TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR ADALET BAHADIR VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/28144) Karar Tarihi: 2/12/2020 Başvuru Numaras ı: 2017/28144 Karar Tarihi : 2/12/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Engin YILDIRIM Celal Mümtaz AKINCIRıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Raportör : Olcay ÖZCAN Başvurucular : 1. Adalet BAHADIR 2. Aydan BAHADIR 3. Ongan BAHADIR Başvurucular Vekili: Av. Hamdi Tahsin ULUS I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, usule il
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR ADALET BAHADIR VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/28144) Karar Tarihi: 2/12/2020 Başvuru Numaras ı: 2017/28144 Karar Tarihi : 2/12/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Engin YILDIRIM Celal Mümtaz AKINCIRıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Raportör : Olcay ÖZCAN Başvurucular : 1. Adalet BAHADIR 2. Aydan BAHADIR 3. Ongan BAHADIR Başvurucular Vekili: Av. Hamdi Tahsin ULUS I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, usule ili şkin kazan ılm ış hakka ayk ırı karar verilmek suretiyle kamulaştırma bedelinin dü şük belirlenmesi nedeniyle mülkiyet hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru, 3/7/2017 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ında n yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5.İkinci Bölüm Birinci Komisyon taraf ından 11/12/2019 tarihinde ba şvurunun, makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ği iddias ı yönünden başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna, makul sürede yarg ılanma hakk ı dışındaki ihlal iddialar ı yönünden kabul edilebilirlik hususunun karara ba ğlanmas ının Bölüm karar ını gerektirmesi nedeniyle Bölüme gönderilmesine karar verilmi ştir. 6. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 7. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık görüş bildirmemi ştir. Başvuru Numaras ı: 2017/28144 Karar Tarihi : 2/12/2020 3III. OLAY VE OLGULAR 8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle olaylar özetle şöyledir: 9.İzmir ilinde ikamet etmekte olan ba şvurucular, Trabzon ili Vakf ıkebir ilçesi Çaml ık Sahil Mahallesi'nde bulunan 289 ada 1 parsel say ılı 7.815,39 m² yüz ölçümlü taşınmazda payl ı maliktir. 10. Karayollar ı Genel Müdürlü ğü (İdare) taraf ından Karadeniz Sahil Yolu İyileştirme Projesi kapsam ında başvurucular ın hissedar ı olduğu taşınmaz ın 4.829,86 m²lik kısm ının yol, inşaat ve emniyet sahas ı olarak kullan ılmak üzere kamula ştırılmas ına karar verilmiştir. Bu kapsamda İdare, başvurucular ve di ğer malikler aleyhine 3/8/2006 tarihinde kamulaştırma bedelinin tespiti ve tescili istemiyle Vakf ıkebir Asliye Hukuk Mahkemesinde (Mahkeme) dava açm ıştır. 11. Mahkeme 25/7/2007 tarihinde davan ın kabulüne, ta şınmaz ın 4.829,86 m²lik kısm ının yol olarak terkinine, kamula ştırma bedelinin 1.082.245,70 TL olarak belirlenmesine ve tespit edilen bedelin hisseleri oran ında taşınmaz maliklerine ödenmesine karar vermi ştir. 12. Taraflarca temyiz edilen karar Yarg ıtay 5. Hukuk Dairesince (Yarg ıtay Dairesi) 15/9/2008 tarihinde bozulmu ştur. Bozma karar ında, arsa niteli ğindeki ta şınmaza emsal karşılaştırmas ı yap ılarak değer biçilmesinin yöntem olarak do ğru olduğu belirtilmi ştir. Ancak taşınmaz ın bir k ısm ının k ıyı kenar çizgisi içerisinde kald ığı gerekçesiyle Hazine taraf ından açılan davan ın neticesinin beklenmesi gerekti ğini belirten Yarg ıtay Dairesi, kabule göre de Arsa Metrekare Rayiç Bedeli Takdir Komisyonu (Komisyon) taraf ından belirlenen bedellere göre emsalin ta şınmazdan 2 kat daha de ğerli olduğunun anla şılmas ına rağmen taşınmaz ın sit alan ında kald ığı gerekçesiyle emsalin ta şınmazdan 3,25 kat daha de ğerli olduğunu kabul ederek de ğer biçen bilirki şi kurulundan bu konuda ek rapor al ınmadan eksik inceleme ile daha aza hükmedildi ğini ifade etmi ştir. 13. Bozmaya uyan Mahkeme taraf ından al ınan 28/2/2012 tarihli bilirki şi ek raporu şu şekildedir: i. Dava tarihi olan 2/8/2006 tarihine göre hesaplama yap ılm ıştır. Taşınmaz sit alan ında ve imar plan ında yeşil alanda kald ığından bu hususlar rayiç de ğerinde düşüklük yarat ır. ii. Emsal ta şınmaz Vakf ıkebir ilçe merkezinde kö şe başı parseldir. Düz ve sağlam zemin yap ısına sahip olup imarda biti şik nizam be ş kat yap ılaşmaya müsaittir. Şehir merkezinde oldu ğundan bankalar, ticaret borsas ı ve her türlü ticari ve ekonomik merkezlerle iç içedir. Dava konusu ta şınmaz ise Vakf ıkebir ilçe merkezine yakla şık 2-2,5 km uzakl ıkta, Trabzon-Samsun devlet kara yoluna yaklaşık 170 m mesafede ve ön cepheli bir ta şınmazd ır. Kuzeyden denize s ıfırdır. Etraf ında yazl ık evler ve toplu konut in şaatlar ı bulunmaktad ır. iii. Belediye taraf ından emsal ta şınmaz ın dava tarihindeki emlak vergisine esas arsa m² de ğeri hatal ı olarak 125 TL bildirilmi ştir. Oysa emsal ta şınmaz ın dav a tarihindeki emlak vergisine esas arsa m² de ğeri 170 TL'dir. Dava konusu ta şınmaz ın ise dava tarihindeki emlak vergisine esas arsa m² de ğeri 60 TL'dir. Di ğer koşullar da dikkate al ındığında emsalin dava konusu ta şınmazdan 3,25 daha de ğerli olduğu sonucuna var ılm ıştır. Başvuru Numaras ı: 2017/28144 Karar Tarihi : 2/12/2020 414.İtirazlar nedeniyle Mahkemece 20/4/2012 tarihinde yeniden ta şınmaz üzerinde keşif yap ılm ıştır. Keşif sonras ı düzenlenen 4/6/2012 tarihli bilirki şi heyeti raporu şu şekildedir: i. Dava konusu ta şınmaz Vakf ıkebir ilçe merkezinde imar plan ı içinde ve arsa vas ıflı olup her türlü yol, su, itfaiye ve çöp gibi belediye hizmetlerinden faydalanmaktad ır. Şehrin ticari, ekonomik ve kültürel bak ımdan üstün merkezlerine kısmen yak ın mesafededir. Ta şınmaz Vakf ıkebir ve Be şikdüzü ilçe merkezlerine 2 km, Vakf ıkebir devlet hastanesine 1 km ve yüksekokullara 500 m mesafede seyre k yap ılaşman ın bulundu ğu alandad ır. Taşınmaz jeolojik ve topo ğrafik olarak düz ve sağlam yap ıdad ır. İmar plan ında olduğu gibi b ırak ılan kadastro parseli olup ticari değeri olan bölgeye yak ın, k ıyı kenar çizgisine s ınır ve sit alan ı içerisindedir. ii. Taşınmaz ın üzerinde 2006 y ılına göre 43.950,56 TL ve 9.534,96 T L değerinde iki bina mevcuttur. iii. Kemaliye mahallesinde bulunan arsa ve bina vas ıflı 73 ada 6 parsel say ılı emsal al ınan taşınmaz ın değeri dava tarihine göre 809,62 TL/m²dir. Emsal, daha merkezi konumda olmas ı, ticari ve kültürel merkezlere yak ın olmas ı, araç ve insan yoğunluğu daha fazla olan bölgede bulunmas ı, yap ılaşma bak ımından avantajl ı olmas ı hususlar ı dikkate al ındığında dava konusu ta şınmazdan 3,75 kat dah a değerlidir. Buna göre dava konusu ta şınmaz ın bedeli 215 TL/m²dir. iv. Emsal ta şınmaz ın dava tarihindeki emlak vergisine esas arsa m² de ğeri 170 TL olup dava konusu ta şınmaz ın emlak vergi de ğerinin 60 TL/m² oldu ğu anlaşılmaktad ır. Bu durumda emsal ta şınmaz ın dava konusu ta şınmaza üstünlü k oran ı 2,83'tür. v. 7.815,39 m² yüz ölçümlü ta şınmaz ın 4.829,86 m²si kamula ştırıldığından kalan alanda %40 oran ında değer kayb ı meydana gelmi ştir. vi. Değer takdir komisyonu serbest al ım sat ımlar ı dikkate almadan ve emsal tart ışmas ı yapmadan de ğer takdirinde bulunmu ştur. vii. Taşınmaz ın kamula ştırma değeri 1.170.315,92 TL (arsa de ğeri 4.829,86 m²x215TL/m²=1.038.419 TL+kalan k ısm ın değer düşüklüğü %40x911,75m²x215 TL/m²=78.410,5 TL+ta şınmaz üzerindeki 1. yap ının değeri 43.950,56 TL+ta şınmaz üzerindeki 2. yap ının değeri 9.534,96 TL) hesap edilmi ştir. 15.İtirazlar üzerine Mahkeme taraf ından al ınan 21/2/2013 tarihli bilirki şi ek raporu şu şekildedir: i. Taşınmaz için düzenlenen ilk bilirki şi raporunda emsalin dava konusu taşınmazdan 5 kat daha de ğerli olduğu belirtilerek dava konusu ta şınmaz ın değeri 154,92 TL/m² hesap edilmi ştir. 8/1/2007 tarihli bilirki şi raporunda emsalin dava konusu ta şınmazdan 3,20 oran ında daha de ğerli olduğu belirtilerek dava konusu taşınmaz ın değeri 211 TL/m² hesap edilmi ştir. 17/4/2007 tarihli bilirki şi raporunda ise emsalin dava konusu ta şınmazdan 3,25 oran ında daha de ğerli olduğu belirtilerek dava konusu ta şınmaz ın değeri 213 TL/m² hesap edilmi ştir. Mahkeme taraf ından da 3,25 oran ı benimsenerek karar verilmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2017/28144 Karar Tarihi : 2/12/2020 5ii. Bozma sonras ı ek rapor al ınm ış ancak yap ılan itirazlar üzerine yeniden yap ılan keşif sonucunda da emsal ta şınmaz ın dava konusu ta şınmazdan 3,75 ka t daha değerli olduğu tespit edilerek dava konusu ta şınmaz ın değeri 215 TL/m² olarak hesap edilmi ştir. iii. Kamula ştırma dosyas ında ve tapu iptali tescil dosyalar ında al ınan bilirkişi raporlar ında ayn ı emsal incelenmi ş ve emsalin dava konusu ta şınmazdan 3,25-3,75 oranlar ında daha de ğerli olduğu görüşlerine yer verilmi ştir. iv. Belediye taraf ından gönderilen 27/3/2007 tarihli yaz ıda emsal ta şınmaz ın emlak vergi de ğeri hatal ı olarak 129,87 TL/m² olarak bildirilmi ştir. Dava konusu taşınmaz ın ise emlak vergi de ğeri 60 TL/m² oldu ğundan emsal ta şınmaz ın vergi değerine oran ı (125/60) 2,08 olarak yani Yarg ıtay Dairesi taraf ından 2 kat diye ifade edilecek şekilde tespit edilmi ştir. Ancak daha sonra emsal ta şınmaz ın vergi değerinin 170 TL/m² oldu ğu bildirilmi ştir. Hesaplama da bu oran kullan ılarak yap ılm ıştır. Bu durumda emsal ta şınmaz ın dava konusu ta şınmaza üstünlük oran ı 2,83 (170 TL/m²/60 TL/m²) olmaktad ır. v. Dava konusu ta şınmaz ın değeri belirlenirken sadece sit alan ında bulunmas ı gerekçe gösterilmemi ştir. Taşınmaz ın değerine etki eden tüm unsurlar ın tamam ı dikkate al ınarak hesaplama yap ılm ıştır. 16. Mahkeme 18/4/2013 tarihinde, 17/4/2007 tarihli ikinci bilirki şi heyetinden alınan raporda belirlenen kamula ştırma bedeline göre davan ın kabulüne, ta şınmaz ın 4.829,86 m²lik k ısm ının yol olarak terkinine ve kamula ştırma bedelinin 1.082.245,70 TL olarak tespitine karar vermi ştir. 17. Karar taraflarca temyiz edilmi ş, Yarg ıtay Dairesi 23/9/2013 tarihinde sair temyiz itirazlar ını reddetmi ş ve karar ı kısmen bozmu ştur. Bozma gerekçesi şöyledir: i. Hazine taraf ından aç ılan tapu iptal ve tescil davas ı sonucunda ta şınmaz ın 2.073,73 m²lik k ısm ının k ıyı kenar çizgisi içerisinde kald ığı gerekçesiyle tapusunun iptali ile terkinine karar verildi ği belirtilmi ştir. Bu bölümün ne kadarl ık k ısm ının kamulaştırmaya konu edilen k ısım içinde kald ığı hususunda bilirki şi kurulundan ek rapor al ınarak, bu bölüm bedeline hükmedilmemesi gerekirken, kamula ştırılan kısm ın tamam ının bedeline hükmedilmesinin yerinde olmad ığına vurgu yap ılm ıştır. ii. 11/4/2013 tarihli ve 6459 say ılı Kanun'un 6. maddesi ile 4/11/1983 tarihli ve 2942 say ılı Kamula ştırma Kanunu'nda yap ılan değişiklik uyar ınca dava dört ay içinde sonuçland ırılamad ığından tespit edilen kamula ştırma bedelinden acele elkoyma karar ı ile ödenen k ısm ın mahsubu sonucunda kalan bölümüne 2/12/2006 tarihinden ilk karar tarihi olan 25/7/2007 tarihine kadar faiz i şletilmesi gerekti ği ifade edilmi ştir. 18. Başvurucular ve di ğer daval ılar taraf ından yap ılan karar düzeltme istemi Yarg ıtay Dairesi taraf ından 15/9/2014 tarihinde reddedilmi ştir. 19. Mahkeme bozmaya uymu ş ve diğer baz ı dosyalarda al ınan bilirki şi raporlar ı ile ölçüm yönünden k ısmen çeli şki bulundu ğu gerekçesiyle yeniden ke şif yap ılmas ına karar vermiştir. Yap ılan keşif sonras ı düzenlenen bilirki şi raporunda kamula ştırılmas ına kara r Başvuru Numaras ı: 2017/28144 Karar Tarihi : 2/12/2020 6verilen bölüm içerisindeki 620,36 m²lik k ısm ın k ıyı kenar çizgisi içerisinde kald ığı tespit edilmiştir. 20. Mahkeme 7/5/2015 tarihinde davan ın kabulüne, ta şınmaz ın k ıyı kenar çizgisi dışında kalan toplam 4.209,50 m²lik k ısm ının kamula ştırılmas ına ve yola terkinine kara r vermiştir. Ayr ıca Mahkeme, k ıyı kenar çizgisi içerisinde kalan 620,36 m²lik k ısım için fazladan ödenen 132.136,68 TL'nin ba şvurucular ve di ğer daval ılardan hisseleri oran ında alınarak İdareye ödenmesi gerekti ğini belirtmi ştir. 21. Yarg ıtay Dairesi 29/2/2016 tarihinde, taraflar ın temyiz itirazlar ının bozma ile kesinleşen yönlere ili şkin olduğunu ifade ederek karar ı onam ıştır. 22. Başvurucular ve di ğer daval ılar taraf ından yap ılan karar düzeltme istemi de Yarg ıtay Dairesi taraf ından 3/5/2017 tarihinde reddedilmi ştir. 23. Nihai karar ba şvuruculara 6/6/2017 tarihinde tebli ğ edilmiştir. 24. Başvurucular 3/7/2017 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu şlard ır. IV.İLGİLİ HUKUK A. Ulusal Hukuk25. 4/11/1983 tarihli ve 2942 say ılı Kamula ştırma Kanunu nun 10. maddesinin ilgili kısm ı şöyledir: "Kamulaştırman ın sat ın alma usulü ile yap ılamamas ı halinde idare, 7 nci maddeye göre toplad ığı bilgi ve belgelerle 8 inci madde uyar ınca yapt ırm ış olduğu bedel tespiti ve bu husustaki di ğer bilgi ve belgeleri bir dilekçeye ekleyerek ta şınmaz mal ın bulundu ğu yer asliye hukuk mahkemesine müracaat eder ve ta şınmaz mal ın kamula ştırma bedelini n tespitiyle, bu bedelin, pe şin veya kamula ştırma 3 üncü maddenin ikinci f ıkras ına göre yap ılmış ise taksitle ödenmesi kar şılığında, idare ad ına tesciline karar verilmesini ister. Mahkeme, idarenin ba şvuru tarihinden itibaren en geç otuz gün sonras ı için belirledi ği duruşma gününü, dava dilekçesi ve idare taraf ından verilen belgelerin birer örne ği de eklenerek ta şınmaz mal ın malikine me şruhatl ı davetiye ile veya idarece yap ılan araştırmalar sonucunda adresleri bulunamayanlara, 11.2.1959 tarihli ve 7201 say ılı Tebligat Kanununu n 28 inci maddesi gere ğince ilan yoluyla tebligat suretiyle bildirerek duru şmaya kat ılmay a çağırır. Duruşma günü idareye de tebli ğ olunur. Mahkemece malike do ğrudan ç ıkar ılacak me şruhatl ı davetiyede veya ilan yolu il e yap ılacak tebligatta; ... d) 14 üncü maddede öngörülen süre içerisinde, tebligat veya ilan tarihinden itibaren kamulaştırma işlemine idari yarg ıda iptal veya adli yarg ıda maddi hatalara kar şı düzeltim davas ı açabilecekleri, ... Belirtilir. ... Başvuru Numaras ı: 2017/28144 Karar Tarihi : 2/12/2020 714 üncü maddede belirtilen süre içinde, kamula ştırma işlemine kar şı hak sahipler i taraf ından idari yarg ıda iptal davas ı aç ılmas ı ve idari yarg ı mahkemelerince de yürütmeni n durdurulmas ı karar ı verilmesi halinde mahkemece, idari yarg ıda aç ılan dava bekletici mesele kabul edilerek bunun sonucuna göre i şlem yap ılır. Kamulaştırma işlemine kar şı idari yarg ıda iptal veya maddi hatalara kar şı adli mahkemelerde aç ılacak düzeltim davalar ında hangi idareye husumet yöneltilece ğinin davetiye ve ilanda aç ıkça belirtilmemi ş veya yanl ış gösterilmi ş olmas ı nedeniyle davada husumet yanl ış yöneltilmi ş ise, gerçek hasma tebligat yap ılmak suretiyle davaya deva m olunur." 26. 2942 say ılı Kanun'un 11. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: "15 inci madde uyar ınca oluşturulacak bilirki şi kurulu, kamula ştırılacak taşınmaz mal veya kayna ğın bulundu ğu yere mahkeme heyeti ile birlikte giderek, haz ır bulunan ilgililer i de dinledikten sonra ta şınmaz mal veya kayna ğın; a) Cins ve nevini,b) Yüzölçümünü. c) K ıymetini etkileyebilecek bütün nitelik ve unsarlar ını ve her unsurun ayr ı ayr ı değerini, d) Varsa vergi beyan ını, e) Kamula ştırma tarihindeki resmi makamlarca yap ılmış kıymet takdirlerini, f) Arazilerde, ta şınmaz mal veya kayna ğın mevkii ve şartlar ına göre ve oldu ğu gib kullan ılmas ı halinde getirece ği net gelirini. g) Arsalarda, kamula ştırılma gününden önceki özel amac ı olmayan emsal sat ışlara göre sat ış değerini, h) Yap ılarda, resmi birim fiyatlar ı ve yap ı maliyet hesaplar ını ve y ıpranma pay ını, ı) (Değişik: 19/4/2018-7139/27 md.) Bu f ıkrada belirtilen unsurlara göre tespit edile n arazi bedelinin yar ısını geçmemek ve her bir ölçünün etkisi aç ıklanmak kayd ıyla bedeli n tespitinde etkili olacak di ğer objektif ölçüleri, Esas tutarak düzenleyecekleri raporda bütün bu unsurlar ın cevaplar ını ayr ı ayr ı belirtmek suretiyle ve ilgililerin beyan ını da dikkate alarak Sermaye Piyasas ı Kurul u taraf ından kabul edilen de ğerleme standartlar ına uygun, gerekçeli bir de ğerlendirm e raporuna dayal ı olarak ta şınmaz mal ın değerini tespit ederler. Taşınmaz mal ın değerinin tespitinde, kamula ştırmay ı gerektiren imar ve hizmet teşebbüsünün sebep olaca ğı değer art ışlar ı ile ilerisi için dü şünülen kullanma şekillerine göre getirece ği kâr dikkate al ınmaz. ..." Başvuru Numaras ı: 2017/28144 Karar Tarihi : 2/12/2020 8B. Uluslararas ı Hukuk 27. Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi'ne ek 1 No.lu Protokol'ün 1. maddesi şöyledir: "Her gerçek ve tüzel ki şinin mal ve mülk dokunulmazl ığına sayg ı gösterilmesini isteme hakk ı vard ır. Bir kimse, ancak kamu yarar ı sebebiyle ve yasada öngörülen ko şullara ve uluslararas ı hukukun genel ilkelerine uygun olarak mal ve mülkünden yoksun b ırak ılabilir. Yukar ıdaki hükümler, devletlerin, mülkiyetin kamu yarar ına uygun olarak kullan ılmas ını düzenlemek veya vergilerin ya da ba şka katk ılar ın veya para cezalar ının ödenmesini sa ğlamak için gerekli gördükleri yasalar ı uygulama konusunda sahip olduklar ı hakka halel getirmez." 28. Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesi (A İHM) davan ın esas ını teşkil eden zarar ı giderecek tazminat ın ulusal mahkemeler taraf ından hesaplanmas ı gereken hâllerde kendini bu konuda karar vermeye yetkili görmemektedir. Do ğrusu AİHM kamula ştırılan yerin de ğerini belirleyecek ve buna kar şılık ödenecek tazminat ın kriterlerini belirlemede kendini Türk mahkemelerinin yerine koyamaz. Ne var ki somut olaydaki dava dosyas ı içeriğine göre AİHM, başvurucunun ulusal mahkemelerce hükmedilen tazminat bedelinin mülkün de ğeri ile makul bir ba ğlant ı kurmad ığını gösterebildi ğini gözlemlemektedir ( Yıltaş Y ıldız Turistik Tesisleri A. Ş./Türkiye, B. No: 30502/96, 24/4/2003, 38). 29.Halil Göçmen/Türkiye (B. No: 24883/07, 12/11/2013) karar ında ise kamulaştırmas ız el atma nedeniyle mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine karar veren A İHM, derece mahkemelerince hükmedilen tazminat ın yeterlili ğini de ölçülülük ba ğlam ında tart ışmıştır. AİHM bu ba ğlamda öncelikle ulusal mahkemelerin yerine geçerek kamula ştırma bedelini belirleme gibi bir görevinin bulunmad ığını ancak mahkemelerin adil veya makul olmayan kararlar verilmesini sa ğlamakla yükümlü oldu ğunu belirtmi ştir. AİHM somut olayda kamula ştırmas ız el atma tazminat ına ilişkin iki ayr ı bilirkişi raporu bulunduğuna dikkat çekmi ş ve derece mahkemelerince yeterli bir gerekçe gösterilmeden daha az bir bedel öngören raporun hükme esas al ınmas ının müdahaleyi ölçüsüz k ıldığını belirtmiştir (Halil Göçmen/Türkiye, 37-43). 30. Öte yandan Tkachenko/Rusya (B. No: 28046/05, 20/3/2018) karar ında AİHM, iç hukuktaki düzenlemelere ayk ırı olan bir müdahalenin de hukukilik ölçütünü kar şılamad ığını kabul etmi ştir. Bununla birlikte herhangi bir usule ayk ırılığın müdahalenin hukukili ğiyle uyumsuz kabul edilemeyece ği belirtilmi ştir. Bu ba ğlamda AİHM, hukukun do ğru biçimde uygulanmas ı ve yorumlanmas ı konusunda s ınırlı bir yetkisi oldu ğunu ve ulusal mahkemelerin yerine geçme gibi bir sorumlulu ğu olmad ığını ancak bu kararlar ın aç ık bir keyfîlik veya bariz takdir hatas ından yoksun olmamas ı gerektiğini vurgulam ıştır (Tkachenko/Rusya, 52). AİHM sonuç olarak somut olayda iç hukukta öngörülen kamula ştırma usulüne ayk ırı davran ıldığını tespit ederek mülkiyet hakk ının ihlaline karar vermi ştir (Tkachenko/Rusya, 53-58). V.İNCELEME VE GEREKÇE 31. Mahkemenin 2/12/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: Başvuru Numaras ı: 2017/28144 Karar Tarihi : 2/12/2020 9A. Başvurucular ın İddialar ı 32. Başvurucular, Yarg ıtay Dairesi taraf ından verilen ilk bozma karar ında taşınmaz ın emsale göre 2 kat daha de ğersiz say ılmas ı gerekirken 3,25 kat daha de ğersiz say ılmas ının doğru olmad ığının ve taşınmaz ın k ıyı kenar çizgisinde kalan k ısm ının Hazine adına tescil edilecek olmas ı nedeniyle kalan k ısımda oluşacak değer azalmas ının hesap edilmesi gerekti ğinin ifade edildi ğini ileri sürmü ştür. Ayr ıca Mahkeme taraf ından bozmaya uyulmas ına karar verildi ğine vurgu yapan ba şvurucular, usule ili şkin kazan ılm ış haklar ına ayk ırı olarak önceki karar ın tekrar edildi ğini belirtmi ştir. Sonuç olarak ba şvurucular, usule ilişkin kazan ılm ış hakka ayk ırı karar verilmek suretiyle kamula ştırma bedelinin dü şük belirlendi ğini ileri sürerek Anayasa'n ın 12., 14., 35., 40., 46., 125. ve 138. maddelerinde güvence alt ına al ınan haklar ının ihlal edildi ğinden şikâyet etmi ştir. B. Değerlendirme 33. Anayasa n ın "Mülkiyet hakk ı" kenar başlıklı 35. maddesi şöyledir: Herkes, mülkiyet ve miras haklar ına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yarar ı amac ıyla, kanunla s ınırlanabilir. Mülkiyet hakk ının kullan ılmas ı toplum yarar ına ayk ırı olamaz. 34. Anayasa'n ın "Kamulaştırma" kenar başlıklı 46. maddesi şöyledir: "Devlet ve kamu tüzelki şileri; kamu yarar ının gerektirdi ği hallerde, gerçek karşılıklar ını peşin ödemek şart ıyla, özel mülkiyette bulunan ta şınmaz mallar ın tamam ını veya bir k ısm ını, kanunla gösterilen esas ve usullere göre, kamula ştırmaya ve bunlar üzerinde idarî irtifaklar kurmaya yetkilidir. Kamulaştırma bedeli ile kesin hükme ba ğlanan art ırım bedeli nakden ve pe şin olara k ödenir. Ancak, tar ım reformunun uygulanmas ı, büyük enerji ve sulama projeleri ile iskân projelerinin gerçekle ştirilmesi, yeni ormanlar ın yetiştirilmesi, k ıyılar ın korunmas ı ve turiz m amac ıyla kamula ştırılan topraklar ın bedellerinin ödenme şekli kanunla gösterilir. Kanunun taksitle ödemeyi öngörebilece ği bu hallerde, taksitlendirme süresi be ş yılı aşamaz; b u takdirde taksitler e şit olarak ödenir. Kamulaştırılan topraktan, o topra ğı doğrudan do ğruya işleten küçük çiftçiye ai t olanlar ının bedeli, her halde pe şin ödenir. İkinci f ıkrada öngörülen taksitlendirmelerde ve herhangi bir sebeple ödenmemi ş kamulaştırma bedellerinde kamu alacaklar ı için öngörülen en yüksek faiz uygulan ır. " 35. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucular ın şikâyetlerinin özünün kamulaştırma bedelinin dü şük belirlenmesine yönelik oldu ğu dikkate al ındığında ihlal iddialar ının mülkiyet hakk ı kapsam ında incelenmesi uygun görülmü ştür. 1. Kabul Edilebilirlik Yönünden 36. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. Başvuru Numaras ı: 2017/28144 Karar Tarihi : 2/12/2020 102. Esas Yönünden a. Mülkün Varl ığı ile Müdahalenin Varl ığı ve Türü 37. Somut olayda ba şvurucular ın taşınmaz ı kamulaştırılm ıştır. Taşınmaz mal varl ığının Anayasa n ın 35. maddesinde yer alan mülkiyet hakk ının kapsam ına dâhil olduğunda tereddüt bulunmamaktad ır. Başvurucular ın taşınmaz ının mülkiyetinin kamulaştırma yoluyla Hazineye geçmi ş olmas ının mülkiyet hakk ına müdahale te şkil ettiği açıktır. Anayasa Mahkemesinin çok say ıda karar ında da belirtildi ği üzere ta şınmaz ın kamulaştırılmas ı mülkiyetten yoksun b ırakma niteli ği taşımaktad ır (Mehmet Akdo ğan ve Diğerleri , B. No: 2013/817, 19/12/2013, 32; AYM, E.1988/34, K.1989/26, 21/6/1989; E.2011/58, K.2012/70, 17/5/2012). b. Müdahalenin İhlal Oluşturup Olu şturmad ığı 38. Anayasa'n ın "Temel hak ve hürriyetlerin s ınırlanmas ı" kenar ba şlıklı 13. maddesi şöyledir: "Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaks ızın yaln ızca Anayasan ın ilgil i maddelerinde belirtilen sebeplere ba ğlı olarak ve ancak kanunla s ınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasan ın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine ayk ırı olamaz." 39. Anayasa n ın 35. maddesinde mülkiyet hakk ı s ınırsız bir hak olarak düzenlenmemi ş, bu hakk ın kamu yarar ı amac ıyla ve kanunla s ınırland ırılabileceği öngörülmü ştür. Mülkiyet hakk ına müdahalede bulunulurken temel hak ve özgürlüklerin sınırland ırılmas ına ilişkin genel ilkeleri düzenleyen Anayasa'n ın 13. maddesinin de gözönünde bulundurulmas ı gerekmektedir. Dolay ısıyla mülkiyet hakk ına yönelik müdahalenin Anayasa'ya uygun olabilmesi için müdahalenin kanuna dayanmas ı, kamu yarar ı amac ı taşımas ı ve ayr ıca ölçülülük ilkesi gözetilerek yap ılmas ı gerekmektedir ( Recep Tarhan ve Afife Tarhan , B. No: 2014/1546, 2/2/2017, 62). i. Kanunilik 40. Kamula ştırman ın usul ve esaslar ı 2942 say ılı Kanun'da düzenlenmi ştir. Somut olayda, ba şvuruculara ait ta şınmaz ın yol inşaat ı ve emniyet sahas ı tesis etmek amac ıyla İdare karar ıyla kamula ştırıldığı ve kamula ştırma sürecinin 2942 say ılı Kanun a göre sürdürülerek tamamland ığı görülmektedir. Bu durumda mülkiyetten yoksun b ırakma sonucuna yol açan müdahalenin kanuni dayana ğının bulundu ğu anlaşılmaktad ır. ii. Meşru Amaç 41. Somut olayda ba şvurucular ın taşınmaz ı yol, inşaat ve emniyet sahas ı yap ılmak üzere kamula ştırılm ıştır. Ulaşım ihtiyac ının karşılanmas ı amac ıyla yol, in şaat ve emniyet sahas ı yap ılmas ında kamu yarar ı bulundu ğu aç ıktır. Bu nedenle müdahalenin me şru bir amac ının da bulundu ğu değerlendirilmi ştir. iii. Ölçülülük (1) Genel İlkeler 42. Ölçülülük ilkesi; elverişlilik, gereklilik ve orant ılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktad ır. Elverişlilik öngörülen müdahalenin ula şılmak istenen amac ı gerçekle ştirmeye Başvuru Numaras ı: 2017/28144 Karar Tarihi : 2/12/2020 11elverişli olmas ını, gereklilik ulaşılmak istenen amaç bak ımından müdahalenin zorunlu olmas ını yani ayn ı amaca daha hafif bir müdahale ile ula şılmas ının mümkün olmamas ını, orant ılılık ise bireyin hakk ına yap ılan müdahale ile ula şılmak istenen amaç aras ında makul bir dengenin gözetilmesi gereklili ğini ifade etmektedir (AYM, E.2011/111, K.2012/56, 11/4/2012; E.2012/102, K.2012/207, 27/12/2012; E.2012/149, K.2013/63, 22/5/2013; E.2013/32, K.2013/112, 10/10/2013; E.2016/16, K.2016/37, 5/5/2016; E.2016/13, K.2016/127, 22/6/2016; Mehmet Akdo ğan ve diğerleri , 38). 43. Mülkiyet hakk ından yoksun b ırakma biçimindeki müdahalelerde, hedeflenen kamu yarar ı ile malikin bireysel yarar ı aras ında gözetilmesi gereken adil denge ancak malike tazminat ödenmek suretiyle sa ğlanabilir. Di ğer bir ifadeyle mülkten yoksun b ırakmalarda malike tazminat ödenmesi, müdahaleyle malike yüklenen a şırı külfetin telafi edilmesini temin eden temel bir araçt ır. Anayasa'n ın 46. maddesi uyar ınca kamula ştırma yoluyla maliki n mülkiyet hakk ının sona erdirildi ği hâllerde malike ödenmesi gereken tazminat ta şınmaz ın gerçek bedelidir. Bu itibarla ta şınmaz ın gerçek bedelinin ödenmedi ği durumlarda somut olay ın koşullar ı da gözetilerek müdahalenin orant ılı olmad ığı sonucuna ula şılabilir ( Cevat Aydın, B. No: 2014/13886, 4/10/2017, 59). 44. Kamula ştırma yoluyla malikin mülkiyet hakk ının sona erdirildi ği hâllerde taşınmaz ın gerçek bedelinin malike ödenmesi orant ılılık ilkesinin gere ğidir. Taşınmaz bedelinin tespiti teknik ve uzmanl ık gerektiren bir konudur. Bu nedenle kamula ştırılan taşınmaz ın bedelinin tespiti uzman mahkemelerin ve Yarg ıtay ın bu konudaki uzman dairelerinin yetkisinde ve görevindedir. Anayasa Mahkemesi bu konuda uzmanla şmış bir mahkeme olmad ığı gibi Anayasa Mahkemesinin mülkiyet hakk ı kapsam ında yap ılan bireysel başvurularda bedel veya de ğer düşüklüğü karşılığını hesaplamak gibi bir görevi de bulunmamaktad ır. Anayasa Mahkemesinin mülkiyet hakk ına yap ılan müdahale ile ödenen bedel aras ındaki ili şki yönünden yapaca ğı tespit, orant ılılık incelemesinden ibarettir (Mukadder Sa ğlam ve di ğerleri , B. No: 2013/2511, 22/1/2015, 49; Abdülkerim Çakmak v e diğerleri , B. No: 2014/1964, 23/2/2017, 52). 45. Mülkiyet hakk ının korunmas ının söz konusu oldu ğu durumlarda usule ili şkin güvencelerin somut olayda yerine getirildi ğinden söz edilebilmesi için derece mahkemelerin kararlar ında konu ile ilgili ve yeterli gerekçe bulunmal ıdır. Ayr ıca belirtmek gerekir ki bu zorunluluk davac ının bütün iddialar ına cevap verilmesi anlam ına gelmemekle birlikte mülkiyet hakk ını ilgilendiren davan ın sonucuna etkili esasa ili şkin temel iddia ve itirazlar ın yarg ılama makamlar ınca özenli bir şekilde de ğerlendirilerek kar şılanmas ı gerekmektedir (Kamil Darbaz ve GMO Yap ı Grup End. San. Tic. Ltd. Şti., B. No: 2015/12563, 24/5/2018, 53). (2)İlkelerin Olaya Uygulanmas ı 46. Somut olayda, İdare taraf ından bedel tespiti ve tescil istemiyle aç ılan dava sıras ında yap ılan keşif sonucu düzenlenen 17/4/2007 tarihli bilirki şi raporunda, emsal al ınan taşınmaz ın dava konusu ta şınmazdan 3,25 oran ında daha de ğerli olduğu tespit edilmi ş ve dava konusu ta şınmaz ın değeri 213 TL/m² hesap edilmi ştir. Mahkeme, bu hesaplamay ı yerinde görerek davay ı kabul etmi ş, kamulaştırma bedelinin 1.082.245,70 TL olarak tespitine ve belirlenen bedelin hisseleri oran ında taşınmaz maliklerine ödenmesine karar vermi ştir. 47. Taraflar ın temyizi üzerine Yarg ıtay Dairesi karar ı bozmuştur. Bozma karar ında arsa niteli ğindeki taşınmaza emsal kar şılaştırmas ı yap ılarak değer biçilmesinin yöntem olarak Başvuru Numaras ı: 2017/28144 Karar Tarihi : 2/12/2020 12doğru olduğu ancak ta şınmaz ın bir k ısm ının k ıyı kenar çizgisi içerisinde kald ığı gerekçesiyle Hazine taraf ından aç ılan davan ın neticesinin beklenmesi gerekti ği belirtilmi ştir. Ayr ıca Yarg ıtay Dairesi, kabule göre de Komisyon taraf ından belirlenen bedellere göre emsalin taşınmazdan 2 kat daha de ğerli olduğunun anla şılmas ına rağmen taşınmaz ın sit alan ında kald ığı gerekçesiyle emsalin ta şınmazdan 3,25 kat daha de ğerli olduğunu kabul ederek de ğer biçen bilirki şi kurulundan bu konuda ek rapor al ınmadan eksik inceleme ile daha aza hükmedildi ğini ifade etmi ştir. 48. Başvurucular, uyulmas ına karar verilen Yarg ıtay Dairesinin bozma karar ında emsalin ta şınmazdan 2 kat daha de ğerli olduğunun tespit edildi ği hâlde Mahkemenin usule ilişkin kazan ılm ış hakka ayk ırı karar vermek suretiyle kamula ştırma bedelinin dü şük belirlendi ğini ileri sürmektedirler. 49. Taşınmaz bedelinin tespiti teknik ve uzmanl ık gerektiren bir konudur. Bu nedenle kamula ştırılan taşınmaz ın bedelinin tespiti uzman mahkemelerin ve Yarg ıtay ın bu konudaki uzman dairelerinin yetkisinde ve görevindedir. Anayasa Mahkemesi bu konuda uzmanlaşmış bir mahkeme olmad ığı gibi Anayasa Mahkemesinin mülkiyet hakk ı kapsam ında yap ılan bireysel ba şvurularda bedel veya de ğer düşüklüğü karşılığını hesaplamak gibi bir görevi de bulunmamaktad ır. Anayasa Mahkemesinin mülkiyet hakk ına yap ılan müdahale ile ödenen bedel aras ındaki ilişki yönünden yapaca ğı tespit, orant ılılık incelemesinden ibarettir (Mukadder Sa ğlam ve diğerleri , 49; Abdülkerim Çakmak ve di ğerleri , 52). 50. Somut olayda, ba şvurucular lehine oldu ğu ileri sürülen bozma karar ı incelendiğ inde, Yarg ıtay Dairesinin iki hususa i şaret ettiği görülmektedir. Bunlardan ilki, taşınmaz ın bir k ısm ının k ıyı kenar çizgisi içerisinde kalmas ı nedeniyle bu hususta aç ılan davan ın sonucunun beklenmesi gerekti ğine ilişkindir. Bir di ğer husus ise, Komisyon taraf ından belirlenen bedellere göre emsalin ta şınmazdan 2 kat daha de ğerli olduğunun anlaşılmas ına rağmen taşınmaz ın sit alan ında kald ığı gerekçesiyle emsalin ta şınmazdan 3,25 kat daha de ğerli kabul edilmesidir. Bu son durumda Yarg ıtay Dairesi, de ğer tespit hususunda çelişki bulundu ğunu görmü ş ve çelişkinin giderilmesi için bilirki şi kurulundan bu konuda ek rapor al ınmadan daha az bedele hükmedilmesinin hatal ı olduğunu vurgulam ıştır. Dolay ısıyla Yarg ıtay Dairesi karar ında başvurucular ın ileri sürdü ğünün aksine ta şınmaz ın bedelinin fazla olmas ı gerektiğine yönelik bir tespit yer almam ış, yaln ızca Komisyon taraf ından yap ılan hesaplamadan farkl ı ve daha dü şük bir bedel tespit edilmesinin gerekçesinin ortaya konulmas ı istenilmiştir. 51. Bozma karar ından sonra al ınan bilirki şi raporlar ında, emsal ta şınmaz yönünden belediyenin daha evvel dava tarihindeki emlak vergisine esas de ğeri hatal ı olarak 129,87 TL/m² olarak bildirdi ği ancak bu de ğerin gerçe ği yans ıtmad ığı ve emsalin emlak vergisine esas değerinin 170 TL/m² oldu ğu belirtilmi ştir. Emlak vergisine esas de ğerlerine göre de emsal taşınmaz ın dava konusu ta şınmaza üstünlük oran ı 2,83 olarak tespit edilmi ştir. Ayr ıca bilirkişi raporlar ında yaln ızca emlak vergisine esas de ğer üzerinden de ğerlendirme yap ılamayaca ğına işaret edilmi ş ve emsal kar şılaştırmas ı yap ılarak taşınmaza de ğer biçildiği ifade edilmi ştir. Yarg ılama süreci incelendi ğinde al ınan bütün bilirki şi raporlar ında, emsal alınan taşınmaz ın ilçe merkezinde kö şe başı parsel oldu ğuna, düz ve sa ğlam zemin niteliğinde olup imarda biti şik nizam be ş kat yap ılaşmaya müsait oldu ğuna, şehir merkezinde bankalar, ticaret borsas ı ve her türlü ticari, ekonomik ve kültürel merkezlerle iç içe oldu ğuna, buna karşın dava konusu ta şınmaz ın ise ilçe merkezine yakla şık iki, iki buçuk km uzakl ıkta, Trabzon-Samsun devlet kara yoluna yakla şık 170 m mesafede ve ön cepheli oldu ğuna, kuzeyden denize s ıfır olup etraf ında yazl ık evler ile toplu konut in şaatlar ı bulunduğuna vurgu Başvuru Numaras ı: 2017/28144 Karar Tarihi : 2/12/2020 13yap ılm ıştır. Bilirkişiler kök ve ek raporlar ında emsalin ta şınmazdan 3,25-3,75 oran ında dah a değerli olduğunu belirtmi ş ve bunun nedeninin ta şınmazlar ın konum ile özelliklerindeki farkl ılıktan kaynakland ığını ifade etmi şlerdir. Mahkeme de emsalin ta şınmazdan 3,25 oran ında k ıymetli oldu ğu değerlendirmesi yapan 17/4/2007 tarihli bilirki şi raporunu karar ına esas alarak davay ı kabul etmi ştir. 52. Dolay ısıyla taşınmaz ın değerinin düşük belirlendi ğine ilişkin mülkiyet hakk ına yönelik şikâyetlerin derece mahkemelerince de ğerlendirilerek kök ve ek raporlar al ındığı, bu raporlarda da emsalin ta şınmazdan 3,25 oran ında değersiz olarak belirlenmesine ili şkin yeterli ve ilgili gerekçeye yer verildi ği anlaşılmaktad ır. 53. Sonuç olarak kamula ştırılan taşınmaz ın niteliklerine, geometrik durumuna ve yüzölçümüne göre ba şvurucular ın ileri sürdü ğü ihlal iddialar ına konu müdahalenin yeterli ölçüde tazminat ödenmek suretiyle giderildi ği anlaşılm ıştır. Bir başka deyişle başvuruculara ödenen bedel ile ula şılmak istenen kamu yarar ı aras ında orant ısızlık bulundu ğuna veya adil dengenin ba şvurucular aleyhine bozuldu ğuna ilişkin bir tespitte bulunulamam ıştır. Bu nedenlerle ba şvurucular ın mülkiyet hakk ının ihlal edilmedi ği sonucuna ula şılm ıştır. 54. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa n ın 35. maddesinde güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının ihlal edilmedi ğine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜMAç ıklanan gerekçelerle; A. Mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, B. Anayasa n ın 35. maddesinde güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının İ HLAL EDİLMEDİĞİNE, C. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucular üzerinde BIRAKILMASINA, D. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 2/12/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Üye Üye Kadir ÖZKAYA Engin YILDIRIM Celal Mümtaz AKINCI Üye Üye R ıdvan GÜLEÇ Y ıldız SEFERİNOĞLU