TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR AGAH ARAL VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2016/13031) Karar Tarihi: 29/9/2020 Başvuru Numaras ı: 2016/13031 Karar Tarihi : 29/9/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜN Muammer TOPALSelahaddin MENTE Ş Raportör : Engin GÜNDÜZ Başvurucular : 1. Agah ARAL 2. Ahmet Emin YAZAR 3. Ahmet Vefa TARHAN 4. Ali KARAYEL 5. Ali Cemal TURAN 6. Ayşe Derya OKÇEL İK 7. Bengi KOCATA Ş 8. Burh
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR AGAH ARAL VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2016/13031) Karar Tarihi: 29/9/2020 Başvuru Numaras ı: 2016/13031 Karar Tarihi : 29/9/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜN Muammer TOPALSelahaddin MENTE Ş Raportör : Engin GÜNDÜZ Başvurucular : 1. Agah ARAL 2. Ahmet Emin YAZAR 3. Ahmet Vefa TARHAN 4. Ali KARAYEL 5. Ali Cemal TURAN 6. Ayşe Derya OKÇEL İK 7. Bengi KOCATA Ş 8. Burhan Ergun GÜRKAN 9. Cemal DEM İR 10. Cemal TOPÇU 11. Çağlayan DEVR İM 12. Çiğdem AKÇURA 13. Emsal Can CANKOÇAK14. Erdoğan KİREŞCİ 15. Erkan YE ŞİLBAŞ 16. Fatma AYKOL 17. Fatma HASKAN 18. Fikret ŞAHİNGİL 19. Gülşen YILDIZ 20. Habibe Ay şe DANACI 21. Haluk YILDIZHAN 22. Hasan Ayhan AKÇURA 23. Hasan Bar ış GÖKER 24. Hatice Meftun BULUNMAZ Başvuru Numaras ı: 2016/13031 Karar Tarihi : 29/9/2020 325. Hatun GÜLER 26. Hediye İDAJİ 27. Hülya BABALIO ĞLU 28. Hüseyin O ĞUZ 29. Hüseyin Hüsnü D İLLİ 30. İpar BUĞRA 31. Makbule ÖZDEN 32. Mehmet PARLAR 33. Mete EREM 34. Mine YOLAÇAN 35. Muharrem MISIR 36. Murat Kür şat YILDIRIM 37. Muzaffer TURAMANLAR 38. Müjgan YALÇIN 39. Nafiye ÖZKURT 40. Nahit GÜVEND İ 41. Nesrin DURMU Ş ALTÜRK 42. Ömer ERC İYES 43. Ömriye BOZBURUN 44. Pamir Nihat TEKER 45. Remziye İDAJİ 46. Sacide ÖZBEK 47. Sevinç YAPICI 48. Sezin TAYLAN 49. Son ıa Josepha Lea D HONDT EREM 50. Şerif AKÇAY 51. Tülay ÇAM 52. Tümay TEKER 53. Veysi ÇAYLAK 54. Volkan ALKI Ş 55. Yasemin Gülseren ÖLGÜN 56. Yusuf Kenan YILDIRIM 57. Zafer İNCE Başvuru Numaras ı: 2016/13031 Karar Tarihi : 29/9/2020 4 58. Zeynep FIRATLI YILDIRIM 59. Zühal OKUYAN Başvurucular Vekili : Av. Cem ALTIPARMAK I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; iptal davas ında verilen kararda yürürlükte olmayan yönetmelik hükümlerinin dayanak al ınmas ı, konuyla ilgili ve yeterli gerekçelere yer verilmemesi nedenleriyle adil yarg ılanma hakk ı kapsam ındaki gerekçeli karar hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 18/7/2016 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık görüş bildirmemi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 6. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği ş ekliyle olaylar özetle şöyledir: 7. Başvurucular ın bir k ısm ı İzmir'in Karaburun ilçesinde ikamet ettiklerini, bir kısm ı da ikamet etmemekle birlikte ilçe s ınırlar ı içinde mülk sahibi olduklar ını beyan etmektedir. 8. Özel bir şirket, İzmir'in Karaburun ilçesi Haseki-Sarp ıncık-K ızılcadağ mevkiinde rüzgâr enerji santrali (RES) kurmak üzere 19/2/2014 tarihinde Çevre ve Şehircilik Bakanl ığına başvuruda bulunmu ş; Çevre ve Şehircilik Bakanl ığı yapt ığı inceleme sonucu 13/1/2015 tarihinde proje için " Çevresel etki de ğerlendirmesi (ÇED) olumlu. " şeklinde karar vermiştir. 9. ÇED karar ından haberdar olan ba şvurucular 26/2/2015 tarihinde i şlemin iptali istemiyle Çevre ve Şehircilik Bakanl ığı aleyhine İzmir 5. İdare Mahkemesinde dava açm ıştır. Dava dilekçesinde; proje hakk ında kümülatif etki de ğerlendirmesinin yap ılmad ığını, bölgede faal olan veya faaliyete al ınacak diğer santrallerle birlikte ortaya ç ıkacak olumsuz etkinin daha da artt ığını, proje baz ında önemsenmeyen bu etkilerin tüm projelerin etkileri bir araya geldiğinde son derece önemli hâle geldi ğini ifade etmi ştir. Başvurucular ayr ıca halk ın kat ılımı toplant ısının yap ılmad ığını, proje kapsam ında kurulacak türbinlerin ya şam alanlar ına çok yak ın olduğunu, gölge titre şimi, tozlanma, gürültü ve erozyon etkisi yönlerinden yap ılan tespitlerin gerçe ği yans ıtmad ığını, mera, tar ım, orman, birinci derece do ğal sit ve zeytinlik Başvuru Numaras ı: 2016/13031 Karar Tarihi : 29/9/2020 5sahalar ı üzerinde planland ığını, inşaat ve işletme faaliyeti nedeniyle ekosistem ve biyolojik çeşitliliğin yok edildi ğini, raporda elektromanyetik dalgalar ın s ınır değerlerinin hesaplanmad ığını, projeden etkilenecek ku ş türleri bak ımından yaşanacak risklere yönelik ciddi bir çal ışman ın yap ılmad ığını belirtmiştir. Yat ırımc ı şirket de davaya müdahil olarak kat ılm ıştır. 10.İdare Mahkemesi 6/7/2015 tarihinde proje alan ına yönelik olarak ke şif ve bilirkişi incelemesi yapt ırm ıştır. Elektrik mühendisli ği, çevre mühendisli ği ve biyoloji bölümü ö ğretim üyelerinden olu şan üç kişilik bilirki şi heyetince haz ırlanan raporda; - Proje bölgesinde maki elementleri (yast ık oluşturan veya çal ı formundaki bitkiler), kültür alanlar ı (zeytin a ğaçlar ı, bağ, bahçe tar ım alanlar ı), k ıyı kesimlerde fok üreme alanlar ı, mikroflora (mikroskopik canl ılar, mantarlar, bakteriler vb.) habitat s ınıflar ının belirlendi ği, çevrede zeytin a ğaçlar ı içeren özel mülklerin ve yerleşim alanlar ının bulundu ğu, - Karaburun Yar ımadas ı'nın ortas ından iki ku ş göç yolunun geçti ği, her y ıl 50.000 civar ında kuşun ziyaret etti ği İzmir Kuş Cenneti'ne bu göç yollar ı üzerinden ulaşıldığı, proje bölgesi da ğlık ve tepelerden olu ştuğundan bölgede ku ş göç darboğazlar ının olma ihtimalinin bulundu ğu, bu yollar ın kesin olarak belirlenmesi için ilkbahar ve sonbaharda ku ş göç hareketlerinin gözlemlenmesi gerekti ği ancak projede böyle bir tespitin mevcut olmad ığı, - Bölgenin gerçek flora-fauna varl ığını belirlemek için birbirini takib eden dört mevsim gözlenmesi ve numune al ınmas ı gerektiği, projenin 2013 y ılında yap ılan ekosistem de ğerlendirme raporunda sadece Ekim ve Kas ım aylar ında gözlem yap ıldığı belirtildiğinden yap ılan gözlemlerin yeterli olamayaca ğı, - Planlanan rüzgâr santrallerinin teknik şartlara uygun tasarland ığı ancak teknik bir projenin hayata geçmesi için ekolojik olarak kabul edilebilir olmas ı gerektiği, yar ımadada bulunan mevcut rüzgâr türbinlerinin kümülatif olarak çevre etki değerleri dikkate al ındığında zaten yar ımadan ın büyük bir alan ını kaplam ış olan rüzgâr santralleri var iken yeni bir projenin daha bu alanda faaliyete geçmesi ile özgün, bakir alanlar içeren ve oldukça zengin bir biyoçe şitliliği barındıran yar ımadada ya şayan canl ılar ın s ığınacağı başka bir ya şam alan ının kalmayaca ğı belirtilmiştir. 11.İdare Mahkemesi dosyada bulunan bilgi ve belgeler ile bilirki şi raporunu inceleyerek 22/10/2015 tarihli karar ıyla dava konusu i şlemin iptaline hükmetmi ştir. Karar gerekçesinde projenin yer ald ığı yar ımadan ın doğal yap ısı, coğrafi konumu ile mevcut rüzgâr türbinlerinin kümülatif olarak çevre etki de ğerleri dikkate al ındığında yeni bir projenin bu alanda faaliyete geçmesinin özgün, bakir alanlar içeren ve oldukça zengin bir biyoçe şitliliği bar ındıran yar ımadada ya şayan canl ılar ın s ığınacağı başka bir ya şam alan ı bırakmayaca ğı sonucuna var ılarak dava konusu i şlemde hukuka uygunluk bulunmad ığı belirtilmi ştir. 12. An ılan karar daval ı Bakanl ık ve müdahil şirket taraf ından temyiz edilmi ştir. Dan ıştay Ondördüncü Dairesi 29/3/2016 tarihli karar ıyla öncelikle ba şvuruculardan Habibe Ayşe Danac ı, Fatma Akyol, Tümay Teker ve Şerif Akçay' ın isimlerinin ilk dava dilekçesinde yer almad ığını, dilekçe ret karar ı üzerine yenilenen dava dilekçesinde ilk defa isimlerine yer verildiğini bu durumun bu ki şilere davac ı sıfat ı kazand ırmayacağını ve söz konusu ki şiler Başvuru Numaras ı: 2016/13031 Karar Tarihi : 29/9/2020 6bak ımından davan ın esas ının incelenmesine hukuken olanak bulunmad ığını belirterek ad ı geçen kişilerin davac ı konumundan ç ıkar ılmas ına karar vermi ştir. Daire, di ğer davac ılar yönünden ise i şin esas ını incelemi ş ve İdare Mahkemesi karar ının bozulmas ına ve davan ın kesin olarak reddine oyçoklu ğuyla hükmetmi ştir. 13. Kararda, bilirki şi raporundaki tespitlere ve müdahil şirketin rapora itiraz kapsam ında bu tespitlere yönelik cevaplar ına yer verilmi ştir. Buna göre müdahil şirketin kuşlar ın göç hareketleriyle ilgili olarak proje kapsam ında haz ırlanan ve Do ğa Koruma ve Millî Parklar Genel Müdürlü ğü taraf ından onaylanan ekosistem de ğerlendirme raporu, peyzaj onar ım plan ı ve ornitolojik-ekolojik de ğerlendirme raporuna göre türbinlerin in şa aşamas ından başlayarak iki sene süreyle göç dönemlerinde en az on be şer gün izleme suretiyle faaliyetin ku şlar üzerindeki etkilerini ara ştıracağını, düzenli olarak alt ı ayl ık raporlar haz ırlayacağını, faaliyetin üremesi muhtemel türler ve göçmen türler üzerinde tehlike oluşturacağının tespiti durumunda türbinleri bu türlerin üreme ve göç döneminde durduraca ğını, gerekli görülmesi hâlinde sökece ğini taahhüt etti ği ifade edilmi ştir. Ayr ıca şirketin yaban hayat ı izleme program ı ve izleme raporlar ını yetkili kurumlara sunaca ğını, haz ırlanan nihai peyzaj onar ım plan ı raporu ile ornitolojik-ekolojik de ğerlendirme raporunda belirtilen tüm öneri ve tedbirler ile izleme s ıras ında ve sonucunda istenecek tüm ilave tedbirleri alaca ğını beyan ederek bilirki şi raporundaki ele ştirilerin soyut nitelikte oldu ğu ve bilimsel herhangi bir temelinin bulunmad ığı şeklinde yan ıt verdiği aç ıklanm ıştır. Şirketin so n olarak ÇED Raporu Genel Format ı'nda birden fazla proje bulunmas ı hâlinde kümülatif etki değerlendirme çal ışmas ının zorunlu oldu ğuna dair hüküm bulunmad ığı, projenin RES Projesi olduğu ve doğal rüzgârdan enerji üretiminin gerçekle ştirileceği, ayr ıca 3 m/sn.den dü şük, 25/m/sn.den yüksek rüzgâr h ızlar ında türbinlerin devre d ışı kald ığı, topoğrafik yap ı itibar ıyla mevcut ve planlanan RES'lerin tepelerde ve s ırtlarda bulunmas ı, projelerin ve türbinlerin birbirlerine olan uzakl ıklar ının fazla olmas ı sebebiyle kümülatif de ğerlendirme yap ılmas ına gerek görülmedi ği şeklinde cevap verdi ği belirtilmi ştir. Dairenin bu verilerden hareketle oluşturduğu karar ın gerekçesi şöyledir: "Buna göre; temyize konu İdare Mahkemesi karar ında ve hükme esas al ınan bilirki şi raporunda; Karaburun Yar ımadas ında yer alan proje d ışındaki di ğer mevcut RES santrallerinin, yar ımadan ın büyük bir k ısm ını kaplad ığı, yeni yap ılacak santrallerin de devreye girmesiyle rüzgar türbinlerinin kümülatif olarak çevresel etkileri dikkate alındığında, canl ılar ın s ığınacağı başka bir ya şam alan ının kalmayaca ğı belirtilmi ş ise de; yukar ıda yer verilen Çevresel Etki De ğerlendirmesi Yönetmeli ğinde proje sahiplerine gerçekleştirmeyi planlad ıklar ı projenin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerini, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en az a indirilmesi için al ınacak önlemleri içeren ÇED raporu haz ırlat ılmas ı yükümlülü ğü getirilmiş olup, EK 3'te yer alan Genel Formatta projenin olas ı çevresel etkilerinin alanda mevcut ve/veya planlama a şamas ında olan di ğer projelerin çevresel etkileri ile de ğerlendirilmesine dair kümülatif etki çal ışmas ı yap ılmas ı yönünde bir yükümlülük öngörülmemektedir. Öte yandan; Mahkemece hükme esas al ınan bilirki şi raporundaki di ğer tespitlerin, soyut ve genel nitelikte birtak ım çekince ve öngörülere dayand ığı, raporda yer verilen hususlarla ilgili hangi önlem veya taahhüdün yetersiz oldu ğu, hangi hususlar ın, hangi açıdan tehlike arz etti ği, ÇED Raporunun hatal ı veya yetersiz oldu ğuna ilişkin, proje yerinde yap ılmış gözlem ve incelemelere dayal ı somut ve teknik tespitlere yer verilmedi ği görülmektedir. Bu durumda; Mahkeme karar ına dayanak olu şturan bilirki şi raporunda yer verilen tespit ve de ğerlendirmelerin, uyu şmazl ık konusu 'ÇED Olumlu' karar ına esas ÇED Başvuru Numaras ı: 2016/13031 Karar Tarihi : 29/9/2020 7Raporunun hatal ı veya eksik oldu ğunu ortaya koyabilecek mahiyette, somut ve teknik verilerle desteklenmemi ş olmas ı, bilirkişi raporunda, soyut ve genel nitelikte birtak ım çekince ve öngörülere yer verilmi ş olmas ı, an ılan raporda eksiklik olarak belirtilen hususlar ın ise ÇED Raporunu kusurland ırmaya yeterli olmamas ı karşısında, yukar ıda aktar ılan mevzuat hükümlerine uygun olarak haz ırlanan ÇED Raporuna dayan ılarak tesis edilen dava konusu i şlemde hukuka ayk ırılık, bu işlemi iptal eden İdare Mahkemes i karar ında ise hukuki isabet bulunmamaktad ır." 14. Karara kat ılmayan üye, temyiz isteminin reddi ile İdare Mahkemesi karar ının onanmas ı gerektiği yönünde görü ş bildirmiştir. Nihai karar, ba şvurucular vekiline 16/6/2016 tarihinde tebli ğ edilmiştir. 15. Başvurucular 18/7/2016 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu şlard ır. 16.İzmir 5. İdare Mahkemesinin 22/10/2015 tarihli iptal karar ı üzerine revize edilen Sarp ıncık Rüzgâr Enerji Santrali Projesi için bu kez 20/11/2015 tarihli ÇED olumlu karar ı tesis edilmi ştir. Başvurucular ın sözü edilen i şlemin iptali istemiyle açt ıklar ı dava İzmir 6. İdare Mahkemesinin 2/11/2016 tarihli karar ıyla reddedilmi ştir. Mahkeme karar gerekçesinde; Dan ıştay Ondördüncü Dairesinin 29/3/2016 tarihli karar ıyla İdare Mahkemesi karar ının bozulduğunu ve davan ın reddine karar verildi ğini, dolay ısıyla 13/1/2015 tarihli ÇED olumlu karar ının hukuki varl ığını koruduğunu, bu hâliyle dava konusu ÇED olumlu karar ının alınmas ına dayanak te şkil eden İdare Mahkemesi karar ında belirtilen eksikliklerin mevcut olmad ığını, hukuka uygun oldu ğu yarg ı karar ı ile belirlenen ÇED olumlu karar ının revize edildiğinden bahisle al ınan dava konusu ÇED olumlu karar ında da hukuka ayk ırılık bulunmad ığını belirtmiştir. Temyiz edilen karar Dan ıştay Ondördüncü Dairesinin 4/7/2017 tarihli onama karar ıyla kesinle şmiştir. 17. Başvurucular bunun üzerine 11/9/2017 tarihinde Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuruda bulunmu şlard ır. Anayasa Mahkemesi Birinci Bölüm Birinci Komisyonu, 2017/34611 bireysel ba şvuru numaras ıyla incelenen ba şvurunun aç ıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna 4/6/2018 tarihinde karar vermi ştir. IV.İLGİLİ HUKUK 18. 9/8/1983 tarihli ve 2872 say ılı Çevre Kanunu'nun Tan ımlar kenar ba şlıklı 2. maddesinin birinci f ıkras ının ilgili k ısm ı şöyledir: Bu Kanunda geçen terimlerden; Çevre: Canl ılar ın yaşamlar ı boyunca ili şkilerini sürdürdükleri ve kar şılıklı olara k etkileşim içinde bulunduklar ı biyolojik, fiziksel, sosyal, ekonomik ve kültürel ortam ı, Çevresel etki de ğerlendirmesi: Gerçekle ştirilmesi plânlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için al ınaca k önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek de ğerlendirilmesinde v e projelerin uygulanmas ının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çal ışmalar ı, İfade eder. Başvuru Numaras ı: 2016/13031 Karar Tarihi : 29/9/2020 819. 2872 say ılı Kanun'un Çevresel etki de ğerlendirilmesi kenar ba şlıklı 10. maddesinin ilgili k ısımı şöyledir: "Gerçekle ştirmeyi plânlad ıklar ı faaliyetleri sonucu çevre sorunlar ına yol açabilecek kurum, kurulu ş ve işletmeler, Çevresel Etki De ğerlendirmesi Raporu veya proje tan ıtım dosyas ı haz ırlamakla yükümlüdürler. Çevresel Etki De ğerlendirmesi Olumlu Karar ı veya Çevresel Etki De ğerlendirmesi Gerekli De ğildir Karar ı al ınmad ıkça bu projelerle ilgili onay, izin, te şvik, yap ı ve kullan ım ruhsat ı verilemez; proje için yat ırıma başlanamaz ve ihale edilemez. Çevresel Etki De ğerlendirmesine tâbi projeler ve Stratejik Çevresel De ğerlendirmeye tâbi plân ve programlar ve konuya ili şkin usûl ve esaslar Bakanl ıkça ç ıkar ılacak yönetmeliklerle belirlenir." 20. 17/7/2008 tarihli ve 26939 say ılı Resmî Gazete de yay ımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeli ği nin (2008 tarihli Yönetmelik) Tan ımlar ve k ısaltmalar kenar başlıklı 4. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: "(1) Bu Yönetmelikte geçen; ... ç) Çevresel etki de ğerlendirmesi ba şvuru dosyas ı: Bu Yönetmeli ğin EK-III ünde yer alan Genel Format ı esas al ınarak haz ırlanan dosyay ı, d) Çevresel etki de ğerlendirmesi genel format ı: Gerçekle ştirilmesi planlanan, bu Yönetmeli ğin EK-I listesinde yer alan projelerin özelliklerini, yerini, olas ı etkilerini ve öngörülen önlemleri içeren, projeyi genel boyutlar ı ile tan ıtan Çevresel Etki Değerlendirmesi ba şvuru dosyas ı haz ırlanmas ı sıras ında esas al ınacak bu Yönetmeli ğin EK-III ündeki genel format ı, ... ifade eder." 21. 2008 tarihli Yönetmelik'in EK-III'ündeki Çevresel Etki De ğerlendirmesi Gene l Format ı'nın ilgili bölümleri şöyledir: "... Bölüm III: Proje yeri ve etki alan ının mevcut çevresel özellikleri Önerilen proje nedeniyle kirlenmesi muhtemel olan çevrenin; nüfus, fauna, flora, jeolojik ve hidrojeolojik özellikler, do ğal afet durumu, toprak, su, hava, (atmosferik koşullar) iklimsel faktörler, mülkiyet durumu, mimari ve arkeolojik miras, peyzaj özellikleri, arazi kullan ım durumu, hassasiyet derecesi (EK-V deki Duyarl ı Yöreler listesi de dikkat e alınarak) ve yukar ıdaki faktörlerin birbiri aras ındaki ili şkileri de içerecek şekilde açıklanmas ı. Bölüm IV: Projenin önemli çevresel etkileri ve al ınacak önlemler 1- Önerilen projenin a şağıda belirtilen hususlardan kaynaklanmas ı olas ı etkilerini n tan ıtımı. (Bu tan ım k ısa, orta, uzun vadeli, sürekli, geçici ve olumlu olumsuz etkileri içermelidir.) a) Proje için kullan ılacak alan, b) Doğal kaynaklar ın kullan ımı, Başvuru Numaras ı: 2016/13031 Karar Tarihi : 29/9/2020 9c) Kirleticilerin miktar ı, (atmosferik şartlar ile kirleticilerin etkile şimi) çevrey e rahats ızlık verebilecek olas ı sorunlar ın aç ıklanmas ı ve at ıklar ın minimizasyonu. 2- Yat ırımın çevreye olan etkilerinin de ğerlendirilmesinde kullan ılacak tahmin yöntemlerinin genel tan ıtımı. 3- Çevreye olabilecek olumsuz etkilerin azalt ılmas ı için al ınmas ı düşünülen önlemlerin tan ıtımı. ..." 22. 3/10/2013 tarihli ve 28784 say ılı Resmî Gazete de yay ımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeli ği nin (2013 tarihli Yönetmelik) Tan ımlar ve k ısaltmalar kenar başlıklı 4. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: "(1) Bu Yönetmelikte geçen; ... ç) Çevresel etki de ğerlendirmesi ba şvuru dosyas ı: EK-3 te yer alan Genel Format ı esas alınarak haz ırlanan dosyay ı, d) Çevresel etki de ğerlendirmesi genel format ı: Gerçekle ştirilmesi planlanan, EK-1 de yer alan projelerin özelliklerini, yerini, olas ı etkilerini ve öngörülen önlemleri içeren, projeyi genel boyutlar ı ile tan ıtan ÇED ba şvuru dosyas ı haz ırlanmas ı sıras ında esas alınacak EK-3 teki genel format ı, ... ifade eder." 23. 2013 tarihli Yönetmelik'in Yürürlükten kald ırılan yönetmelik kenar ba şlıklı 29. maddesi şöyledir: "(1) 17/7/2008 tarihli ve 26939 say ılı Resmî Gazete de yay ımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeli ği yürürlükten kald ırılmıştır." 24. 2013 tarihli Yönetmelik'in Geçiş süreci kenar ba şlıklı Geçici 1. maddesi şöyledir: "(1) Bu Yönetmeli ğin yürürlük tarihinden önce, ÇED Ba şvuru Dosyas ı/Proje Tan ıtım Dosyas ı Valiliğe ya da Bakanl ığa sunulmu ş projelere ba şvuru tarihinde yürürlükte olan Yönetmelik hükümleri uygulan ır." 25. 2013 tarihli Yönetmelik'in EK-3'ündeki Çevresel Etki De ğerlendirmesi Gene l Format ı'nın ilgili bölümleri şöyledir: "... Bölüm II: Proje Yeri ve Etki Alan ının Mevcut Çevresel Özellikleri Proje alan ının ve önerilen proje nedeniyle etkilenmesi muhtemel olan çevrenin; nüfus, fauna, flora, jeolojik ve hidrojeolojik özellikler, do ğal afet durumu, toprak, su, hava, atmosferik ko şullar, iklimsel faktörler, mülkiyet durumu, mimari ve arkeolojik miras, peyzaj özellikleri, arazi kullan ım durumu, hassasiyet derecesi (EK-5 deki Duyarl ı Yöreler Listesi de dikkate al ınarak) benzeri özellikleri Bölüm III: Projenin İnşaat ve İşletme Aşamas ında Çevresel Etkileri ve Al ınaca k Önlemler Başvuru Numaras ı: 2016/13031 Karar Tarihi : 29/9/2020 10Projenin; a) Çevreyi etkileyebilecek olas ı sorunlar ın belirlenmesi, kirleticilerin miktar ı, al ıcı ortamla etkile şimi, kümülatif etkilerin belirlenmesi b) Sera gaz ı emisyonlar ın belirlenmesi ve iklim de ğişikliğine etkileri c) Projenin çevreye olabilecek olumsuz etkilerinin azalt ılmas ı için al ınacak önlemler ç) İzleme Plan ı (inşaat dönemi) ..." 26. 25/11/2014 tarihli ve 29186 say ılı Resmî Gazete de yay ımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeli ği nin (2014 tarihli Yönetmelik) Yürürlükten kald ırılan yönetmelik kenar başlıklı 29. maddesi şöyledir: "(1) 3/10/2013 tarihli ve 28784 say ılı Resmî Gazete de yay ımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeli ği yürürlükten kald ırılmıştır." 27. 2014 tarihli Yönetmelik'in Geçiş süreci kenar ba şlıklı geçici 1. maddesi şöyledir: "(1) Bu Yönetmeli ğin yürürlük tarihinden önce, ÇED Ba şvuru Dosyas ı/Proje Tan ıtım Dosyas ı Valiliğe ya da Bakanl ığa sunulmu ş projelere bu Yönetmeli ğin lehte olan hükümleri ve/veya ba şvuru tarihinde yürürlükte olan Yönetmelik hükümleri uygulan ır." V.İNCELEME VE GEREKÇE 28. Mahkemenin 29/9/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Başvurucu İpar Buğra Yönünden 29. Başvurunun incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı kılan bir sebebin olmad ığı kanaatine var ılmas ı hâlinde ba şvurunun dü şmesine karar verilebilir. Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 80. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı gereği Anayasa'n ın uygulanmas ı ve yorumlanmas ı veya temel haklar ın kapsam ının ve s ınırlar ının belirlenmesi ya da insan haklar ına sayg ının gerekli k ıldığı hâllerde ba şvurunun incelenmesine devam edilebilece ği öngörülmü ştür (Bayram Şahin, B. No: 2013/463, 16/5/2013, 16). 30. Somut olayda Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) kay ıtlar ının incelenmesinden yukar ıda ad ı geçen ba şvurucunun ba şvuru yapt ıktan sonra vefat etti ği ve başvurunun incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı k ılan bir neden de bulunmad ığı anlaşılmaktad ır. 31. Aç ıklanan gerekçelerle an ılan başvurucu yönünden ba şvurunun düşmesine karar verilmesi gerekir. B. Başvurucular Habibe Ay şe Danac ı, Fatma Akyol, Tümay Teker ve Şerif Akçay Yönünden 32. Başvuruya konu yarg ılamada Daire, ba şvuruculardan Habibe Ay şe Danac ı, Fatma Akyol, Tümay Teker ve Şerif Akçay' ın isimlerine ilk defa yenileme dilekçesinde yer Başvuru Numaras ı: 2016/13031 Karar Tarihi : 29/9/2020 11verilmesinin bu ki şilere davac ı sıfat ı kazand ırmayacağı bu nedenle söz konusu ki şiler bak ımından davan ın esas ının incelenemeyece ği sonucuna varm ış ve ad ı geçen ki şilerin davac ı konumundan ç ıkar ılmas ına karar vermi ştir. Başvurucular Dairenin karar ının bu k ısm ı ile ilgili olarak bireysel ba şvuru formunda herhangi bir şikayet dile getirmemi şlerdir. 33. Bireysel ba şvuru yolunun ikincil niteli ği gereği Anayasa Mahkemesine başvuruda bulunabilmek için öncelikle ola ğan kanun yollar ının tüketilmesi zorunludur. Başvurucunun, bireysel ba şvuru konusu şikâyetini öncelikle ve süresinde yetkili idari ve yarg ısal mercilere usulüne uygun olarak iletmesi, bu konuda sahip oldu ğu bilgi ve delilleri zaman ında bu makamlara sunmas ı ve bu süreçte dava ve ba şvurusunu takip etmek için gerekli özeni göstermi ş olmas ı gerekir ( İsmail Buğra İşlek, B. No: 2013/1177, 26/3/2013, 17). 34. Usulüne uygun şekilde davada taraf olmad ığı anlaşılan ve buna ili şkin bir iddia da ileri sürmeyen bu ba şvurucular yönünden ba şvuru yollar ının usulüne uygun olarak tüketildiğinden söz edilemez. 35. Aç ıklanan gerekçelerle an ılan başvurucular yönünden ba şvurunun başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. C. Diğer Başvurucular Yönünden 1. Başvurucular ın İddialar ı 3 6 . B a şvurucular, Dan ıştay ın işlem tarihinde yürürlükte olan yönetmeli ği 2013 tarihli Yönetmelik olarak tespit etti ğini, buna kar şın yürürlükte olmayan 2008 tarihli Yönetmelik hükümlerini dayanak alarak mevzuatta kümülatif etki çal ışmas ı yap ılmas ı yönünde bir yükümlülük öngörülmedi ği şeklinde hatal ı bir sonuca ula ştığını, uyuşmazl ığın çözümünün teknik bilgiye dayal ı olduğunu, sadece hukuk bilgisi ile hakkaniyete uygun bir karara ula şılmas ının mümkün olmad ığını, yeniden bilirki şi görüşüne başvurulmas ı gerektiğini, kararda maddi vak ıalar hakk ında yeterli bilgi bulunmad ığını belirterek adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 37. Başvurucular ayr ıca projenin ya şamlar ını sürdürdükleri, tar ım ve hayvanc ılık suretiyle geçimlerini sa ğlad ıklar ı alanda kurulmak istendi ğini, oluşacak zarardan birinci derecede etkileneceklerini belirterek ki şinin maddi ve manevi varl ığını koruma hakk ının; karar ın kesin olmas ı nedeniyle hukuken denetlenemedi ğini, bu nedenle aç ık ve bariz hukuka ayk ırılıklar ın düzeltilemedi ğini, karar düzeltme yolunun bulunmamas ı nedeniyle itiraz hakk ının ellerinden al ındığını belirterek etkili ba şvuru ve adil yarg ılanma haklar ı ile hak arama hürriyeti ve hukuk devleti ilkesinin ihlal edildi ğini iddia etmi ştir. 2. De ğerlendirme 38. Anayasa'n ın "Hak arama hürriyeti" kenar ba şlıklı 36. maddesinin birinci f ıkras ı şöyledir: "Herkes, me şru vas ıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yarg ı mercileri önünde davac ı veya daval ı olarak iddia ve savunma ile adil yarg ılanma hakk ına sahiptir." 39. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Başvuru Numaras ı: 2016/13031 Karar Tarihi : 29/9/2020 12Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucular ın karar ın ve dayand ığı mevzuat hükümlerinin hatal ı olduğu iddialar ının adil yarg ılanma hakk ı kapsam ında gerekçeli karar hakk ı yönünden incelenmesi gerekmektedir. Di ğer taraftan projenin ya şam alanlar ı üzerinde çevresel zarara yol açaca ğı yönündeki iddialar ın özel hayata sayg ı hakk ını, temyiz kanun yolunda kesin karar verilmesine yönelik iddian ın ise hükmün denetlenmesini talep etme hakk ını ilgilendirdi ği değerlendirilmi ştir. a. Kabul Edilebilirlik Yönünden 40. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan gerekçeli karar hakk ının ihlal edildiğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. b. Esas Yönünden i. Genel İlkeler 41. Anayasa'n ın 36. maddesinin birinci f ıkras ında herkesin adil yarg ılanma hakk ına sahip oldu ğu belirtilmi ş ancak gerekçeli karar hakk ından aç ıkça söz edilmemi ştir. Bununla birlikte Anayasa'n ın 36. maddesine " adil yarg ılanma " ibaresinin eklenmesine ili şkin gerekçede, Türkiye'nin taraf oldu ğu uluslararas ı sözleşmelerce de güvence alt ına al ınan adil yarg ılama hakk ının madde metnine dâhil edildi ği vurgulanm ıştır. Nitekim Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi'nin 6. maddesinin (1) numaral ı f ıkras ındaki hakkaniyete uygun yarg ılanma hakk ının kapsam ına gerekçeli karar hakk ının da dâhil oldu ğu Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesinin birçok karar ında vurgulanm ıştır. Dolay ısıyla Anayasa n ın 36. maddesinde düzenlenen adil yarg ılanma hakk ının gerekçeli karar hakk ı güvencesini de kapsad ığının kabul edilmesi gerekir ( Canan Tosun , B. No: 2014/8891, 10/5/2017, 22). 42. Anayasa'n ın 141. maddesinin üçüncü f ıkras ında da " Bütün mahkemelerin her türlü kararlar ı gerekçeli olarak yaz ılır." denilerek mahkemelere kararlar ını gerekçeli yazma yükümlülü ğü yüklenmi ştir. Anayasa n ın bütünlü ğü ilkesi gere ği an ılan Anayasa kural ı da gerekçeli karar hakk ının değerlendirilmesinde gözönünde bulundurulmal ıdır (Canan Tosun, 23). 43. Gerekçeli karar hakk ı, kişilerin adil bir şekilde yarg ılanmalar ını sağlamay ı ve denetlemeyi amaçlamaktad ır. Taraflar ın muhakeme s ıras ında ileri sürdükleri iddialar ının kurallara uygun biçimde incelenip incelenmedi ğini bilmeleri ve ayr ıca demokratik bir toplumda kendi adlar ına verilen yarg ı kararlar ının sebeplerini toplumun ö ğrenmesinin sağlanmas ı için de gereklidir ( Sencer Ba şat ve diğerleri [GK], B. No: 2013/7800, 18/6/2014, 31, 34). 44. Mahkemelerin an ılan yükümlülü ğü, yarg ılamada ileri sürülen her türlü iddia ve savunmaya karar gerekçesinde ayr ıntılı şekilde yan ıt verilmesi gerekti ği şeklinde anlaşılamaz. Ancak derece mahkemeleri, kendilerine sunulan tüm iddialara yan ıt vermek zorunda de ğilse de ( Yasemin Ek şi, B. No: 2013/5486, 4/12/2013, 56) davan ın esas sorunlar ının incelenmi ş olduğu gerekçeli karardan anla şılmal ıdır. 45. Bir kararda tam olarak hangi unsurlar ın bulunmas ı gerektiği, davan ın niteliğine ve koşullar ına bağlıdır. Muhakeme s ıras ında aç ık ve somut bir biçimde öne sürülen iddia ve savunmalar ın davan ın sonucuna etkili olmas ı başka bir deyi şle davan ın sonucunu Başvuru Numaras ı: 2016/13031 Karar Tarihi : 29/9/2020 13değiştirebilecek nitelikte bulunmas ı hâlinde davayla do ğrudan ilgili olan bu hususlara mahkemelerce makul bir gerekçe ile yan ıt verilmesi gerekir ( Sencer Ba şat ve diğerleri, 35). 46. Aksi bir tutumla mahkemenin davan ın sonucuna etkili oldu ğunu kabul etti ği bir husus hakk ında ilgili ve yeterli bir yan ıt vermemesi veya yan ıt verilmesini gerektiren usul veya esasa dair iddialar ın cevaps ız b ırak ılm ış olmas ı hak ihlaline neden olabilecektir ( Sence r Başat ve diğerleri, 39). ii.İlkelerin Olaya Uygulanmas ı 47. Somut olayda ba şvurucular, proje hakk ında kümülatif etki de ğerlendirmesi yap ılmamas ını temel bir eksiklik olarak ileri sürmü şlerdir. Bununla birlikte dosyaya görü ş sunan bilirki şi heyeti bölgede faaliyette veya planlama a şamas ında olan tüm rüzgâ r türbinlerinin devreye girmesiyle olu şacak kümülatif etki neticesinde canl ılar ın yaşam alan ı bulamayabilece ği yönünde kanaat bildirmi ştir. Neticede İdare Mahkemesi de kümülatif etki değerlerini dikkate alarak i şlemin iptali yönünde hüküm kurmu ştur. Görüldü ğü üzere uyuşmazl ığın niteliği ve koşullar ı dikkate al ındığında kümülatif etki yönünden yap ılacak değerlendirme davan ın sonucuna etki etme kapasitesine sahiptir. 48. Dan ıştay Ondördüncü Dairesi kümülatif etki yönünden İdare Mahkemesinin gerekçesine kat ılmam ış, Yönetmelik ekinde yer alan Çevresel Etki De ğerlendirmesi Genel Format ı'nda kümülatif etki çal ışmas ı yap ılmas ı yönünde bir yükümlülük öngörülmedi ğini belirtmiştir. Dan ıştay 2008 tarihli Yönetmelik'in EK-III'ünde yer alan hükümleri dayanak almak suretiyle bu sonuca varm ıştır. Oysa yat ırımc ı şirketin proje ba şvurusunu yapt ığı 19/2/2014 tarihinde 2013 tarihli Yönetmelik'in, ÇED karar ının tesis edildi ği 13/1/2015 tarihinde ise 2014 tarihli Yönetmelik'in yürürlükte oldu ğu görülmektedir. Olaya uygulanaca k yönetmeli ğin belirlenmesinde her iki Yönetmelik'in 29. ve geçici 1. maddelerinin de dikkate alınacağı kuşkusuzdur. Dan ıştay karar ında, bir taraftan i şlem tarihinde yürürlükte oldu ğunu belirttiği 2013 tarihli Yönetmelik hükümlerine, bir taraftan da 2008 tarihli Yönetmelik'in EK-III'ünde yer alan hükümlere yer vermi ştir. Bununla birlikte Dan ıştay ÇED raporunun haz ırlat ılmas ı yönünden 2013 tarihli Yönetmelik hükümlerini, kümülatif etki yönünden ise 2008 tarihli Yönetmelik hükümlerini dayanak almas ının, bir ba şka deyişle 2013 tarihli Yönetmelik'in EK-3, Bölüm III, (a) bendinde yer alan kümülatif etkilerin belirlenmesi hükmünü olaya uygulamamas ının sebebini aç ıklamam ıştır. 49. Diğer taraftan Dan ıştay Ondördüncü Dairesi, bilirki şi heyetinin kümülatif etki dışındaki tespitlerine de kat ılmam ış; karar gerekçesinde söz konusu tespitlerin soyut ve genel nitelikte birtak ım çekince ve öngörülere dayand ığını, hangi önlem veya taahhüdün yetersiz olduğunun, hangi hususlar ın, hangi aç ıdan tehlike arz etti ğinin bilirki şi raporunda açıklanmad ığını, ÇED raporunun hatal ı veya yetersiz oldu ğuna ilişkin, proje yerinde yap ılm ış gözlem ve incelemelere dayal ı somut ve teknik tespitlere yer verilmedi ğini belirtmiştir. Dan ıştay bilirki şi raporunun ÇED Raporunun hatal ı veya eksik oldu ğunu ortaya koyabilecek mahiyette somut ve teknik verilerle desteklenmemi ş olduğu, eksiklik olarak belirtilen hususlar ın ÇED raporunu kusurland ırmaya yeterli olmad ığı kanaatinden hareketle ÇED raporunun mevzuat hükümlerine uygun olarak haz ırland ığı ve ÇED olumlu karar ında hukuka ayk ırılık bulunmad ığı sonucuna ula şmıştır. 50. Adil yarg ılama, taraflar ın yarg ılama s ıras ında ileri sürdükleri iddialar ın kurallara uygun biçimde incelenip incelenmedi ğini, yarg ı karar ının dayand ığı sebepleri bilmelerinin sa ğlanmas ını gerektirir. Bu kapsamda davan ın esas ına etkili olan tara f iddialar ına yarg ı mercilerince makul, ilgili ve yeterli bir gerekçeyle yan ıt verilmelidir. Başvuru Numaras ı: 2016/13031 Karar Tarihi : 29/9/2020 1451. Başvurucular dava konusu i şleme yönelik farkl ı başlıklar alt ında ve teknik bilgiye dayal ı çeşitli iddialar ileri sürmü şlerdir. İdare Mahkemesi bu iddialar ın doğruluğunu araştırmak ve i şlemin hukuka ayk ırı olarak nitelendirilmesini sa ğlay ıp sağlamayaca ğını ortaya koymak amac ıyla bilirki şi görüşüne başvurmuştur. Dan ıştay ise yapt ığı incelemede bilirkişi raporunun içerdi ği tespit ve de ğerlendirme itibar ıyla hükme dayanak al ınacak yeterlilikte olmad ığını belirtmiş, diğer taraftan yat ırımc ı şirketin müdahil s ıfat ıyla dosyaya sunduğu cevaplara at ıfta bulunarak dava konusu i şlemin hukuka uygun oldu ğu kabulü ile davay ı sonuçland ırm ıştır. Dan ıştay olayda teknik incelemeye gerek olmad ığı yönünde bir tespit yapmam ış, diğer taraftan yetersiz gördü ğü bilirkişi raporundaki eksikleri tamamlatma yoluna gitmedi ği gibi bu durumun sebebini de karar ında izah etmemi ştir. 52. Yukar ıda yap ılan aç ıklamalara göre Dan ıştayca, başvurucular ın uyuşmazl ığın çözümü için esasl ı olan ve teknik bilgiye dayal ı hukuka ayk ırılık iddialar ına karşılık işlemin neden hukuka uygun görüldü ğü yönünde makul ve kabul edilebilir bir gerekçe sunulmad ığı, olay ın niteliğine uygun, ayr ıntılı ve yeterli bir yan ıt verilmedi ği sonucuna ula şılm ıştır. 53. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurucular ın Anayasa'n ın 36. maddesinde güvence altına al ınan adil yarg ılanma hakk ı kapsam ındaki gerekçeli karar hakk ının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. 54. Başvurucular ın özel hayata sayg ı hakk ı ile hükmün denetlenmesini talep etme hakk ının ihlal edildi ğine yönelik şikâyetleri gerekçeli karar hakk ı yönünden ihlal bulunmas ı nedeniyle ayr ıca incelenmemi ştir. 3. 6216 Say ılı Kanun'un 50. Maddesi Yönünden 55. 30/11/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un 50. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: (1) Esas inceleme sonunda, ba şvurucunun hakk ının ihlal edildi ğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal karar ı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yap ılmas ı gerekenlere hükmedilir (2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme karar ından kaynaklanm ışsa, ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ırmak için yeniden yarg ılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmayan hâllerde ba şvurucu lehin e tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava aç ılmas ı yolu gösterilebilir. Yeniden yarg ılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal karar ında açıklad ığı ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir. 56. Başvurucular, ihlalin tespiti ile yeniden yarg ılama yap ılmas ına karar verilmesi talebinde bulunmu ştur. 57. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Do ğan ([GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018) karar ında ihlal sonucuna var ıldığında ihlalin nas ıl ortadan kald ırılacağı hususunda genel ilkeler belirlenmi ştir. Anayasa Mahkemesi di ğer bir karar ında ise bu ilkelerle birlikte ihlal karar ının yerine getirilmemesinin sonuçlar ına da değinmiş ve bu durumun ihlalin devam ı anlam ına gelece ği gibi ilgili hakk ın ikinci kez ihlal edilmesiyle sonuçlanaca ğına da işaret etmiştir (Aligül Alkaya ve di ğerleri (2) , B. No: 2016/12506, 7/11/2019). Başvuru Numaras ı: 2016/13031 Karar Tarihi : 29/9/2020 1558. Bireysel ba şvuru kapsam ında bir temel hakk ın ihlal edildi ğine karar verildi ği takdirde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırıldığından söz edilebilmesi için temel kural mümkün oldu ğunca eski hâle getirmenin yani ihlalden önceki duruma dönülmesinin sağlanmas ıdır. Bunun için ise öncelikle ihlalin kayna ğı belirlenerek devam eden ihlali n durdurulmas ı, ihlale neden olan karar veya i şlemin ve bunlar ın yol açt ığı sonuçlar ın ortadan kald ırılmas ı, varsa ihlalin sebep oldu ğu maddi ve manevi zararlar ın giderilmesi, ayr ıca bu bağlamda uygun görülen di ğer tedbirlerin al ınmas ı gerekmektedir ( Mehmet Do ğan, 55, 57). 59.İhlalin mahkeme karar ından kaynakland ığı veya mahkemenin ihlali gideremedi ği durumlarda Anayasa Mahkemesi 6216 say ılı Kanun'un 50. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı ile Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü nün 79. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (a) bendi uyar ınca, ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmak üzere karar ın bir örne ğinin ilgili mahkemeye gönderilmesine hükmeder. An ılan yasal düzenleme, usul hukukundaki benzer hukuki kurumlardan farkl ı olarak, ihlali ortadan kald ırmak amac ıyla yeniden yarg ılama sonucunu do ğuran ve bireysel ba şvuruya özgülenen bir giderim yolunu öngörmektedir. Bu nedenle Anayasa Mahkemesi taraf ından ihlal karar ına bağlı olarak yeniden yarg ılama karar ı verildiğinde usul hukukundaki yarg ılaman ın yenilenmesi kurumundan farkl ı olarak ilgili mahkemenin yeniden yarg ılama sebebinin varl ığını kabul hususunda herhangi bir takdir yetkisi bulunmamaktad ır. Dolay ısıyla böyle bir karar kendisine ula şan mahkemenin yasal yükümlülü ğü, ilgilinin talebini beklemeksizin Anayasa Mahkemesinin ihlal karar ı nedeniyle yeniden yarg ılama karar ı vererek devam eden ihlalin sonuçlar ını gidermek üzere gereken i şlemleri yerine getirmektir ( Mehmet Do ğan, 58, 59; Aligül Alkaya ve di ğerleri (2) , 57-59, 66, 67). 60.İncelenen ba şvuruda Dan ıştay ın ÇED olumlu karar ının iptali istemiyle aç ılan davan ın reddi yönündeki karar ında başvurucular ın esasl ı iddialar ına makul, ilgili ve yeterli bir gerekçe sunulmamas ı nedeniyle gerekçeli karar hakk ının ihlal edildi ği sonucuna ulaşılm ıştır. Dolay ısıyla ihlalin mahkeme karar ından kaynakland ığı anlaşılmaktad ır. 61. Bu durumda gerekçeli karar hakk ının ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmaktad ır. Yap ılacak yeniden yarg ılama ise bireysel ba şvuruya özgü düzenleme içeren 6216 say ılı Kanun'un 50. maddesinin (2) numaral ı fıkras ına göre ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ına yöneliktir. Bu kapsamda yap ılmas ı gereken i ş yeniden yarg ılama karar ı verilerek Anayasa Mahkemesini ihlal sonucuna ula ştıran nedenleri gideren, ihlal karar ında belirtilen ilkelere uygun yeni bir karar verilmesinden ibarettir. Bu sebeple karar ın bir örne ğinin yeniden yarg ılama yap ılmak üzere Dan ıştay Ondöedüncü Dairesine gönderilmesine karar verilmesi gerekmektedir. 62. Dosyadaki belgelerden tespit edilen 239,50 TL harç ve 3.000 TL vekâlet ücretinden olu şan toplam 3.239,50 TL yarg ılama giderinin ba şvuruculara mü ştereken ödenmesine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Başvurucu İpar Buğra yönünden ba şvurunun DÜ ŞMESİNE, Başvuru Numaras ı: 2016/13031 Karar Tarihi : 29/9/2020 16B. Başvurucular Habibe Ay şe Danac ı, Fatma Akyol, Tümay Teker ve Şerif Akçay Yönünden ba şvurunun başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDUĞUNA, C. Diğer başvurucular yönünden gerekçeli karar hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, D. Anayasa n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan gerekçeli karar hakk ının İHLAL ED İLDİĞİNE, E. Karar ın bir örne ğinin gerekçeli karar hakk ının ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmak üzere Dan ıştay Alt ıncı Dairesine -Dan ıştay Ondördüncü Dairesinin kapat ılmas ı nedeniyle bu Dairenin görevinde olan uyu şmazl ıklardan doğan davalar ı ve temyiz ba şvurular ını çözümlemekle görevlendirilen- GÖNDER İLMESİNE (Karar Dan ıştay Ondördüncü Dairesinin E.2015/11075, K.2016/2301 say ılı dosyas ıyla ilgilidir.), F. 1. Ba şvurucular İpar Buğra, Habibe Ay şe Danac ı, Fatma Akyol, Tümay Teker ve Şerif Akçay taraf ından yap ılan yarg ılama giderlerinin üzerlerinde BIRAKILMASINA, 2. 239,50 TL harç ve 3.000 TL vekâlet ücretinden olu şan toplam 3.239,50 TL yarg ılama giderinin di ğer başvuruculara MÜ ŞTEREKEN ÖDENMES İNE, G. Ödemenin, karar ın tebliğini takiben ba şvurucular ın Hazine ve Maliye Bakanl ığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yap ılmas ına, ödemede gecikme olmas ı hâlinde bu sürenin sona erdi ği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FA İZ UYGULANMASINA, H. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 29/9/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜN Üye Üye Muammer TOPAL Selahaddin MENTE Ş