TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR EKOLOJ İ DERNE Ğİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/6345) Karar Tarihi: 21/10/2020 Başvuru Numaras ı: 2018/6345 Karar Tarihi : 21/10/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : M. Emin KUZ Rıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Basri BAĞCI Raportör : Selçuk KILIÇ Başvurucu : Ekoloji Derne ği Vekili : Av. Semra BALYAN I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, baz ı taşınmazlar ın bulundu ğu alan ın riskli alan olarak ilan edilmesine ilişkin
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR EKOLOJ İ DERNE Ğİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/6345) Karar Tarihi: 21/10/2020 Başvuru Numaras ı: 2018/6345 Karar Tarihi : 21/10/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : M. Emin KUZ Rıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Basri BAĞCI Raportör : Selçuk KILIÇ Başvurucu : Ekoloji Derne ği Vekili : Av. Semra BALYAN I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, baz ı taşınmazlar ın bulundu ğu alan ın riskli alan olarak ilan edilmesine ilişkin karar ın iptali istemiyle aç ılan davada menfaat ko şulunun bulunmad ığı gerekçesiyle uyuşmazl ığın esas ının incelenmemesi nedeniyle mahkemeye eri şim hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 12/2/2018 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık görüşünü bildirmi ştir. 6. Başvurucu, Bakanl ık görüşüne karşı beyanda bulunmam ıştır. III. OLAY VE OLGULAR 7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle olaylar özetle şöyledir: 8. Başvurucu Dernek taraf ından, Diyarbak ır'ın Sur ilçesinde bulunan alan ın 16/5/2012 tarihli ve 6306 say ılı Afet Riski Alt ındaki Alanlar ın Dönüştürülmesi Hakk ında Kanun'un 2. maddesine göre riskli alan ilan edilmesine ili şkin 4/11/2012 tarihli ve 28457 say ılı Resmî Gazete'de yay ımlanan 22/10/2012 tarihli ve 2012/3900 say ılı Bakanlar Kurulu karar ının (BKK) iptali istemiyle Dan ıştayda dava aç ılm ıştır. Başvuru Numaras ı: 2018/6345 Karar Tarihi : 21/10/2020 39. Dan ıştay Ondördüncü Dairesi (Daire) 4/4/2017 tarihli karar ı ile davan ın ehliyet yönünden reddine hükmetmi ştir. Karar ın gerekçesinde özetle ba şvurucu Ekoloji Derne ğinin amac ının, çal ışma konular ının ve faaliyet alan ının Derneğin Tüzük'ünde düzenlendi ği, Tüzük'ün 2. maddesinde "Derneğin, genelde Türkiye, özelde Diyarbak ır'da tarihsel ve sosyal birlikteliğin sağlanmas ı, ekosistemin korunmas ı, doğa ve insan ili şkisinin bütünlük içerisinde olmas ı ve toplumun bu konuda bilinçlenmesi amac ı ile kurulmu ştur" düzenlenmesine yer verildiği belirtilerek ba şvurucu Derne ğin kurulu ş amac ı dikkate al ındığında dava konusu 6306 say ılı Kanun'a dayan ılarak al ınan riskli alan ilan edilmesine ili şkin BKK dolay ısıyla meşru, kişisel ve güncel menfaatinin ihlal edilmedi ği, bu nedenlerle ba şvurucunun subjekti f dava açma ehliyetinin bulunmad ığı gerekçesiyle davan ın ehliyet yönünden reddine karar verilmiştir. 10. Dan ıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun ( İDDK) 16/11/2017 tarihli ilam ıyla anılan karar ın usul ve hukuka uygun oldu ğunu belirterek onanmas ına oyçoklu ğu ile kesin olarak karar verilmi ştir. Üç üye kar şıoy görüşünde; uyu şmazl ığa konu bölgede kentsel sit alan ının bulundu ğunu ve koruma alt ında olan bu bölgeyi de içine alacak şekilde riskli alan ilan edildi ğini, dava dilekçesindeki iddialar ın değerlendirilmesi neticesinde dava konus u BKK'n ın başvurucu Derne ğin tüzüğünde belirtti ği faaliyet alan ını ve amaçlar ını doğrudan etkileyen nitelikte oldu ğunu, başvurucu Derne ğin riskli alan ilan edilmesine ili şkin BKK'ya karşı dava açmakta güncel ve me şru bir menfaat ba ğının bulundu ğunu ifade etmi ştir. 11. Nihai karar 12/1/2018 tarihinde ba şvurucu vekiline tebli ğ edilmiştir. 12. Başvurucu 12/2/2018 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. IV.İLGİLİ HUKUK A. Ulusal Hukuk1.İlgili Kanunlar 13. 22/11/2001 tarihli ve 4721 say ılı Türk Medeni Kanunu'nun 56. maddesi şöyledir: "Dernekler, gerçek veya tüzel en az yedi ki şinin kazanç payla şma d ışında belirli ve ortak bir amac ı gerçekle ştirmek üzere, bilgi ve çal ışmalar ını sürekli olarak birle ştirmek suretiyle olu şturduklar ı, tüzel kişiliğe sahip ki şi topluluklar ıdır." 14. 4721 say ılı Kanun'un 58. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: "Her derne ğin bir tüzü ğü bulunur. Dernek tüzü ğünde derne ğin ad ı, amac ı, .. gösterilmesi zorunludur." 15. 4721 say ılı Kanun'un 90. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2018/6345 Karar Tarihi : 21/10/2020 4"Dernekler, amaçlar ını gerçekle ştirmek üzere, tüzüklerinde belirtilen çal ışma konular ı ve biçimleri do ğrultusunda faaliyette bulunurlar. ..." 16. 6306 say ılı Kanun'un 2. maddesinin olay tarihindeki ilgili k ısm ı şöyledir: "Bu Kanunun uygulanmas ında; ... ç) Riskli alan: Zemin yap ısı veya üzerindeki yap ılaşma sebebiyle can ve mal kayb ına yol açma riski ta şıyan, Bakanl ık veya İdare taraf ından Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanl ığının görüşü de al ınarak belirlenen ve Bakanl ığın teklifi üzerine Bakanlar Kurulunca kararla ştırılan alan ı, ... ifade eder." 2. Dan ıştay İçtihad ı 17.İDDK'n ın 25/5/2016 tarihli ve E.2015/3358, K.2016/2177 say ılı karar ının ilgili kısm ı şöyledir: "Dava; 18/03/2014 günlü Resmi Gazetede yay ımlanarak yürürlü ğe giren Milli Parklar Yönetmeli ğinde Değişiklik Yap ılmas ına Dair Yönetmeli ğin 1. maddesinin iptali istemiyle açılmıştır. ... ...Anayasan ın Hak Arama Özgürlü ğünü düzenleyen 36. maddesi uyar ınca dernekler, sendikalar ve meslek kurulu şlar ı gibi sivil toplum örgütlerinin, kurulu ş amaçlar ı doğrultusunda, çevre, tarihi ve kültürel de ğerlerin korunmas ı, imar uygulamalar ı gibi kamu yarar ını yak ından ilgilendiren konularda, idari yarg ı mercileri önünde iptal davas ı açabilecekleri ve hukuki menfaatleri somut, güncel ve me şru olmak kayd ıyla bu tür sivil toplum kurulu şlar ının kendi kurulu ş amaçlar ı çerçevesinde iptal davas ı açmada 2577 sayılı İdari Yarg ılama Usulü Kanunu uyar ınca özel (sübjektif) ehliyet sahibi olduklar ı anlaşılmaktad ır..." 18.İDDK'n ın 25/5/2015 tarihli ve E.2013/962, K.2015/1993 say ılı karar ının ilgili kısm ı şöyledir: "Dava; İstanbul İli, Bak ırköy İlçesi, Zeytinlik Mahallesi, Ataköy sahil şeridi mevkiinde yer alan ... ada, ... parsel say ılı taşınmazlar ın arsa kar şılığı gelir payla şımı usulü ile ihaleye çıkar ılmas ına ilişkin işlemin iptali istemiyle aç ılmıştır. ... Başvuru Numaras ı: 2018/6345 Karar Tarihi : 21/10/2020 5Bu çerçevede, Anayasan ın Hak Arama Özgürlü ğünü düzenleyen 36. maddesi uyar ınca dernekler, sendikalar ve meslek kurulu şlar ı gibi sivil toplum örgütlerinin, kurulu ş amaçlar ı doğrultusunda, çevre, tarihi ve kültürel de ğerlerin korunmas ı, imar uygulamalar ı gibi kamu yarar ını yak ından ilgilendiren konularda, idari yarg ı mercileri önünde iptal davas ı açabilecekleri ve hukuki menfaatleri somut, güncel ve me şru olmak kayd ıyla bu tür sivil toplum kurulu şlar ının kendi kurulu ş amaçlar ı çerçevesinde iptal davas ı açmada 2577 sayılı İdari Yarg ılama Usulü Kanunu uyar ınca özel (sübjektif) ehliyet sahibi olduklar ı anlaşılmaktad ır. ..." B. Uluslararas ı Hukuk 19. Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi'nin (Sözle şme) 6. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının ilgili k ısm ı şöyledir: "Herkes davas ının, medeni hak ve yükümlülükleriyle ilgili uyu şmazl ıklar ... konusunda karar verecek olan,... bir mahkeme taraf ından ... görülmesini isteme hakk ına sahiptir..." 20.İlgili Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesi (A İHM) içtihad ı için bkz. Türkiye Büro Bankac ılık ve Sigortac ılık Hizmet Kolu Kamu Görevlileri Sendikas ı (Türk Büro-Sen), B. No: 2017/17837, 19/4/2018, 22-26. V.İNCELEME VE GEREKÇE 21. Mahkemenin 21/10/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 22. Başvurucu; anayasal güvence alt ında olan çevre hakk ının korunmas ı kapsam ında kurulan Derne ğin Tüzük'ünde Derne ğin amaç ve faaliyet alanlar ının düzenlendi ğini, riskli alan ilan edilen bölgenin tüm kenti hatta ülkeyi etkileyecek kadar geni ş ve de önemli tarihî bir alan oldu ğunu, bu i şleme karşı Derneğin dava açma ehliyetinin dar yorumlanmamas ı gerektiğini belirterek mahkemeye eri şim, etkili ba şvuru, çevre ve dernek kurma haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 23. Bakanl ık görüşünde, söz konusu alanda ikamet eden hak sahiplerinin mağduriyetlerinin giderilmesi ve tarihsel, kültürel de ğerlerin yok olmadan kente ve kentliye yeniden kazand ırılmas ı amac ıyla alan ın riskli alan olarak ilan edildi ği, bu işlem ile alan içinde bulunan yap ılar ın can ve mal güvenli ği aç ısından risk te şkil etmesi sebebiyle taşınmazlar ın tahliyesinin, y ıkımının ve ard ından yeni yap ılar ın yap ımının bir an önce başlatılmas ının ve bitirilmesinin amaçland ığı belirtilmi ştir. Başvurucu Derne ğin kurulu ş amac ı dikkate al ındığında uyuşmazl ığa konu i şlem dolay ısıyla meşru, kişisel ve güncel menfaatinin ihlal edilmedi ği, Dan ıştay karar ında herhangi bir keyfîli ğin bulunmad ığı vurgulanarak ba şvurunun aç ıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle kabul edilemez olduğunun değerlendirildi ği ifade edilmi ştir. B. Değerlendirme 24. Anayasa'n ın 36. maddesinin birinci f ıkras ının ilgili k ısm ı şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2018/6345 Karar Tarihi : 21/10/2020 6"Herkes, ... yarg ı mercileri önünde davac ı veya daval ı olarak iddia ve savunma ile adi l yarg ılanma hakk ına sahiptir. " 25. Anayasa n ın 148. maddesinin üçüncü f ıkras ının birinci cümlesi şöyledir: "Herkes, Anayasada güvence alt ına al ınm ış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi kapsam ındaki herhangi birinin kamu gücü taraf ından, ihlal edildiği iddias ıyla Anayasa Mahkemesine ba şvurabilir. " 26. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucunun yukar ıda yer verilen şikâyetlerinin özü, idari i şlemin iptali istemiyle açt ığı davada uyu şmazl ığa konu işlem dolay ısıyla meşru, kişisel ve güncel menfaatinin ihlal edilmedi ği gerekçesiyle davan ın esas ının incelenmemesidir. Bu itibarla ba şvurucunun ihlal iddialar ı adil yarg ılanma hakk ının güvencelerinden biri olan mahkemeye eri şim hakk ı kapsam ında incelenmi ştir. 27. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun un " Bireysel ba şvuru hakk ı" kenar ba şlıklı 45. maddesinin (1) numaral ı fıkras ı şöyledir: "Herkes, Anayasada güvence alt ına al ınm ış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi ve buna ek Türkiye nin taraf oldu ğu protokoller kapsam ındaki herhangi birinin kamu gücü taraf ından, ihlal edildi ği iddias ıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. " 28. An ılan Kanun un " Bireysel ba şvuru hakk ına sahip olanlar " kenar ba şlıklı 46. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: "(1) Bireysel ba şvuru ancak ihlale yol açt ığı ileri sürülen i şlem, eylem ya da ihmal nedeniyle güncel ve ki şisel bir hakk ı doğrudan etkilenenler taraf ından yap ılabilir. (2) ( ) Özel hukuk tüzel ki şileri sadece tüzel ki şiliğe ait haklar ının ihlal edildi ği gerekçesiyle bireysel ba şvuruda bulunabilir. " 29. 6216 say ılı Kanun un 46. maddesinin (1) numaral ı fıkras ına göre bir ki şinin Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuruda bulunma hakk ına sahip olabilmesi için üç teme l koşulun birlikte gerçekle şmesi gerekmektedir. Bu ko şullar; şikâyet konusu edilen ve ihlale yol açt ığı ileri sürülen kamu gücünün i şlemi, eylemi ya da ihmalinden dolay ı başvurucunun günce l bir hakk ının ihlal edilmesi , bu ihlalden ba şvurucunun kişisel olarak ve doğrudan etkilenmi ş olmas ıdır (benzer yöndeki karar için bkz. Onur Do ğanay , B. No: 2013/1977, 9/1/2014, 42). Bu ko şullar ın birlikte gerçekle şmesi durumunda Anayasa ve Sözle şme nin ortak koruma alan ı kapsam ındaki bir hakk ının ihlali iddias ında bulunan gerçek ki şilerin ya da özel hukuk tüzel ki şilerinin ma ğdur s ıfat ını haiz oldu ğu, dolay ısıyla bireysel ba şvuru ehliyetinin bulundu ğu kabul edilmektedir. 30. Öte yandan bir ba şvurunun kabul edilebilmesi için ba şvurucunun sadece mağdur olduğunu ileri sürmesi yeterli olmay ıp ihlalden do ğrudan etkilendi ğini yani ma ğdur olduğunu göstermesi veya ma ğdur olduğu konusunda Anayasa Mahkemesini ikna etmesi gerekir. Bu itibarla ma ğdur olduğu zann ı veya şüphesi de ma ğdurluk statüsünün varl ığı için yeterli de ğildir ( Onur Doğanay , 45). Başvuru Numaras ı: 2018/6345 Karar Tarihi : 21/10/2020 731. Hukukumuzda özel hukuk tüzel ki şilerinden biri olan derneklerin 6216 say ılı Kanun un 46. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca sadece dernek tüzel ki şiliğine ait haklar ın ihlal edildi ği gerekçesiyle bireysel ba şvuruda bulunabilecekleri öngörülmü ştür. Bu itibarla derneklerin do ğrudan kendi tüzel ki şiliğinin hak ve menfaatlerini etkileyen i şlem, eylem ya da uygulamalarla ilgili olarak ortaya ç ıkan hak ihlali iddialar ıyla bireysel ba şvuruda bulunabilecekleri, bir ba şka ifadeyle böyle bir ba şvuruda ma ğdur statüsünü haiz olduklar ı hususunda tereddüt bulunmamaktad ır (benzer yöndeki karar için bkz. Türk Büro-Sen, 36). 32. Bununla birlikte derneklerin sadece tüzel ki şilik olarak derne ğin hak ve menfaatlerine de ğil çevrenin, tarihî ve kültürel de ğerlerin korunmas ı, imar uygulamalar ı gibi kamu yarar ını yak ından ilgilendiren konularda da dava açabildi ği görülmektedir. Nitekim idari yarg ıdaki yerle şik içtihada göre derneklerin dernek tüzü ğünde yer alan amaç doğrultusunda ve bu amac ın korunmas ı maksad ıyla dava açma ehliyetinin bulundu ğu kabul edilmektedir (bkz. 17, 18). 33. Buna göre dernekler taraf ından aç ılan davalar üzerine yap ılan bireysel başvurularda, derne ğin yukar ıda an ılan kurallar kapsam ında mağdur statüsünün bulunup bulunmad ığının ortaya konulmas ı ve söz konusu ba şvurunun ki şi bak ımından yetkiye ili şkin kabul edilebilirlik kriterini sa ğlay ıp sağlamad ığının saptanmas ı gerekmektedir. 34. Somut olayda ba şvurucu taraf ından ihlale neden oldu ğu ileri sürülen karar, Diyarbak ır'ın Sur ilçesinde bulunan baz ı alanlar ın 6306 say ılı Kanun uyar ınca riskli alan ilan edilmesine ili şkin BKK'd ır. Dairece, ba şvurucu Derne ğin Tüzük'ünde yer alan kurulu ş amac ı dikkate al ındığında uyuşmazl ığa konu BKK'n ın başvurucunun me şru, kişisel ve güncel menfaatini ihlal etmedi ğine ve bu suretle ba şvurucunun taraf s ıfat ını haiz olmad ığına karar verilmiştir (bkz. 9). 35. Başvurucu Derne ğin Tüzük'ünde kurulu ş amac ı genelde Türkiye, özeld e Diyarbak ır'da tarihsel ve sosyal birlikteli ğin sağlanmas ı, ekosistemin korunmas ı, doğa ve insan ilişkisinin bütünlük içinde olmas ı ve toplumun bu konuda bilinçlenmesi olarak belirtilmiştir. 36. Başvurucu taraf ından ihlale neden oldu ğu ileri sürülen BKK ise zemin yap ısı veya üzerindeki yap ılaşma sebebiyle can ve mal kayb ına yol açma riski ta şıyan alanlar ın riskli alan olarak kararla ştırılmas ına yöneliktir. Buna göre riskli alan ilan ına yönelik karardan Dernek Tüzük'ünde amac ı tarihsel ve sosyal birlikteli ği sağlamak, ekosistemi korumak, do ğa ve insan ili şkisini bütünle ştirmek olarak belirtilen ba şvurucu Dernek tüzel ki şiliğinin etkilenmedi ği anlaşılmaktad ır. 37. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun di ğer kabul edilebilirlik ko şullar ı yönünden incelenmeksizin kişi bak ımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Mahkemeye eri şim hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kişi bak ımından yetkisizlik nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, Başvuru Numaras ı: 2018/6345 Karar Tarihi : 21/10/2020 8B. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucu üzerinde BIRAKILMASINA 21/10/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Üye Üye Kadir ÖZKAYA M. Emin KUZ R ıdvan GÜLEÇ Üye Üye Y ıldız SEFERİNOĞLU Basri BA ĞCI