TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR EBRU GÜL D İLER VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/12839) Karar Tarihi: 14/10/2020 Başvuru Numaras ı: 2018/12839 Karar Tarihi : 14/10/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Selahaddin MENTE Ş Raportör : Eren Can BENAKAY Başvurucu : 1. Ebru Gül D İLER 2. Hasan POLAT 3. Hüseyin ÇET İN 4. Memet PEHL İVAN 5. Fazilet POLAT 6. Levent YÜNCÜ 7. Rahime PIÇAK 8. Osm
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR EBRU GÜL D İLER VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/12839) Karar Tarihi: 14/10/2020 Başvuru Numaras ı: 2018/12839 Karar Tarihi : 14/10/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Selahaddin MENTE Ş Raportör : Eren Can BENAKAY Başvurucu : 1. Ebru Gül D İLER 2. Hasan POLAT 3. Hüseyin ÇET İN 4. Memet PEHL İVAN 5. Fazilet POLAT 6. Levent YÜNCÜ 7. Rahime PIÇAK 8. Osman TÜFENK Başvurucular Vekili : Av. Salih BOYATAN I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, ilave tediye alaca ğının tahsili amac ıyla aç ılan davan ın Yarg ıtay daireleri aras ında süregelen görü ş ayr ılığı dolay ısıyla reddedilmesi nedeniyle adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvurular muhtelif tarihlerde yap ılm ıştır. 3. Başvurular, ba şvuru formlar ı ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurular ın kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Konular ının ayn ı olmas ı nedeniyle ekli tablonun B sütununda numaralar ı belirtilen ba şvuru dosyalar ının ayn ı tablonun (1) numaral ı sat ırında yer alan 2018/12839 numaral ı bireysel ba şvuru dosyas ı ile birleştirilmesine ve incelemenin bu dosya üzerinden yap ılmas ına karar verilmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2018/12839 Karar Tarihi : 14/10/2020 36. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 7. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık 2019/14287 numaral ı dosyada görü şünü bildirmi ştir. Başvurucu Osman Tüfenk Bakanl ık görüşüne karşı beyanda bulunmu ştur. III. OLAY VE OLGULAR 8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 9. Başvurucular farkl ı -baz ısı ayn ı- şehirlerde yer alan sosyal yard ımlaşma ve dayan ışma vak ıflar ında (vak ıflar) hizmet akdine dayal ı olarak çal ışmaktad ır. 10. Başvurucular, kamu personeli olduklar ını ileri sürerek 4/7/1956 tarihli ve 6772 say ılı Devlet ve Ona Ba ğlı Müesseselerde Çal ışan İşçilere İlave Tediye Yap ılmas ı Hakk ında Kanun uyar ınca her bir y ıllık çal ışma süresi içinde ödenmesi gereken iki ayl ık tutar ındaki ilave tediye alaca ğının ödenmesi amac ıyla Vak ıflar aleyhine ayr ı ayr ı dava açm ıştır. 11. Ekli tablonun D sütununda numaralar ı belirtilen Mahkemelerce yap ılan yarg ılama sonunda ba şvurucular ın davalar ının kabulüne karar verilmi ştir. Gerekçeli kararlarda; davac ılar ın daval ı vak ıflara bağlı olarak muhtelif tarihlerden itibaren çal ışmaya başlad ıklar ı, daval ı vak ıflar ın kamu kurumu niteli ğinde oldu ğu, 6772 say ılı Kanun kapsam ında bulunan kurumlarda çal ışanlara her y ıl için ilave tediye ödemesi yap ılacağı açıklanm ıştır. Söz konusu mahkeme kararlar ının bir k ısm ı istinaf yolu aç ık, bir k ısm ı ise temyiz yolu aç ık olarak verilmi ştir. 12. Daval ı vak ıflar ın bir k ısm ı, istinaf yolu aç ık olarak verilen kararlara kar şı istina f yoluna ba şvurmuştur. Bölge Adliye Mahkemelerince (BAM), Yarg ıtay İçtihad ı Birleştirme Hukuk Genel Kurulunun (Yarg ıtay İBK) 9/6/2017 tarihli karar ı ile Yarg ıtay 22. Hukuk Dairesinin (Daire) emsal kararlar ına göre vakf ın 6772 say ılı Kanun gere ğince kamu kurumu niteliğinde olmad ığı belirtilerek ilk derece mahkemesi kararlar ı ortadan kald ırılm ış ve davalar reddedilmi ştir. Söz konusu kararlara kar şı başvurucular temyiz yoluna ba şvurmuştur. Daire taraf ından temyiz talepleri reddedilmi ştir. 13. Daval ılardan baz ılar ı ise temyiz yolu aç ık olarak verilen karara kar şı doğrudan temyiz yoluna ba şvurmuştur. Daire, vakf ın 6772 say ılı Kanun gere ğince kamu kurumu niteliğinde olmad ığını belirterek ilk derece mahkemesi kararlar ını bozmuştur. Derece mahkemeleri bozma karar ına uyarak davalar ı reddetmi ştir. Başvurucular söz konusu kararlar a karşı temyiz yoluna ba şvurmuştur. Başvurucular ın temyiz talepleri Daire taraf ından reddedilmi ştir. 14. Başvurucular muhtelif tarihlerde bireysel ba şvuruda bulunmu şlard ır. IV.İLGİLİ HUKUK 15.İlgili hukuk için bkz. Yasemin Bodur , B. No: 2017/29896, 25/12/2018, 14-32. Başvuru Numaras ı: 2018/12839 Karar Tarihi : 14/10/2020 4V.İNCELEME VE GEREKÇE 16. Mahkemenin 14/10/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Başvurucular ın İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 17. Başvurucular, Yarg ıtay 7. ve 9. Hukuk Dairelerinin kendileri ile ayn ı statüde bulunan ki şileri kamu i şçisi olarak kabul edip ilave tediye alaca ğına hak kazand ıklar ı yönündeki kararlar ına rağmen Yarg ıtay 22. Hukuk Dairesinin bu ki şileri kamu i şçisi olarak kabul etmemesi nedeniyle ilave tediye alaca ğı isteklerinin reddine karar verdi ğini belirtmiştir. Başvurucular, ayn ı statüdeki i şçiler için aç ılan davalarda ilave tediye alacaklar ının ödenmesi yönünde karar verilirken daha sonra vakf ın kamu kurumu olmad ığı gerekçesiyle taleplerini n reddine karar verildi ğini belirterek adil yarg ılanma haklar ının, ücrette adaletin sa ğlanmas ı ilkesinin, çal ışma haklar ının ve sosyal güvenlik haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. Öte yandan fazla mesai ücreti taleplerinin de haks ız bir şekilde reddedildi ğinden yak ınm ıştır. 18. 2019/14287 numaral ı dosyada yer alan Bakanl ık görüşünde Sosyal Yard ımlaşma ve Dayan ışma Vak ıflar ının herhangi bir bakanl ığın ilgili, ili şkili veya ba ğlı kuruluşu olmad ığını belirtmiştir. 9/6/2017 tarihli Yarg ıtay İBK'ya göre Vakf ın özel hukuk tüzel kişiliğine sahip oldu ğunu söylemi ştir. Uygulamada, 2012 y ılından önceki dönemler için Yarg ıtay 9. Hukuk Dairesi, vak ıflar ın kamu kurumu oldu ğunu ve 6772 say ılı Kanun kapsam ında bulundu ğunu, dolay ısıyla ilave tediye ödemekle yükümlü olduklar ını değerlendirdi ğini; buna kar şılık Yarg ıtay 22. Hukuk Dairesinin vak ıflar ın özel hukuk tüzel kişiliğine sahip olduklar ını ve ilave tediye ödemekle yükümlü olmad ıklar ını değerlendirdi ğini ifade etmi ştir. Yarg ıtay Hukuk Genel Kurulunun oyçoklu ğu ile vermi ş olduğu 30/5/2018 tarihli karar ının da 9. Hukuk Dairesi ile ayn ı değerlendirme içerdi ğini vurgulam ıştır. Tüm bu hususlar ışığında başvurunun de ğerlendirilmesi gerekti ğini belirtmi ştir. Başvurucu Osman Tüfenk Bakanl ığın görüşüne kar şı beyanlar ında başvuru formundaki iddialar ını tekrarlam ıştır. B. Değerlendirme 19. Anayasa n ın 36. maddesinin birinci f ıkras ı şöyledir: "Herkes, me şru vas ıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yarg ı mercileri önünde davac ı veya daval ı olarak iddia ve savunma ile adil yarg ılanma hakk ına sahiptir." 20. Başvurucular fazla mesai ücreti taleplerinin de haks ız bir şekilde reddedilmesi nedeniyle adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü şse de ba şvurucular ın iddialar ının aç ıkça dayanaktan yoksun ve temellendirilmemi ş olduğunun anla şılmas ı nedeniyle an ılan iddia için ayr ıca değerlendirme yap ılmas ına gerek bulunmad ığı sonucuna ulaşılm ıştır. 21. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan, B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucular ın farkl ı karar verilmesi nedeniyle adil yarg ılanma haklar ının, ücrette adaletin sa ğlanmas ı ilkesinin, çal ışma haklar ının ve sosyal güvenlik haklar ının ihlal edildi ğine ilişkin iddialar ının özünün adil yarg ılanma hakk ının Başvuru Numaras ı: 2018/12839 Karar Tarihi : 14/10/2020 5güvencelerinden biri olan hakkaniyete uygun yarg ılanma hakk ına ilişkin olduğu ve bu kapsamda bir inceleme yap ılmas ı gerektiği değerlendirilmi ştir. 1. Kabul Edilebilirlik Yönünden22. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan hakkaniyete uygun yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 2. Esas Yönünden23. Başvuru konusu ile ilgili ilkeler daha önce Yasemin Bodur (ayn ı kararda bkz. 35-45) karar ında ortaya konulmu ştur. An ılan kararda Anayasa Mahkemesinin kanunilik ilkesi bağlam ındaki görevinin, hukuk kurallar ının birden fazla yorumunun varl ığının hukuki belirlilik ve öngörülebilirli ği etkileyip etkilemedi ğini tespit etmek oldu ğu belirtilmi ştir. Bu noktada derece mahkemelerinin hukuk kurallar ını yorumlamas ından kaynaklanan içtihat fark ı nın süregelen bir hâl ald ığı durumlarda uygulamadaki tutars ızlıklar ı ortadan kald ıracak nitelikteki tedbirlerin önemine i şaret edilmi ştir. Hukukun üstünlü ğü ilkesi gere ği devletin, ayn ı yarg ı koluna dâhil mahkemeler aras ındaki derin ve süregelen içtihat farkl ılıklar ını ortadan kald ırabilecek nitelikte bir mekanizmay ı kurmak ve bu mekanizman ın etkin bir şekilde işleyişini sağlayacak düzenlemeler yapmakla yükümlü oldu ğu ifade edilmi ştir. 24. Ayn ı kararda Yarg ıtay 9. Hukuk Dairesi ve sonradan bu görev verilen (kapat ılan) Yarg ıtay 7. Hukuk Dairesinin Vak ıf çal ışanlar ının kamu i şçisi olduğunu kabul ettiği ve şartlar ı uygunsa idare taraf ından ödenmesine karar verilen ilave tediye alaca ğından yararlanacaklar ına dair kararlar verdi ği belirtilmi ştir. Buna kar şılık olarak Yarg ıtay 22. Hukuk Dairesinin an ılan vak ıflar ın özel hukuk tüzel ki şisi statüsüne sahip oldu ğunu ve dolay ısıyla kamu personeli s ıfat ı bulunmayan çal ışanlar ının ilave tediyede n yararlanmayaca ğını istikrarl ı olarak hüküm alt ına ald ığı ifade edilmi ştir. Yarg ıtay daireleri aras ındaki derin ve süregelen içtihat fark ının faaliyete giren istinaf mahkemesi niteli ğindeki BAM daireleri aras ında da sürdürüldü ğü saptanm ıştır (Yasemin Bodur , 48, 50). 25. An ılan kararda sosyal yard ımlaşma ve dayan ışma vakf ı çal ışanlar ının ilave tediye alaca ğına hak kazan ıp kazanmayaca ğı hususunda süregelen içtihat farkl ılığının derinleşmiş ve sürekli bir nitelik kazanm ış olduğu, bu durumun davalar ın somut özelli ğinden kaynaklanmad ığı ve bu durumun ortadan kald ırılmas ını sağlayacak içtihad ı birleştirme karar ı gibi elveri şli bir mekanizma i şletilmemesi nedenleriyle var ılan sonucun ba şvurucu için öngörülemez oldu ğu ve yarg ılaman ın hakkaniyetini zedeledi ği sonucuna ula şılm ıştır (Yasemin Bodur , 52). 26. Diğer taraftan, ba şvurucunun hizmet akdi ile çal ıştığı Vakf ın niteliğini de ele alan Yarg ıtay İBK'ya ra ğmen Yarg ıtay daireleri, söz konusu karar ın vak ıflar ın niteliğini belirlemekle birlikte çal ışanlar ın statüsüne ili şkin bir tespit içermedi ği görüşünden hareketle önceki görü şleri doğrultusunda kararlar vermeye devam etmi ştir (Yasemin Bodur , 20, 23). 27. Somut ba şvurunun da ayn ı hususa ili şkin olmas ı ve Yasemin Bodur karar ından ayr ılmay ı gerektiren bir durumun bulunmamas ı nedeniyle ba şvurucular ın Anayasa n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. Başvuru Numaras ı: 2018/12839 Karar Tarihi : 14/10/2020 6C. 6216 Say ılı Kanun'un 50. Maddesi Yönünden 28. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un 50. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: (1) Esas inceleme sonunda, ba şvurucunun hakk ının ihlal edildi ğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal karar ı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yap ılmas ı gerekenlere hükmedilir (2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme karar ından kaynaklanm ışsa, ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ırmak için yeniden yarg ılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmayan hâllerde ba şvurucu lehin e tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava aç ılmas ı yolu gösterilebilir. Yeniden yarg ılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal karar ında açıklad ığı ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir. 29. Başvurucular, yarg ılaman ın yenilenmesi ile birlikte maddi ve manevi tazminat a karar verilmesini talep etmi ştir. 30. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Do ğan karar ında ihlal sonucuna var ıldığında ihlalin nas ıl ortadan kald ırılacağı hususunda genel ilkeler belirlenmi ştir (B. No: 2014/8875, 7/6/2018, [GK]). Mahkeme di ğer bir karar ında ise bu ilkelerle birlikte ihlal karar ının yerine getirilmemesinin sonuçlar ına da değinmiş ve bu durumun ihlalin devam ı anlam ına gelece ği gibi ilgili hakk ın ikinci kez ihlal edilmesiyle sonuçlanaca ğına da işaret etmiştir (Aligül Alkaya ve diğerleri (2) , B. No: 2016/12506, 7/11/2019). 31. Bireysel ba şvuru kapsam ında bir temel hakk ın ihlal edildi ğine karar verildi ği takdirde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırıldığından söz edilebilmesi için temel kural mümkün oldu ğunca eski hâle getirmenin yani ihlalden önceki duruma dönülmesinin sağlanmas ıdır. Bunun için ise öncelikle ihlalin kayna ğı belirlenerek devam eden ihlali n durdurulmas ı, ihlale neden olan karar veya i şlemin ve bunlar ın yol açt ığı sonuçlar ın ortadan kald ırılmas ı, varsa ihlalin sebep oldu ğu maddi ve manevi zararlar ın giderilmesi, ayr ıca bu bağlamda uygun görülen di ğer tedbirlerin al ınmas ı gerekmektedir ( Mehmet Do ğan, 55, 57). 32. Bununla birlikte 6216 say ılı Kanun un 50. maddesinin (1) numaral ı fıkras ına göre ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yap ılmas ı gerekenlere hükmedilirken idari eylem ve i şlem niteli ğinde karar verilemez. Anayasa Mahkemesi ihlalin ve sonuçlar ının nas ıl giderilece ğine hükmederken idarenin, yarg ısal makamlar ın veya yasama organ ının yerine geçerek i şlem tesis edemez. Anayasa Mahkemesi, ihlalin ve sonuçlar ının nas ıl giderilece ğine hükmederek gerekli i şlemlerin tesis edilmesi için karar ı ilgili mercilere gönderir ( Şahin Alpay (2) [GK], B. No: 2018/3007, 15/3/2018, 57). 33. Anayasa Mahkemesince Anayasa'n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ı kapsam ındaki hakkaniyete uygun yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ği sonucuna var ılm ıştır. Somut olaylarda ihlalin ayn ı hukuki nedene dayal ı olarak benzer konumdaki ki şiler taraf ından aç ılan davalarda aradan geçen uzun zamana ra ğmen Yarg ıtay daireleri aras ındaki görü ş fark ının ortadan kald ırılıp uygulama birli ğinin sağlanmamas ından kaynakland ığı anlaşılmaktad ır. Diğer bir ifadeyle ihlal, ba şvurucular ın ayn ı anda iki farkl ı Başvuru Numaras ı: 2018/12839 Karar Tarihi : 14/10/2020 7yorumu yürürlükte bulunan ve bu nedenle belirlilik kriterini ta şımayan bir hukuk kural ına tabi tutulmas ından kaynaklanmaktad ır. 34. Anayasa Mahkemesince yap ılan ihlal tespitinin derece mahkemesi karar ının sonucuna yönelik olmad ığının ve derece mahkemesince var ılan sonuçtan ba ğıms ız olduğunun altı çizilmelidir. Hâl böyle olunca ihlalin giderilmesi için yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmamaktad ır. Aksi durum, yani ihlalin giderim şekli olarak yarg ılaman ın yenilenmesine hükmedilmesi, bu yorumlardan birine üstünlük tan ınarak taraflardan bir lehine tercihte bulunulmas ı anlam ına gelebilecektir. Bu da var olan ihlali gidermeyece ği gibi derece mahkemesinde görülen uyu şmazl ığın diğer taraf ı aleyhine yeni ihlallerin do ğmas ına yol açabilecektir. Dolay ısıyla somut olayda, yarg ılaman ın yenilenmesi ihlalin sonuçlar ını ortadan kald ıracak nitelikte bir yol olarak kabul edilemeyece ğinden başvurucular lehine uygun bir tazminata hükmedilmesi yeterli bir giderim sa ğlayacakt ır. 35. Bu itibarla adil yarg ılanma hakk ının ihlali nedeniyle yaln ızca ihlal tespitiyle giderilemeyecek olan manevi zararlar ı karşılığında her bir ba şvurucuya net 10.000 TL manevi tazminat ın ayr ı ayr ı ödenmesine karar verilmesi gerekir. 36. Anayasa Mahkemesinin maddi tazminata hükmedebilmesi için ba şvurucunun uğrad ığını iddia etti ği maddi zarar ile tespit edilen ihlal aras ında illiyet ba ğı bulunmal ıdır. Başvuruya konu olayda böyle bir illiyet ba ğı bulunmad ığından maddi tazminata ili şkin talebin reddine karar verilmesi gerekir. 37. Ekli tablonun E sütununda belirtilen harç tutarlar ının başvuruculara ayr ı ayr ı, 3.000 TL vekâlet ücretinin mü ştereken ödenmesine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Hakkaniyete uygun yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, B. Anayasa n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ı kapsam ındaki hakkaniyete uygun yarg ılanma hakk ının İHLAL ED İLDİĞİNE, C. Her bir ba şvurucuya net 10.000 TL manevi tazminat ın AYRI AYRI ÖDENMES İNE, tazminata ili şkin diğer taleplerinin REDD İNE, D. Ekli tablonun E sütununda belirtilen harç tutarlar ının başvuruculara AYRI AYRI, 3.000 TL vekâlet ücretinin MÜ ŞTEREKEN ÖDENMES İNE, E. Ödemelerin, karar ın tebliğini takiben ba şvurucular ın Hazine ve Maliye Bakanl ığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yap ılmas ına, ödemede gecikme olmas ı hâlinde bu sürenin sona erdi ği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FA İZ UYGULANMASINA, F. Karar ın bir örne ğinin bilgi için ekli tablonun D sütununda numaralar ı belirtilen mahkemelere GÖNDER İLMESİNE, Başvuru Numaras ı: 2018/12839 Karar Tarihi : 14/10/2020 8G. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 14/10/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜN Üye Üye Hicabi DURSUN Selahaddin MENTE Ş