TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR MOHAMED KHALED ALSWADANE BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2016/1508) Karar Tarihi: 20/4/2020 Başvuru Numaras ı: 2016/1508 Karar Tarihi : 20/4/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Engin YILDIRIM M.Emin KUZ Rıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Raportör : Yusuf Enes KAYA Başvurucu : Mohamed Khaled ALSWADANE Vekili : Av. Uğur YILDIRIM I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; ülkeye giri şine izin verilmeyen yabanc ıyı kabul edilemez yolc
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR MOHAMED KHALED ALSWADANE BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2016/1508) Karar Tarihi: 20/4/2020 Başvuru Numaras ı: 2016/1508 Karar Tarihi : 20/4/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Engin YILDIRIM M.Emin KUZ Rıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Raportör : Yusuf Enes KAYA Başvurucu : Mohamed Khaled ALSWADANE Vekili : Av. Uğur YILDIRIM I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; ülkeye giri şine izin verilmeyen yabanc ıyı kabul edilemez yolcu salonunda tutman ın hukuki olmamas ı nedeniyle ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının, tutulma koşullar ı nedeniyle de kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ği iddialar ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 25/1/2016 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına ve başvurucunun adli yard ım talebinin kabulüne karar verilmi ştir. 5. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 6. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık, görüş bildirmemi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 7. Başvuru formlar ı ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ve Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) arac ılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde ilgili olaylar özetle şöyledir: 8. Suriye Arap Cumhuriyeti (Suriye) vatanda şı olan başvurucu 1990 do ğumludur. Başvuru Numaras ı: 2016/1508 Karar Tarihi : 20/4/2020 39. Ürdün'den s ınır d ışı edilen ve s ığınma amac ıyla İstanbul Sabiha Gökçen Havaliman ı'na gelen fakat ibraz etti ği pasaportun sahte oldu ğu anlaşılan başvurucunun ülkeye girişine izin verilmemi ştir. Bunun üzerine ba şvurucu, havaliman ında bulunan kabul edilemez yolcu salonu nda tutulmaya ba şlanm ıştır. 10. Başvurucu, havaliman ındayken 13/11/2015 tarihinde uluslararas ı koruma başvurusunda (iltica) bulunmu ştur. 11. Göç İdaresi 17/11/2015 tarihinde ba şvurucunun uluslararas ı koruma talebini gereken kriterleri ta şımad ığı gerekçesiyle reddetmi ş ve söz konusu karar ba şvurucuya 20/11/2015 tarihinde tebli ğ edilmiştir. 12. Başvurucu söz konusu karar ın iptali amac ıyla İstanbul İdare Mahkemesinde (Mahkeme) dava açm ıştır. Başvurucu, bireysel ba şvuru tarihi itibar ıyla davan ın derdest olduğunu bildirmi ştir. 13. Başvurucu, ülke içine al ınmad ığını ve havaliman ında kabul edilemez yolcu salonunda fiilî bir idari gözetim alt ında tutuldu ğunu belirterek 25/12/2015 tarihinde İstanbul 2. Sulh Ceza Hâkimli ği nezdinde itiraz etmi ştir. Başvurucu; itiraz dilekçesinde, Suriye'd e yaşanan iç sava ş ve kaos ortam ından kaçarak insani nedenlerle ülkeye giri ş yapmak istediğini, uluslararas ı koruma ba şvurusu sahibi oldu ğunu ve bu konuda açt ığı davan ın bir buçuk y ıllık sürede sonuçland ırılabildiğini, statüsü icab ı bu süre boyunca geri gönderilmesinin kanun gere ğince mümkün olmad ığını, havaliman ında kötü ko şullar alt ında tutulduğunu, fiilî idari gözetimin sona erdirilmesi gerekti ğini ileri sürmü ştür. 14. İstanbul 2. Sulh Ceza Hâkimli ği 31/12/2015 tarihli karar ıyla başvurucunun itiraz ını reddetmi ştir. "İtiraz edenin Suriye uyruklu oldu ğu, sahte pasaport nedeniyle Sabiha Gökçe n Havaliman ında kabul edilemez yolcu kapsam ında al ınıp transit alanda bekletildi ği, idari gözetim karar ında usul ve yasaya ayk ırı bir yön bulunmad ığı anlaşılmakla itiraz ın reddine karar verilmi ştir." 15. Başvurucu 25/1/2016 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. 16. Başvurucunun havaliman ından ne zaman serbest b ırak ıldığı tespit edilememi ştir. Ancak Göç İdaresinin sundu ğu belgelerden, ba şvurucunun daha sonra yapt ığı uluslararas ı koruma ba şvurusunun Aksaray Valili ğince 27/10/2016 tarihinde geri çekilmesine karar verildiği ve başvurucuya resmî makamlara bildirilen adreste bulunamayanlar hakk ında uygulanan V-71 tahdit kodunun uyguland ığı tespit edilmi ştir. IV.İLGİLİ HUKUK A. Ulusal Hukuk 17. 4/4/2013 tarihli ve 6458 say ılı Yabanc ılar ve Uluslararas ı Koruma Kanunu, 6/1/1982 tarihli ve 2577 say ılı İdari Yarg ılama Usulü Kanunu ile 4/12/2004 tarihli ve 5271 say ılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun ilgili maddeleri B.T. ([GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017, 19-21) karar ında aç ıklanm ıştır. Başvuru Numaras ı: 2016/1508 Karar Tarihi : 20/4/2020 4B. Uluslararas ı Hukuk 18. Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi'nin ilgili maddeleri, tutulma ko şullar ından dolay ı kötü muamele yasa ğı, kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ına dair Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesinin uygulamas ı B.T. (ayn ı kararda bkz. 23-38) karar ında aç ıklanm ıştır. V.İNCELEME VE GEREKÇE 19. Mahkemenin 20/4/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Kötü Muamele Yasa ğının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 20. Başvurucu; kabul edilemez yolcu salonunda yakla şık üç ayd ır tutulduğunu, tutulduğu yerin kalabal ık olduğunu, bu yerde banyo yapma imkân ının bulunmad ığını, ışığın sürekli aç ık olmas ı nedeniyle uyku problemi ya şadığını, d ış dünya ile ileti şim kuramad ığını, avukatla görü şme ve sa ğlık hizmeti gibi herhangi bir imkân sunulmad ığını belirterek kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 2. Değerlendirme 21. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Anayasa Mahkemesi birçok karar ında idari gözetim alt ında tutulan yabanc ılar ın tutulma ko şullar ını kötü muamele yasa ğı kapsam ında incelemiştir (Rıda Boudraa , B. No: 2013/9673 , 21/1/2015; K.A. [GK], B. No: 2014/13044, 11/11/2015; F.A. ve M.A. , B. No: 2013/655, 20/1/2016; A.V. ve di ğerleri , B. No: 2013/1649, 20/1/2016; F.K. ve di ğerleri , B. No: 2013/8735, 17/2/2016; T.T., B. No: 2013/8810, 18/2/2016; A.S., B. No: 2014/2841, 9/6/2016; I.S. ve di ğerleri , B. No: 2014/15824, 22/9/2016). Yurda giri şine izin verilmeyip havaliman ının kabul edilemez yolcu salonunda tutulan ba şvurucunun tutulma ko şullar ına ilişkin iddialar ının da bu kapsamda incelenmesi gerektiği değerlendirilmi ştir. 23. Bireysel ba şvuru yolunun ikincil niteli ği gereği Anayasa Mahkemesine başvuruda bulunabilmek için öncelikle ola ğan kanun yollar ının tüketilmesi zorunludur. Başvurucunun bireysel ba şvuru konusu şikâyetini öncelikle ve süresinde yetkili idari ve yarg ısal mercilere usulüne uygun olarak iletmesi, bu konuda sahip oldu ğu bilgi ve delilleri zaman ında bu makamlara sunmas ı, bu süreçte dava ve ba şvurusunu takip etmek için gerekli özeni göstermi ş olmas ı gerekir (İsmail Buğra İşlek, B. No: 2013/1177, 26/3/2013, 17). 24. Anayasa Mahkemesi K.A. (ayn ı kararda bkz. 80, 81) karar ında olumsuz tutulma ko şullar ı nedeniyle u ğran ılan zarar ın tazminine ili şkin etkili idari ve yarg ısal bir başvuru yolunun bulunmad ığı sonucuna ula şmıştır. Anayasa Mahkemesi bu kanaate var ırken tutulma ko şullar ı nedeniyle çekilen ızdırap için tazminata hükmedildi ğini gösteren herhangi bir adli veya idari yarg ı karar ının bulunmad ığı hususunu gözönünde bulundurmu ştur. Başvuru Numaras ı: 2016/1508 Karar Tarihi : 20/4/2020 525. Ancak Anayasa Mahkemesi, B.T. başvurusunda bu içtihad ını gözden geçirere k başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle ba şvuruyu kabul edilemez bulmu ş; içtihat değişikliğine gerekçe olarak da idari gözetim alt ında tutulma yerlerinin yönetim, denetim ve işletilmesinin İçişleri Bakanl ığı taraf ından yürütülen bir kamu hizmeti oldu ğunu, Anayasa'n ın 125. ve 2577 say ılı Kanun'un 2. maddelerine göre idari i şlem ve eylemlerden dolay ı kişisel hakk ı doğrudan muhtel olanlarca idari yarg ıda tam yarg ı davas ı aç ılabileceğini, teorik düzeyde mevcudiyeti tespit edilen bu yolun s ırf -bilgi eksikli ği nedeniyle- fiiliyatta hiç işletilmemesinin etkisiz oldu ğu biçiminde yorumlanamayaca ğını, yabanc ının sal ıverilmesi hâlinde etkili hukuk mekanizmas ının tam yarg ı davas ı olduğunu göstermi ştir (B.T., 45-58). 26. Başvuruya konu somut olayda bu ilkelerden ayr ılmay ı gerektiren bir husus bulunmamaktad ır. Kabul edilemez yolcu salonunda tutulup daha sonra buradan ç ıkar ılan başvurucunun tutuldu ğu yerin ko şullar ına dair iddialar ını tam yarg ı davas ında dile getirip tazminat talep edebilmesi mümkündür. Dolay ısıyla somut olayda ba şvurucunun idari yarg ıda tam yarg ı davas ı yolunu tüketmeksizin bireysel ba şvuruda bulundu ğu anlaşılmaktad ır. 27. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 28. Bununla birlikte bu a şamada olu şan durum nedeniyle eldeki ba şvuru yönünden işbu karar ın ard ından aç ılmas ı muhtemel idari davan ın süresine ili şkin olarak bir hususun açıklığa kavuşturulmas ı zorunlulu ğu has ıl olmuştur. 29. Öncelikle vurgulanmal ıdır ki idari yarg ı yerlerinde aç ılacak davalar ın süresine ilişkin koşullar ı incelemek ve idari davalar ın süresinde aç ılıp aç ılmad ığını değerlendirmek ilgili mahkemelerin takdirindedir. Öte yandan inceleme konusu ba şvuruda oldu ğu gibi B.T. karar ındaki içtihat de ğişikliğinin Resmî Gazete'de yay ımland ığı 16/2/2018 tarihinden önce tam yarg ı davas ı yolu tüketilmeden do ğrudan Anayasa Mahkemesine yap ılan müracaatlar ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunmas ını müteakiben aç ılacak davalarda dava açma süresinin derece mahkemelerince bu ki şilerin mahkemeye eri şim hakk ının ihlaline neden olmayacak biçimde de ğerlendirilmesi gerekti ğine de i şaret edilmelidir ( B.T., 59). B. Kişi Hürriyeti ve Güvenli ği Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı 30. Başvurucu; bireysel idari gözetim karar ı olmadan kabul edilemez yolc u salonunda tutuldu ğunu, mültecilerin uluslararas ı koruma talebinde bulunduktan sonra havaliman ında bekletilebilece ğine ilişkin bir hukuk kural ı olmad ığını, burada tutulan ki şilerin haklar ı ve yükümlülüklerine ili şkin bir düzenleme bulunmad ığını, söz konusu i şlemlerin resmî olarak yay ımlanmam ış emir ve yönetmeliklerle yap ıldığını, idari gözetimde bir süre sınırlamas ı olmas ına rağmen havaliman ında tutuma uygulamas ında bir süre s ınırı olmad ığını, dolay ısıyla tutulmas ının hukuki bir dayana ğının bulunmad ığını belirterek ki şi hürriyeti ve güvenliği hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. Ayr ıca fiilî idari gözetim karar ına yapt ığı itiraz ın Hâkimlik taraf ından beş gün içinde karara ba ğlanmad ığını, tutma i şlemine kar şı yapt ığı itiraz ı inceleyen Sulh Ceza Mahkemesinin itiraz ve savunmalar ını gereği gibi incelemedi ğini, gerekçesiz bir şekilde karar verdi ğini belirterek adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğini iddia etmi ştir. Başvurucu, idari gözetim karar ına karşı sulh ceza hâkimli ğine Başvuru Numaras ı: 2016/1508 Karar Tarihi : 20/4/2020 6başvuru hakk ı getirilmi ş ise de bu itiraz imkân ının s ınır d ışı edilmek üzere geri gönderme merkezine al ınan kişiler için geçerli oldu ğunu, kendi fiilî durumunu sonland ıracak pratikte etkili bir müessesenin mevcut olmad ığını, sulh ceza hâkimliklerinin itirazlar ı esasl ı bir şekilde incelemeden karar verdi ğini, sulh ceza hâkimli ğince verilen kararlara kar şı bir itiraz yolunun bulunmad ığını belirterek etkili ba şvuru hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 2. Değerlendirme 31. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , 16). Ba şvurucunun şikâyetlerinin özünün kabul edilemez yolcu salonund a tutulman ın hukuka ayk ırılığına ilişkin olduğu değerlendirilmi ş ve şikâyetlerin ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ı kapsam ında incelenmesi gerekti ği sonucuna ula şılm ıştır. 32. Başvurucunun tutulmakta oldu ğu kabul edilemez yolcu salonunda n belirlenemeyen bir tarihte ç ıkışının sağland ığı anlaşılmaktad ır (bkz. 16). Dolay ısıyla somut olayda ihlal sonucuna var ılsa bile ba şvurucunun kabul edilemez yolcu salonundan ç ıkar ılm ış olmas ı nedeniyle bu sonucun ba şvurucunun mevcut durumuna bir etkisinin olmas ı mümkü n görünmemektedir. Zira bu durumda bireysel ba şvuru kapsam ında verilecek bir ihlal karar ı ancak ba şvurucu lehine tazminata hükmedilmesi sonucunu do ğurabilecektir. Bu durumda tutulman ın hukuki olmamas ı nedeniyle ba şvurucunun tazminat elde edebilece ği ve bireysel başvurudan önce tüketebilece ği bir başvuru yolunun bulunup bulunmad ığı önem taşımaktad ır. 33. Anayasa Mahkemesinin B.T. karar ında; hiçbir idari i şlem ve eyleme dayan ılmadan, hukuka ayk ırı biçimde tutulan yabanc ılar yönünden tam yarg ı davas ının etkili hukuk mekanizmas ı olduğu belirtilmi ştir. An ılan kararda, 2577 say ılı Kanun'un 2. maddesinin idari i şlem veya eylem türleri yönünden herhangi bir ayr ım yap ılmad ığından idari fonksiyona giren her türlü i şlem veya eylem sebebiyle olu şan zarar ın tazmininin bu kurala dayan ılarak idari yarg ıda aç ılacak tam yarg ı davas ıyla istenebilmesi için yeterli bir yasal zemin olu şturduğu vurgulanm ıştır (B.T., 52, 54, 74). 34. Bu durumda 2577 say ılı Kanun'un 2. maddesi dikkate al ındığında somut olayda başvurucunun maddi ve manevi zararlar ının karşılanmas ı bak ımından başarı şans ı sunma, yeterli giderim sa ğlama kapasitesini haiz ve ula şılabilir oldu ğu görülen tam yarg ı davas ı yolu tüketilmeden yap ılan başvurunun incelenmesinin bireysel ba şvuru yolunun ikincil niteli ği ile bağdaşmad ığı sonucuna var ılm ıştır (U.U. , B. No: 2014/2114,19/12/2017, 37). 35. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının da diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 36. Başvurucunun bu karardan sonra idari yarg ıda açacağı dava süresi hususunda kötü muamele yasa ğının incelendi ği k ısımda yap ılan aç ıklamalar ın (bkz. 29) burada da geçerli oldu ğu ifade edilmelidir. 37. Kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ı yönünden ba şvuru yollar ının tüketilmemesine istinaden kabul edilemezlik karar ı verildiğinden an ılan yasakla ba ğlant ılı olarak Anayasa'n ın 40. maddesinde düzenlenen etkili ba şvuru hakk ının ihlal edildi ği iddias ı bu aşamada incelenmemi ştir. Başvuru Numaras ı: 2016/1508 Karar Tarihi : 20/4/2020 7VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. 1. Kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 2. Kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, B. 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 339. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca tahsil edilmesi ma ğduriyete neden olaca ğından başvurucunun yarg ılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASIN A 20/4/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Üye Üye Kadir ÖZKAYA Engin YILDIRIM M.Emin KUZ Üye Üye R ıdvan GÜLEÇ Y ıldız SEFERİNOĞLU