TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR I.B. VE M.B. BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/38699) Karar Tarihi: 7/9/2021 Başvuru Numaras ı: 2017/38699 Karar Tarihi : 7/9/2021 1BİRİNCİ BÖLÜM KARAR GİZLİLİK TALEBİ KABUL Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş Raportör : Gizem Ceren DEM İR KOŞAR Başvurucular : 1. I.B. 2. M.B. Başvurucular Vekili : Av. Abdulhalim YILMAZ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, kötü muameleye m
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR I.B. VE M.B. BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/38699) Karar Tarihi: 7/9/2021 Başvuru Numaras ı: 2017/38699 Karar Tarihi : 7/9/2021 1BİRİNCİ BÖLÜM KARAR GİZLİLİK TALEBİ KABUL Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş Raportör : Gizem Ceren DEM İR KOŞAR Başvurucular : 1. I.B. 2. M.B. Başvurucular Vekili : Av. Abdulhalim YILMAZ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, kötü muameleye maruz kalma riski bulunan ülkeye s ınır d ışı etme karar ı verilmesi ve geri gönderme merkezindeki tutulma ko şullar ı nedeniyle kötü muamele yasağının, idari gözetim alt ında tutman ın hukuki olmamas ı nedeniyle de ki şi hürriyeti ve güvenliği hakk ının ihlal edildi ği iddialar ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 8/12/2017 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Birinci Bölüm Üçüncü Komisyonunca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 5. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 6. Özbekistan vatanda şı olan başvurucular 2014 y ılında Türkiye'ye gelmi ştir. 7. 25/10/2017 tarihinde gözalt ına al ınan başvurucular serbest b ırak ıldıktan sonra idari gözetime al ınm ıştır. 26/10/2017 tarihinde ba şvurucular hakk ında s ınır d ışı etme karar ı alınm ıştır. Başvuru Numaras ı: 2017/38699 Karar Tarihi : 7/9/2021 28. Başvurucular 13/11/2017 tarihinde s ınır d ışı etme karar ının iptali istemiyle İstanbul 1. İdare Mahkemesine ba şvurmuştur. 9. Başvurucular ın 8/12/2017 tarihinde Anayasa Mahkemesine ba şvuru yapmalar ı üzerine ayn ı tarihte ülkelerine s ınır d ışı edilmelerine dair i şlemin geçici olarak durdurulmas ına karar verilmi ştir. 10. Başvurucu I.B. ad ına aç ılan davada İstanbul 1. İdare Mahkemesince 9/1/2018 tarihinde, dava dosyas ına davac ıya ait vekâletnamenin eklenmedi ği, verilen kesin sürede eksikliğin tamamlanmad ığı gerekçesiyle davan ın aç ılmam ış say ılmas ına karar verilmi ştir. 11. 12/1/2018 tarihinde I.B., 18/1/2018 tarihinde ise M.B. serbest b ırak ılm ıştır. 12.İstanbul 1. İdare Mahkemesince 13/7/2018 tarihinde ba şvuruculardan M.B. hakk ındaki s ınır d ışı karar ının iptaline karar verilmi ştir. M.B. kendi iste ğiyle Türkiye'de n ayr ılm ıştır. IV.İLGİLİ HUKUK 13.İlgili hukuk için bkz. A.A. ve A.A. [GK], B. No: 2015/3941, 1/3/2017, 28-38; T.T., B. No: 2013/8810, 18/2/2016, 22-25; B.T. [GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017, 19-38. V.İNCELEME VE GEREKÇE 14. Mahkemenin 7/9/2021 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Adli Yard ım Talebi Yönünden 15. Adli yard ım talebinde bulunan ba şvurucular ın başvuru giderlerini karşılayabilecek ölçüde mal varl ıklar ının bulunmad ığı ve taleplerinin dayanaktan yoksu n olmad ığı anlaşılm ış olup 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 334. maddesinin (1) numaral ı fıkras ı uyar ınca adli yard ım taleplerinin kabulü ile yarg ılama giderlerini ödemekten geçici olarak muaf tutulmalar ına karar verilmesi gerekir. B. S ınır D ışı Etme Karar ı Nedeniyle Kötü Muamele Yasa ğının İhlal Edildiğine İlişkin İddia 1. Başvurucu M.B. Yönünden 16. Başvurucu; ülkesine geri gönderildi ği takdirde hayat ının tehlike alt ında olacağını, kötü muamele görme riskiyle kar şı karşıya kalaca ğını belirterek kötü muamele yasağının ihlal edildi ğini iddia etmi ştir. 17. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 80. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (ç) bendi şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2017/38699 Karar Tarihi : 7/9/2021 3 (1) Bölümler ya da Komisyonlarca yarg ılaman ın her aşamas ında aşağıdaki hâllerd e düşme karar ı verilebilir: c) İhlalin ve sonuçlar ının ortadan kalkm ış olmas ı. 18. Başvurucu hakk ında al ınan s ınır d ışı etme karar ının İdare Mahkemesi taraf ından iptal edilmi ş olduğu, başvurucunun ise kendi iste ğiyle ülkeden ayr ıldığı anlaşılm ıştır. Bu nedenle ba şvurunun incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı k ılan bir neden de bulunmamaktad ır. 19. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kalkm ış olmas ı nedeniyle düşmesine karar verilmesi gerekir. 2. Başvurucu I.B. Yönünden 20. Başvurucu; ülkesine geri gönderildi ği takdirde hayat ının tehlike alt ında olacağını, kötü muamele görme riskiyle kar şı karşıya kalaca ğını belirterek kötü muamele yasağının ihlal edildi ğini iddia etmi ştir. 21. Anayasa'da yabanc ılar ın ülkeye giri şleri, ülkede ikamet edi şleri ve ülkeden çıkar ılmalar ına ilişkin konularda herhangi bir düzenlemeye yer verilmemi ştir. Uluslararas ı hukukta da kabul edildi ği üzere bu husus, devletin egemenlik yetkisi kapsam ında kalmaktad ır. Dolay ısıyla devletin yabanc ılar ı ülkeye kabul etmede veya ülkeden s ınır d ışı etmede takdir yetkisinin bulundu ğu kuşkusuzdur. Ancak an ılan işlemlerin Anayasa'd a güvence alt ına al ınan temel hak ve özgürlüklere müdahale olu şturmas ı hâlinde bireysel başvuruya konu edilebilmesi mümkündür ( A.A. ve A.A., 54). 22. Anayasa'n ın 17. maddesinin birinci f ıkras ında yaşama hakk ının yan ında maddi ve manevi varl ığı koruma ve geli ştirme hakk ı da güvence alt ına al ınm ıştır. Ayn ı maddenin üçüncü f ıkras ında ise kimseye işkence ve eziyet yap ılamayaca ğı, kimsenin insan haysiyetiyl e bağdaşmayan cezaya veya muameleye tabi tutulamayaca ğı hükmüne yer verilmi ştir. Maddenin sistemati ğinden de anla şılacağı üzere birinci f ıkrada genel olarak güvence alt ına alınan bireyin maddi ve manevi varl ığı, üçüncü f ıkrada kötü muamelelere kar şı özel olara k korunmuştur (A.A. ve A.A. , 55). 23. An ılan maddede, devlete getirilen kötü muamelede bulunmama (negatif) yükümlülü ğünün herhangi bir istisnas ına yer verilmemi ştir. Temel hak ve özgürlükleri n savaş, seferberlik, s ıkıyönetim veya ola ğanüstü hâllerde kullan ılmas ının durdurulmas ına imkân veren Anayasa'n ın 15. maddesinde de maddi ve manevi varl ığın bütünlü ğüne dokunulamayaca ğı belirtilmi ştir. Bu durum, kötü muamele yasa ğının mutlak nitelikte olduğunun aç ık göstergesidir ( A.A. ve A.A. , 56). 24. Ancak bu yasakla korunan haklar ın gerçek anlamda güvence alt ına al ındığından bahsedilebilmesi için devletin kötü muamelede bulunmamas ı yeterli de ğildir. Devletin ayn ı zamanda bireyleri kendi görevlilerinin ve üçüncü ki şilerin kötü muamele olu şturabilecek eylemlerine kar şı da korumas ı gerekir ( A.A. ve A.A. , 57). Başvuru Numaras ı: 2017/38699 Karar Tarihi : 7/9/2021 425. Nitekim Anayasa'n ın 5. maddesinde " insan ın maddi ve manevi varl ığının gelişmesi için gerekli şartlar ı haz ırlamaya çal ışmak" devletin temel amaç ve görevleri aras ında say ılm ıştır. Anayasa'n ın 5. ve 17. maddeleri birlikte de ğerlendirildi ğinde devleti n bireyi işkence ve kötü muamele yasa ğına karşı koruma (pozitif) yükümlülü ğünün de bulunduğu anlaşılmaktad ır (A.A. ve A.A. , 58). 26. Anayasa'n ın 5., 16. ve 17. maddeleri uluslararas ı hukuk ve özellikle de Türkiye'nin taraf oldu ğu Cenevre Sözle şmesi'nin ilgili hükümleri ile birlikte yorumland ığında devletin egemenlik yetkisi alan ında olup gönderildikleri ülkede kötü muameleye maruz kalabilecek yabanc ılar ın da maddi ve manevi varl ıklar ına yönelik risklere kar şı korunmalar ının devletin pozitif yükümlülükleri aras ında yer ald ığının kabulü gerekir ( A.A. ve A.A., 59). 27. An ılan pozitif yükümlülük kapsam ında s ınır d ışı edilecek ki şiye ülkesinde karşılaşabileceği risklere kar şı gerçek anlamda bir koruma sa ğlanabilmesi için bu ki şiye s ınır dışı karar ına karşı etkili bir karşı çıkma imkân ı tan ınmas ı gerekir. Aksi hâlde s ınır d ışı edildiğinde kötü muameleye maruz kalma riski alt ında olduğunu iddia eden ve bu iddias ını delillendirme konusunda devlete göre daha k ısıtlı imkânlara sahip olan yabanc ıya gerçek anlamda bir koruma sa ğlanabildiğinden bahsetmek mümkün olmayacakt ır (A.A. ve A.A. , 60). 28. Dolay ısıyla kötü muameleye kar şı koruma pozitif yükümlülü ğünün -an ılan yasağın korudu ğu haklar ın doğası gereği- hakk ında s ınır d ışı karar ı verilen bir yabanc ıya iddialar ını araştırtma ve bu karar ı adil bir şekilde inceletme imkân ı sağlayan usul güvencelerini de içerdi ği kuşkusuzdur ( A.A. ve A.A. , 61). 29. Bu çerçevede s ınır d ışı etme işlemi sonucunda yabanc ının gönderilece ği ülkede kötü muamele yasa ğının ihlal edilece ğinin iddia edilmesi hâlinde idari ve yarg ısal makamlar taraf ından söz konusu ülkede gerçek bir ihlal riskinin bulunup bulunmad ığı ayr ıntılı şekilde araştırılmal ıdır. An ılan usul güvencelerinin bir gere ği olarak idari makamlar taraf ından al ınan sınır d ışı kararlar ının bağıms ız bir yarg ı organ ı taraf ından denetlenmesi, bu denetim süresince sınır d ışı kararlar ının icra edilmemesi ve yarg ılama sürecine taraflar ın etkili kat ılımının sağlanmas ı gerekir ( A.A. ve A.A. , 62). 30. Ancak kötü muameleye kar şı koruma yükümlülü ğü, her s ınır d ışı işleminde yukar ıda belirtilen şekilde bir ara ştırma yap ılmas ını gerektirmez. Bu yükümlülü ğün ortaya çıkabilmesi için öncelikli olarak ba şvurucular taraf ından savunulabilir (araştırılabilir/tart ışılabilir/ ara ştırmaya de ğer/makul şüphe uyand ıran) bir iddia ortaya konulmal ı, bu kapsamda kötü muamele yasa ğının ihlal edilme riskine dair somut dayanakla r sunulmal ıdır. Başvurucular, geri gönderilece ği ülkede var oldu ğunu iddia etti ği kötü muamele riskinin ne oldu ğunu makul şekilde aç ıklamal ı; (varsa) bu iddiay ı destekleyen bilgi ve belgeleri sunmal ı; bu iddialar belirli bir ciddilik seviyesinde olmal ıdır (A.A. ve A.A. , 63). Başvurucular taraf ından somutla ştırma yap ılmadan söz edilecek ihlal olas ılıklar ı gerçek bir riskin varl ığını göstermekte yeterli olmayacakt ır. İhlal iddialar ının başvurucular ın kişisel olarak neden risk alt ında olduklar ına ilişkin aç ıklamalar içermesi gerekmektedir. 31. Somut dosyada ba şvurucunun s ınır d ışı edilmesi hâlinde maruz kalaca ğını ileri sürdüğü riske ili şkin somut ve ki şisel aç ıklamalarda bulunmad ığı, hangi özel durumu nedeniyle risk alt ında olduğuna ilişkin somutla ştırma yapmad ığı görülmü ştür. Sonuç olarak başvurucunun kötü muamele yasa ğının ihlaline ili şkin somut dayanaklar ortaya koyamad ığı, ihlal iddias ının savunulabilir nitelikte olmad ığı sonucuna ula şılm ıştır. Başvuru Numaras ı: 2017/38699 Karar Tarihi : 7/9/2021 532. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurucunun iddialar ının savunulabilir nitelikte olmad ığı anlaşıldığından başvurunun bu k ısm ının açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. C.İdari Gözetim Karar ına İlişkin İddia 1. Başvurucular ın İddialar ı 33. Başvurucular, hukuka ayk ırı olarak idari gözetim alt ında tutulmalar ı nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenli ği haklar ının, insan haysiyetine ayk ırı koşullarda geri gönderme merkezinde tutulmalar ı nedeniyle de kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğini ileri sürmü ş ve bu konularda şikâyetlerini ileri sürebilecekleri etkili bir ba şvuru mekanizmas ı bulunmad ığını ifade etmi şlerdir. Ba şvurucular kamuya aç ık belgelerde kimliklerinin gizli tutulmas ı talebinde bulunmuşlard ır. 2. Değerlendirme 34. Anayasa Mahkemesi B.T. başvurusunda idari gözetim alt ında tutulma yerlerinin yönetim, denetim ve i şletilmesinin İçişleri Bakanl ığı taraf ından yürütülen bir kamu hizmeti olduğunu, 6/1/1982 tarihli ve 2577 say ılı İdari Yarg ılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesine göre idari i şlem ve eylemlerden dolay ı kişisel hakk ı doğrudan etkilenenlerin idari yarg ıda tam yarg ı davas ı aç ılabileceğini, teorik düzeyde mevcudiyeti tespit edilen bu yolun -s ırf bilgi eksikliği nedeniyle- fiiliyatta hiç i şletilmemesinin etkisiz oldu ğu biçiminde yorumlanamayaca ğını belirtmi ş ve yabanc ının sal ıverilmesi hâlinde etkili hukuk mekanizmas ının tam yarg ı davas ı olduğunu ifade etmi ştir (B.T., 45-58). 35. Anayasa Mahkemesi ayn ı başvuruda, idari gözetimi sona erdirilen başvurucular ın hukuka ayk ırı olarak idari bir kararla özgürlüklerinden yoksun b ırak ılmalar ı nedeniyle u ğrad ıklar ını öne sürdükleri maddi ve manevi zararlar ının karşılanmas ı bak ımından başarı şans ı sunma, yeterli giderim sa ğlama kapasitesini haiz ve ula şılabilir oldu ğu görülen tam yarg ı davas ı yolu tüketilmeden yap ılan başvurular ın incelenmesinin bireysel ba şvurunun ikincil niteli ği ile bağdaşmad ığı sonucuna varm ıştır (B.T., 73; A.A., B. No: 2014/18827, 20/12/2017, 37). 36. Başvurucular ın geri gönderme merkezinden sal ıverildikleri anla şılmaktad ır. Bu durumda söz konusu ba şvurucular ın geri gönderme merkezlerinde tutulmalar ı nedeniyle kötü muamele yasa ğı ile kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ği iddialar ı bak ımından yukar ıda aç ıklanan ilkelerden ayr ılmay ı gerektiren bir husus bulunmamaktad ır. 37. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Adli yard ım talebinin KABULÜNE, Başvuru Numaras ı: 2017/38699 Karar Tarihi : 7/9/2021 6B. Kamuya aç ık belgelerde ba şvurucular ın kimliklerinin gizli tutulmas ı taleplerini n KABULÜNE, C. 1. Ba şvurucu M.B. yönünden s ınır d ışı etme işleminden dolay ı kötü muamele yasağının ihlal edildi ği iddias ına ilişkin başvurunun DÜ ŞMESİNE, 2. Başvurucu I.B. yönünden s ınır d ışı etme işleminden dolay ı kötü muamele yasağının ihlal edildi ğine ilişkin iddias ının açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 3. Her iki ba şvurucu yönünden idari gözetim alt ında tutulmadan dolay ı kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ı ile kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, D. Başvurucular hakk ındaki s ınır d ışı etme işlemlerine ili şkin tedbir karar ının SONLANDIRILMASINA, E. Karar ın bir örne ğinin bilgi için İçişleri Bakanl ığı Göç İdaresi Gene l Müdürlüğüne GÖNDER İLMESİNE, F. Adli yard ım talebinin kabulü ile geçici olarak muaf tutulan 257,50 TL harçtan oluşan yarg ılama giderinin 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 339. maddesinin (1) numaral ı fıkras ı uyar ınca başvuruculardan TAHS İLİNE 7/9/2021 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Muammer TOPAL Recai AKYEL Üye Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş