TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR FATİH SARIDA Ş VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/933) Karar Tarihi: 9/6/2021 Başvuru Numaras ı: 2018/933 Karar Tarihi : 9/6/2021 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Hicabi DURSUN Muammer TOPALYusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN Raportör : Hilmi Can TURAN Başvurucular : 1. Fatih SARIDA Ş 2. Levent Gündüz ŞAHİN 3. Özmen AKARSU 4. Reyhan TOPSÖKEN 5. Hatice DEN İZ 6. Sena KALAYCIO ĞLU 7. Ünsal KUT 8. Zerrin
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR FATİH SARIDA Ş VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/933) Karar Tarihi: 9/6/2021 Başvuru Numaras ı: 2018/933 Karar Tarihi : 9/6/2021 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Hicabi DURSUN Muammer TOPALYusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN Raportör : Hilmi Can TURAN Başvurucular : 1. Fatih SARIDA Ş 2. Levent Gündüz ŞAHİN 3. Özmen AKARSU 4. Reyhan TOPSÖKEN 5. Hatice DEN İZ 6. Sena KALAYCIO ĞLU 7. Ünsal KUT 8. Zerrin GÜL Başvurucular Vekili : Av. Şenay TAVUZ 9. Hakan ÖZTÜRK 10. Hüseyin ARICI 11. Pelin YILMAZ Başvurucular Vekili : Av. Sibel BARDAKÇI I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, idari merci taraf ından tesis edilmi ş bir işlem bulunmad ığı gerekçesiyle davan ın incelenmeksizin reddine karar verilmesi nedeniyle mahkemeye eri şim hakk ının ihlal edildiği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvurular 3/1/2018 ile 18/7/2018 tarihleri aras ında yap ılm ış tır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. Başvuru Numaras ı: 2018/933 Karar Tarihi : 9/6/2021 34. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. 2018/1687, 2018/1925, 2018/6093, 2018/6343, 2018/7393, 2018/7503, 2018/10340, 201810342, 2018/10628 ve 2018/21853 numaral ı başvurular, aralar ında konu yönünden hukuki irtibat bulunmas ı nedeniyle 2018/933 numaral ı bireysel ba şvuru dosyas ı ile birleştirilmiştir. 6. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 7. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık görüşünü bildirmi ştir. 8. Başvurucu, Bakanl ığın görüşüne karşı beyanda bulunmu ştur. III. OLAY VE OLGULAR 9. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 10. Başvurucular, Şifa Üniversitesinde farkl ı kadrolarda personel olup i ş sözleşmelerinin feshedilmesi veya emeklilik nedeniyle istifa edilmesi neticesinde sona ermesinden sonra i şveren Şifa Üniversitesinden k ıdem ve ihbar tazminat ı ile ücret alaca ğının ödenmemesi üzerine alacaklar ının tahsili talebiyle İş Mahkemesinde dava açm ıştır. 11. Başvurucular ın açm ış olduğu davalar İş Mahkemesinde derdest iken 23/7/2016 tarihli ve 29779 say ılı Resmî Gazete'de yay ımlanan 667 say ılı Olağanüstü Hal Kapsam ında Alınan Tedbirlere İlişkin Kanun Hükmünde Kararname'nin (667 say ılı KHK) 2. maddesiyle Şifa Üniversitesi kapat ılm ıştır. 12.Şifa Üniversitesi'nin 667 say ılı KHK'n ın 2. maddesiyle kapat ılmas ı üzerine İş Mahkemesi, ba şvuruculara ait alacak davalar ında 29/10/2016 tarihli ve 29872 say ılı Resm î Gazete'de yay ımlanan 675 say ılı Olağanüstü Hal Kapsam ında Baz ı Tedbirler Al ınmas ı Hakk ında Kanun Hükmünde Kararname'nin (675 say ılı KHK) 16. maddesinin (1) numaral ı fıkras ı uyar ınca dava şart ı yokluğundan davalar ı reddetmi ştir. 13. Başvurucular 675 say ılı KHK ile getirilen düzenleme uyar ınca üzerine Valilik Olağanüstü Hal Bürosuna ve Defterdarl ığa Şifa Üniversitesinden k ıdem ve ihbar tazminat ı ile ücret alaca ğının ödenmesi taleplerinde bulunmu ştur. Başvurucular, idare taraf ından altm ış gün içinde cevap verilmemesi üzerine ba şvurunun z ımnen reddine ili şkin işlemin iptali ile başvuru konusu olan alaca ğın yasal faiziyle birlikte ödenmesine karar verilmesi istemiyle dava açm ıştır. 14.İdare Mahkemesi davan ın 675 say ılı KHK'n ın 16. maddesinin (4) numaral ı fıkras ı ile 17/8/2016 tarihli ve 29804 say ılı Resmî Gazete'de yay ımlanan 670 say ılı Olağanüstü Hal Kapsam ında Al ınmas ı Gereken Tedbirler Hakk ında Kanun Hükmünde Kararname'nin (670 say ılı KHK) 5. maddesi gere ğince " yetkili idari mercii taraf ından verilen bir karar bulunmadan aç ıldığı" gerekçesiyle davan ın incelenmeksizin reddine karar vermi ştir. Başvuru Numaras ı: 2018/933 Karar Tarihi : 9/6/2021 415. Başvurucular istinaf kanun yoluna ba şvurmuş, İstinaf Mahkemesi ilk derece mahkemesi kararlar ını usul ve yasaya uygun bularak istinaf ba şvurusunun reddine karar vermiştir. İstinaf Mahkemesi karar ını başvurucu Hatice Deniz 4/12/2017 tarihinde, Ünsal Kut, Levent Gündüz Şahin ve Reyhan Topsöken 8/3/2018 tarihinde, Sena Kalayc ıoğlu 8/12/2017 tarihinde, Özmen Akarsu 18/6/2018 tarihinde, Pelin Y ılmaz 19/6/2018 tarihinde, Fatih Sar ıdaş 5/1/2018 tarihinde, Zerrin Gül 5/2/2018 tarihinde, Hüseyin Ar ıcı ve Hakan Öktürk 9/2/2017 tarihinde tebli ğ alm ıştır. 16. Başvurucular 3/1/2018 ile 18/7/2018 tarihleri aras ında ve süresinde bireysel başvuruda bulunmu ştur. IV.İLGİLİ HUKUK 17. İlgili hukuk bkz. Cem Taylan Erden ve di ğerleri , B. No: 2017/32445, 19/11/2020, 23-27. V.İNCELEME VE GEREKÇE 18. Mahkemenin 9/6/2021 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Adli Yard ım Talebi Yönünden 19. Başvurucular ın bir k ısm ı bireysel ba şvuru harç ve masraflar ını karşılama imkân ının bulunmad ığını belirterek adli yard ım talebinde bulunmu ştur. 20. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Şerif Ay (B. No: 2012/1181, 17/9/2013) karar ında belirtilen ilkeler dikkate al ınarak geçimini önemli ölçüde güçle ştirmeksizi n yarg ılama giderlerini ödeme gücünden yoksun oldu ğu anlaşılan adli yard ım talebinde bulunan ba şvurucular ın aç ıkça dayanaktan yoksun olmayan adli yard ım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir. B. Mahkemeye Eri şim Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucular ın İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 21. Başvurucular; taleplerine idarenin cevap vermeyi şinin aç ık bir şekilde z ımni re t olduğunu, 675 say ılı KHK'n ın 16. maddesinde idarenin cevab ının yaz ılı ve aç ık bir şekilde olmas ını gerektirecek bir zorunlu hüküm bulunmad ığını, İdare Mahkemesinin vermi ş olduğu karar ın dayanaks ız bir şekilde hukuka ayk ırı olduğunu, İdare Mahkemesinin karar ıyla kapat ılan kurumlardan alacaklar ın tahsilinin imkâns ız hâle geldi ğini belirterek Mahkemenin esasa girmeden davan ın reddine karar vermesi neticesinde adil yarg ılanma hakk ı, hak arama hürriyeti ve mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 22. Bakanl ık görüşünde 6/1/1982 tarihli ve 2577 say ılı İdari Yarg ılama Usulü Kanun'un 10. maddesinde yer alan "zımni ret" hükmünün ba şvuruya konu davada uygulanamayaca ğı, 675 say ılı KHK'n ın 16. maddesinde idare taraf ından verilecek karar ın dava açman ın bir ön ko şulu olduğu, başvurucular ın ilgili idari makama yapt ıklar ı başvuru olumsuz sonuçlanmadan idari yarg ıda dava açt ıklar ı belirtilmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2018/933 Karar Tarihi : 9/6/2021 523. Bakanl ık görüşünde ayr ıca başvuruya konu olayda yetkili makamlarca tesis edilen olumsuz bir i şlem olmad ığından davan ın esas ının incelenmesine olanak bulunmad ığı yönündeki İdare Mahkemesi karar ı ile bu karar ı usul ve yasaya uygun bulan İstina f Mahkemesi karar ının esas al ınarak, ba şvuru yollar ı tüketilmeden do ğrudan Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuru yap ıldığı, bireysel ba şvuruda kabul edilmezlik karar ı verilmesi gerekti ği görüşü bildirilerek takdirin Anayasa Mahkemesine ait oldu ğu belirtmi ştir. 24. Başvurucular; Bakanl ık görüşüne karşı beyanlar ında idarenin yakla şık dört y ıla yak ın süredir taleplerine cevap vermedi ğini, idarenin sükutunun z ımnen ret anlam ında olduğunu, Bakanl ık görüşünden farkl ı olarak ba şvuru yollar ını tükettiklerini ifade etmi ştir. 2. Değerlendirme 25. Anayasa n ın iddian ın değerlendirilmesinde dayanak al ınacak Hak arama hürriyeti kenar başlıklı 36. maddesinin birinci f ıkras ı şöyledir: Herkes, me şru vas ıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yarg ı mercileri önünd e davac ı veya daval ı olarak iddia ve savunma ile adil yarg ılanma hakk ına sahiptir. 26. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucular ın şikâyetinin z ımni ret üzerine açılan davan ın esas ının incelenmemesine yönelik oldu ğundan başvurunun mahkemeye eri şim hakk ı kapsam ında incelenmesi gerekti ği değerlendirilmi ştir. a. Kabul Edilebilirlik Yönünden 27. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan mahkemeye eri şim hakk ının ihlal edildiğine ilişkin başvurunun kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. b. Esas Yönünden i. Genel İlkeler 28. Genel ilkeler için bkz. Cem Taylan Erden ve di ğerleri , 45-57. ii.İlkelerin Olaya Uygulanmas ı 29. Somut olayda ba şvurucular ın z ımni ret i şleminin iptali ile tazminat ve ücret alacağının ödenmesine hükmedilmesi talebiyle açm ış olduklar ı tam yarg ı davas ının başvuru üzerine idari merci taraf ından verilmi ş karar niteliğinde bir i şlem olmad ığı gerekçesiyle incelenmeksizin reddine karar verilmi ştir. Başka bir ifadeyle İdare Mahkemesine göre başvurucular ın idareye yapt ığı başvurudan sonra dava açabilmelerinin şart ı idare taraf ından bir cevap verilmi ş olmas ıdır. 30. Somut ba şvuruda ileri sürülen iddialar Anayasa Mahkemesi taraf ından Cem Taylan Erden ve di ğerleri karar ında incelenmi ştir. An ılan kararda vurguland ığı üzere İdare Mahkemesince dayan ılan 675 say ılı KHK'n ın 16. maddesinin (4) numaral ı fıkras ında, ilgilile r taraf ından yap ılan başvuru üzerine idarece altm ış gün içinde cevap verilmemesi durumund a Başvuru Numaras ı: 2018/933 Karar Tarihi : 9/6/2021 6başvurunun z ımnen reddedilmi ş say ılacağını öngören 2577 say ılı Kanun'un 10. maddesine istisna getirildi ğine dair aç ık hükmün yer almad ığının alt ı çizilmelidir. Z ımni ret müesseseni n anılan kararda değinilen anayasal güvencelerle ili şkisi gözetildi ğinde 2577 say ılı Kanun'un 10. maddesinin 675 say ılı KHK'n ın 16. maddesinin (4) numaral ı fıkras ı kapsam ında yap ılan başvurular ı kapsamayaca ğının söylenmesi makul ve öngörülebilir bir yorum olmayaca ğı gibi bu yorum Anayasa'n ın 125. maddesinde yer alan güvence ile aç ıkça çelişecektir. Hukuk kurallar ının öngörülebilirlik ilkesiyle çeli şen yorumlar ı esas al ınarak mahkemeye eri şim hakk ına yap ılan müdahalenin kanunilik kriterini ta şıdığı ifade edilemeyecektir. Dolay ısıyla İdare Mahkemesinin somut olayda idare taraf ından verilmi ş bir karar ın bulunmad ığı şeklindeki yorumunun kanuni temelden yoksun oldu ğu sonucuna ula şılm ıştır (Cem Taylan Erden ve di ğerleri, 61). 31.İdare Mahkemesinin ba şvurucular ın z ımni ret i şlemine kar şı dava açamayaca ğına ilişkin başka bir kanuni dayanak göstermemi ş olmas ı karşısında uyuşmazl ığın esas ı hakk ında inceleme yap ılmadan yarg ılaman ın sona erdirilmesi nedeniyle yarg ılama sonucunda verilen karar ın kanunilik unsurunu ta şımad ığı değerlendirilmi ştir. 32. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurucular ın Anayasa'n ın 36. maddesinde güvence altına al ınan adil yarg ılanma hakk ı kapsam ındaki mahkemeye eri şim hakk ının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. C. 6216 Say ılı Kanun'un 50. Maddesi Yönünden 33. 30/11/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un 50. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: (1) Esas inceleme sonunda, ba şvurucunun hakk ının ihlal edildi ğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal karar ı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yap ılmas ı gerekenlere hükmedilir (2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme karar ından kaynaklanm ışsa, ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ırmak için yeniden yarg ılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmayan hâllerde ba şvurucu lehin e tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava aç ılmas ı yolu gösterilebilir. Yeniden yarg ılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal karar ında açıklad ığı ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir. 34. Başvurucular, ihlalin tespit edilmesini istemi ş ve tazminat talebinde bulunmuştur. 35. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Do ğan ([GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018) karar ında ihlal sonucuna var ıldığında ihlalin nas ıl ortadan kald ırılacağı hususunda genel ilkeler belirlenmi ştir. Anayasa Mahkemesi di ğer bir karar ında ise bu ilkelerle birlikte ihlal karar ının yerine getirilmemesinin sonuçlar ına da değinmiş ve bu durumun ihlalin devam ı anlam ına gelece ği gibi ilgili hakk ın ikinci kez ihlal edilmesiyle sonuçlanaca ğına işaret etmiştir (Aligül Alkaya ve di ğerleri (2) , B. No: 2016/12506, 7/11/2019). 36. Bireysel ba şvuru kapsam ında bir temel hakk ın ihlal edildi ğine karar verildi ği takdirde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırıldığından söz edilebilmesi için temel kural mümkün oldu ğunca eski hâle getirmenin yani ihlalden önceki duruma dönülmesinin Başvuru Numaras ı: 2018/933 Karar Tarihi : 9/6/2021 7sağlanmas ıdır. Bunun için ise öncelikle ihlalin kayna ğı belirlenerek devam eden ihlali n durdurulmas ı, ihlale neden olan karar veya i şlemin ve bunlar ın yol açt ığı sonuçlar ın ortadan kald ırılmas ı, varsa ihlalin sebep oldu ğu maddi ve manevi zararlar ın giderilmesi, ayr ıca bu bağlamda uygun görülen di ğer tedbirlerin al ınmas ı gerekmektedir ( Mehmet Do ğan, 55, 57). 37.İhlalin mahkeme karar ından kaynakland ığı veya mahkemenin ihlali gideremedi ği durumlarda Anayasa Mahkemesi, 6216 say ılı Kanun'un 50. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı ile Anayasa Mahkemesinin İçtüzüğü nün 79. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (a) bendi uyar ınca, ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmak üzere karar ın bir örne ğinin ilgili mahkemeye gönderilmesine hükmeder. An ılan yasal düzenleme, usul hukukundaki benzer hukuki kurumlardan farkl ı olarak ihlali ortadan kald ırmak amac ıyla yeniden yarg ılama sonucunu do ğuran ve bireysel ba şvuruya özgülenen bir giderim yolunu öngörmektedir. Bu nedenle Anayasa Mahkemesi taraf ından ihlal karar ına bağlı olarak yeniden yarg ılama karar ı verildiğinde usul hukukundaki yarg ılaman ın yenilenmesi kurumundan farkl ı olarak ilgili mahkemenin yeniden yarg ılama sebebinin varl ığını kabul hususunda herhangi bir takdir yetkisi bulunmamaktad ır. Dolay ısıyla böyle bir karar ın kendisine ula ştığı mahkemenin yasal yükümlülü ğü, ilgilinin talebini beklemeksizin Anayasa Mahkemesinin ihlal karar ı nedeniyle yeniden yarg ılama karar ı vererek devam eden ihlalin sonuçlar ını gidermek üzere gereken i şlemleri yerine getirmektir (Mehmet Do ğan, 58, 59; Aligül Alkaya ve di ğerleri (2) , 57-59, 66, 67). 38.İncelenen ba şvuruda ba şvurucular ın açt ığı davalarda davan ın incelenmeksizin reddedilmesi nedeniyle Anayasa'n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ı kapsam ındaki mahkemeye eri şim hakk ının ihlal edildi ği sonucuna ula şılm ıştır. Dolay ısıyla ihlalin mahkeme karar ından kaynakland ığı anlaşılmaktad ır. 39. Bu durumda mahkemeye eri şim hakk ının ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmaktad ır. Yap ılacak yeniden yarg ılama ise bireysel ba şvuruya özgü düzenleme içeren 6216 say ılı Kanun'un 50. maddesinin (2) numaral ı fıkras ına göre ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ına yöneliktir. Bu kapsamda yap ılmas ı gereken i ş yeniden yarg ılama karar ı verilerek Anayasa Mahkemesini ihlal sonucuna ula ştıran nedenleri gideren, ihlal karar ında belirtilen ilkelere uygun yeni bir karar verilmesinden ibarettir. Bu sebeple karar ın bir örne ğinin yeniden yarg ılama yap ılmak üzere ekli tablonun (D) sütununda belirtilen mahkemelere gönderilmesine karar verilmesi gerekmektedir. 40.İhlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılaman ın yeterli bir giderim sa ğlayacağı anlaşıldığından tazminat taleplerinin reddine karar verilmesi gerekir. 41. Dosyadaki belgelerden tespit edilen ekli tabloda belirtilen harç ve vekâlet ücretinden olu şan yarg ılama giderlerinin ba şvuruculara ödenmesine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Talepte bulunan ba şvurucular ın adli yard ım talebinin KABULÜNE, Başvuru Numaras ı: 2018/933 Karar Tarihi : 9/6/2021 8B. Mahkemeye eri şim hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA, C. Anayasa n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ı kapsam ındaki mahkemeye eri şim hakk ının İHLAL ED İLDİĞİNE, D. Karar ın bir örne ğinin yeniden yarg ılama yap ılmak üzere ekli tablonun (D) sütunundaki ilgili mahkemelere GÖNDER İLMESİNE, E. Başvurucular ın tazminat taleplerinin REDD İNE, F. Ekli tabloda gösterilen harç ve vekâlet ücretinden olu şan yarg ılama giderlerinin başvuruculara ÖDENMES İNE, G. Ödemelerin, karar ın tebliğini takiben ba şvurucular ın Hazine ve Maliye Bakanl ığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yap ılmas ına, ödemede gecikme olmas ı hâlinde bu sürenin sona erdi ği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FA İZ UYGULANMASINA, H. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 9/6/2021 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Üye Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN