016 tarihinde Ankara Emniye t Müdürlüğünde gözalt ına al ınm ıştır. 13. Soruşturma kapsam ında başvurucu hakk ında Ankara 9. Sulh Ceza Hâkimli ğinin 23/7/2016 tarihli karar ıyla tutuklama tedbiri uygulanm ıştır. Tutuklama karar ının ilgili k ısm ı şöyledir: "...[diğerlerinin] ve A.A.n ın üzerlerine at ılı bulunan cebir ve şiddet kullanarak, Türkiye Cumhuriyeti Anayasas ının öngördü ğü düzeni ortadan kald ırmaya teşebbüs etme, Türkiye Büyük Millet Meclisini Ortadan Kald ırmaya veya Görevini Yapmas ını Engellemeye Teşebbüs Etme, Türkiye Cumhuriyeti Hükümetini Ortadan Kald ırmaya veya Görevini Yapmas ını Engellemeye Te şebbüs Etme suçlar ını işlediklerine dair kuvvetli suç şüphesinin varl ığını gösteren dosya kapsam ında somut delillerin bulunmas ı, şüphelilerin i şlediği iddia edilen suçlar ın henüz tamamlanmad ığı ve tamamlanma yönünde ve darbeyi tamamlamak için faaliyetlerinin devam etti ği şüphesi bulundu ğu, AİHM'nin WEMHOFF/ALMANYA karar ında da belirtildi ği üzere '' şüphelinin sal ıverilmesi halinde adaletin i şleyişine zara r Başvuru Numaras ı: 2016/59578 Karar Tarihi : 12/2/2020 4verecek faaliyette bulunma tehlikesinin varl ığı tutuklama nedenidir'' karar ı da gözetilerek, şüphelilerin kaçma ve delilleri karartma, yok etme ihtimallerinin bulundu ğu, bu nedenlerl e adli kontrol uygulamas ının yetersiz kalaca ğı da dikkate al ınarak CMK nun 100. maddesi ile ilgili düzenlemeler ile A İHS 5. maddesindeki tutuklama şartlar ı kapsam ında isnat olunan suç ile orant ılı olarak tedbir kapsam ında şüphelilerin CMK.n ın 101 maddeleri uyar ınca tutuklanmalar ına... [karar verildi.] " 14. Başvurucu, tutuklama karar ına itiraz etmi ş; Ankara 1. Sulh Ceza Hâkimli ği tutuklama karar ının yerinde oldu ğu gerekçesiyle 12/8/2016 tarihinde itiraz ın reddine kesin olarak karar vermi ştir. 15. Başvurucu 25/10/2016 tarihinde Ankara Emniyet Müdürlü ğünde ifade vermi ştir. İfadesinde özetle 15/7/2016 günü ak şam ı mesaiye kalmas ını amirlerinin istedi ğini, d ışarı çıkmak istese de amirlerinin buna izin vermedi ğini, kamera kay ıtlar ını silme yönünde talimat alsa da kay ıtlar ı silmediğini, darbe te şebbüsü ile bir ilgisi olmad ığını belirtmiştir. 16. Başvurucu 4/11/2016 tarihli dilekçe ile tahliye talebinde bulunmu ş, talebi inceleyen Ankara 9. Sulh Ceza Hâkimli ği (Hâkimlik) 27/7/2016 tarihli ve 29783 say ılı Resmî Gazete'de yay ımlanan 668 say ılı Olağanüstü Hal Kapsam ında Al ınmas ı Gereken Tedbirler ile Baz ı Kurum ve Kurulu şlara Dair Düzenleme Yap ılmas ı Hakk ında Kanun Hükmünde Kararname'nin 3. maddesinin (ç) bendine göre tahliye talebinin tutukluluk durumunun gözden geçirilmesi ile birlikte de ğerlendirilmesi gerekti ği gerekçesiyle 24/11/2016 tarihinde "karar verilmesine yer olmad ığına" karar vermi ştir. 17. Sonras ında Ankara 7. Sulh Ceza Hâkimli ğince 30/11/2016 tarihinde başvurucunun tahliye talebiyle birlikte tutukluluk durumu incelenmi ş ve tahliye talebinin reddi ile tutukluluk hâlinin devam ına karar verilmi ştir. An ılan karar ba şvurucuya 19/12/2016 tarihinde tebli ğ edilmiştir. Başvurucunun an ılan karara kar şı itiraz yoluna gitti ği yönünde bir tespit mevcut de ğildir. Başvurucu 13/12/2016 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. 18. Savc ılık 30/3/2017 tarihli iddianamesi ile ba şvurucunun anayasal düzeni ortadan kald ırmaya teşebbüs etme suçunu i şlediğinden bahisle cezaland ırılmas ı istemiyle Ankara 19. Ağır Ceza Mahkemesinde kamu davas ı açm ıştır. 19.İddianamede, ba şvurucunun darbe te şebbüsünün ya şand ığı gece mesaiye kalmas ını takiben ya şanan olaylar nedeniyle karargâhtaki kamera kay ıtlar ını silmeye çal ıştığının somut tan ık beyanlar ı ile tespit edilmesi nedeniyle ba şvurucunun anayasal düzeni ortadan kald ırmaya teşebbüs etti ği ileri sürülmü ştür. 20. Başvurucu hakk ındaki yarg ılamaya Ankara 19. A ğır Ceza Mahkemesinin (Mahkeme) E.2017/46 say ılı dosyas ında başlanm ış ve yarg ılaman ın 28/7/2017 tarihli birinci celsesinde ba şvurucunun tahliyesine karar verilmi ştir. 21. Başvurucunun hangi saatte tahliyesine karar verildi ği Mahkemeden genel müzekkere ile istenmi ş, Mahkeme tam bir saat verememekle beraber ba şvurucunun tahliye edilmesine ili şkin yaz ının 28/7/2017 günü en geç saat 19.35'te Ceza İnfaz Kurumunun UYAP ekran ına düştüğünü bildirmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2016/59578 Karar Tarihi : 12/2/2020 522. Başvurucunun hangi saatte tahliye edildi ği Ceza İnfaz Kurumundan genel müzekkere ile istenmi ş, Ceza İnfaz Kurumu ba şvurucuya ait tahliye karar ının 29/7/2017 tarihinde UYAP ekran ına düştüğünü ve ba şvurucunun ayn ı gün saat 10.57'de tahliye edildiğini bildirmi ştir. 23. Başvurucu, tahliye karar ının geç icra edilmesi nedeniyle -15/8/2017 tarihli ve 2017/31829 say ılı- tazminat talebiyle ayr ı bir bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. 24. Bireysel ba şvurunun incelendi ği tarih itibar ıyla dava, ilk derece mahkemesinde derdesttir. IV.İLGİLİ HUKUK 25.İlgili ulusal ve uluslararas ı hukuk için bkz. Emrah Ergün, B. No: 2014/4651, 21/2/2018, 22-36. V.İNCELEME VE GEREKÇE 26. Mahkemenin 12/2/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Tutuklama Karar ının Hukuki Olmad ığına İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 27. Başvurucu; ifadesi al ınmaks ızın tutukland ığını, hakk ında hiçbir somut delil olmad ığını, d ışarı çıkmas ının amirleri taraf ından yasakland ığını ve darbe te şebbüsü ile ilgisinin olmad ığını belirterek ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmüştür. 28. Bakanl ık görüşünde öncelikle ba şvurucu hakk ında verilen tutuklama nedenlerinin olgusal temellerinin oldu ğu, bu sonuca var ılmas ının keyfî ve temelsiz olmad ığı değerlendirilmi ştir. Ayr ıca başvurucu hakk ında Ankara Cumhuriyet Ba şsavc ılığı taraf ından haz ırlanan iddianamede ba şvurucu ile ilgili de ğerlendirmelere de detayl ı yer verildi ği, bu nedenle tutuklaman ın hukuki oldu ğu belirtilmi ştir. 2. Değerlendirme 29. Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuru, iddia edilen hak ihlallerinin derece mahkemelerince düzeltilmemesi hâlinde ba şvurulabilecek ikincil nitelikte bir hak arama yoludur. Bireysel ba şvuru yolunun ikincillik niteli ği gereği Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunulabilmesi için öncelikle ola ğan kanun yollar ının tüketilmesi zorunludur (Ayşe Z ıraman ve Cennet Ye şilyurt, B. No: 2012/403, 26/3/2013, 16, 17). 30. Tüketilmesi gereken ba şvuru yollar ının ulaşılabilir olmas ı yan ında telafi kabiliyetini haiz olmas ı ve tüketildi ğinde başvurucunun şikâyetlerini gidermede makul ba şarı şans ı tan ımas ı gerekir. Dolay ısıyla mevzuatta bu yollara yer verilmesi tek ba şına yeterli Başvuru Numaras ı: 2016/59578 Karar Tarihi : 12/2/2020 6olmay ıp uygulamada da etkili oldu ğunun gösterilmesi ya da en az ından etkili olmad ığının kan ıtlanmam ış olmas ı gerekir ( Ramazan Aras, B. No: 2012/239, 2/7/2013, 29). Özellikle daha önce birçok kez tutuklulu ğun devam ı kararlar ına itiraz edilmi ş ve sonuç al ınamam ışsa somut olay ın koşullar ı gözetilerek en son verilen tutuklulu ğun devam ı karar ına itiraz edilmediği, dolay ısıyla başvuru yollar ının tüketilmedi ği gerekçesiyle ba şvurunun reddedilmemesi de mümkündür ( Serdar Ziri ğ [GK], B. No: 2013/7766, 2/7/2015, 27). 31. Somut olayda ba şvurucu 4/11/2016 tarihli dilekçe ile tahliye talebinde bulunmuş, talebi inceleyen Hâkimlik 24/11/2016 tarihinde -668 say ılı KHK'n ın 3. maddesinin (ç) bendine göre- tahliye talebinin tutukluluk durumunun gözden geçirilmesi ile birlikte de ğerlendirilmesi gerekti ği gerekçesiyle karar verilmesine yer olmad ığına karar vermiştir. Bu karardan sonra Ankara 7. Sulh Ceza Hâkimli ğince 30/11/2016 tarihinde başvurucunun tahliye talebiyle birlikte tutukluluk durumu incelenmi ş ve tahliye talebinin reddi ile tutukluluk hâlinin devam ına karar verilmi ştir. An ılan karar ba şvurucuya 19/12/2016 tarihinde tebli ğ edilmiştir. Buna kar şılık başvurucunun an ılan karara kar şı itiraz yoluna gitmeden ve karar ın kendisine tebli ğini beklemeden tahliye talebine ili şkin olarak verilen 24/11/2016 tarihli karardan sonra bireysel ba şvuru yoluna gitti ği görülmektedir. 32. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik şartlar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir. B. Tahliye Karar ının Geç İcra Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 33. Başvurucu; tutuklu yarg ıland ığı dosyada verilen tahliye karar ına rağmen yaklaşık on yedi saat sonra ceza infaz kurumundan tahliye edilmesi nedeniyle Anayasa'n ın 19. maddesinde düzenlenen ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmüştür. 34. Bakanl ık görüşünde; ba şvurucunun tahliye karar ının ifas ı için belli bir gecikmenin makul görülmesi gerekti ği, benzer davalarda gecikmenin a şırı olmad ığı durumlarda Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesince gecikmenin anla şılır kabul edildi ği, somut olayda da keyfî bir uygulaman ın bulunmad ığı belirtilmi ştir. 2. Değerlendirme 35. Bireysel ba şvuru yolunun ikincillik niteli ği gereği, Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuruda bulunulabilmesi için öncelikle ola ğan kanun yollar ının tüketilmesi zorunludur ( Ayşe Z ıraman ve Cennet Ye şilyurt, 16, 17). 36. Tutuklular hakk ında verilen tahliye kararlar ının icra edilmesinde gecikme yaşand ığı yönündeki iddialara ili şkin olarak bireysel ba şvuru öncesinde etkili bir ba şvuru yolunun olup olmad ığının incelenmesi gerekmektedir. Bu ba ğlamda koruma tedbirlerine yönelik tazminatlar ın düzenlendi ği 4/12/2004 tarihli ve 5271 say ılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 141. maddesi somut ba şvuru aç ısından değerlendirilmelidir. An ılan başvuru yolunun ba şvurucular ın zararlar ını telafi etme bak ımından etkili bir yol oldu ğunda kuşku bulunmamaktad ır. Bununla birlikte bu yolun ula şılabilir olup olmad ığının incelenmesi Başvuru Numaras ı: 2016/59578 Karar Tarihi : 12/2/2020 7gerekir. 5271 say ılı Kanun'da tahliye kararlar ının gecikmesi dolay ısıyla tazminat davas ı açılabileceği aç ıkça ifade edilmemi ştir. Ancak 141. maddenin (1) numaral ı fıkras ının (a) bendinde "kanunda belirtilen ko şullar d ışında tutuklulu ğun devam ına karar verilmesi " hususunun tazminat ı gerektiren bir durum olarak düzenlendi ği görülmektedir. Yine 141. maddenin (3) numaral ı fıkras ında "suç soru şturmas ı veya kovu şturmas ı sıras ında kişisel kusur, haks ız fiil veya di ğer sorumluluk halleri de dahil olmak üzere hâkimler ve cumhuriyet savc ılar ının verdikleri kararlar veya yapt ıklar ı işlemler nedeniyle tazminat davalar ının ancak devlet aleyhine aç ılabileceği" ifade edilmi ştir. 37. Bu kanun hükümlerinin yorumlanmas ı ve bu kapsamda tahliye kararlar ının icra edilmesinde ya şanan gecikmelerin 5271 say ılı Kanun'un 141. maddesi uyar ınca tazminat a konu edilmesinin mümkün olup olmad ığının değerlendirilmesi derece mahkemelerinin takdirindedir. 38. Bununla birlikte an ılan şikâyete benzer olarak Anayasa Mahkemesi önünde bireysel ba şvuruya konu edilen Emrah Ergün başvurusunda ba şvurucunun tahliyesine ili şkin karar ın geç icra edildi ği iddias ıyla 5271 say ılı Kanun'un 141. maddesine göre aç ılan tazminat davas ında derece mahkemesinin iddialar ı esas bak ımından araştırıp tahliye karar ının infaz ının gecikmesinin söz konusu olmad ığını değerlendirerek davay ı reddetti ği görülmektedir. Anayasa Mahkemesi de bu ba şvuruda tahliye karar ı verilmesi ile ba şvurucunun serbest bırak ılmas ı aras ında geçen sürenin i şin niteliğine göre makul oldu ğu sonucuna varm ıştır. 39. Buna göre 5271 say ılı Kanun'un 141. maddesindeki hükümlerin yorumlanmas ı yoluyla tahliye kararlar ının geç icra edildi ği yönündeki iddialar ın tazminat davas ına konu edilmesinin mümkün oldu ğu söylenebilir. 40. Somut olayda an ılan tazminat yoluna ba şvurulmadan do ğrudan Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuru yap ıldığı görülmüştür. 41. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik şartlar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜMAç ıklanan gerekçelerle; A. Kamuya aç ık belgelerde ba şvurucular ın kimliğinin gizli tutulmas ı talebinin KABULÜNE, B. 1. Tutuklaman ın hukuki olmamas ından dolay ı kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDU ĞUNA, 2. Tahliyenin geç icra edilmesinden dolay ı kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDU ĞUNA, Başvuru Numaras ı: 2016/59578 Karar Tarihi : 12/2/2020 8C. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucu üzerinde BIRAKILMASINA 12/2/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜN Üye Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş