TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR AVNİ AKSOĞAN BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/24906) Karar Tarihi: 22/7/2020 Başvuru Numaras ı: 2017/24906 Karar Tarihi : 22/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Hicabi DURSUN Muammer TOPALYusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : Cafiye Ece YALIM Başvurucu : Avni AKSO ĞAN Vekili : Av. Levent KOÇER I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, ölüm olay ı ile ilgili soru şturman ın makul sürede sonuçland ırılamamas
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR AVNİ AKSOĞAN BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/24906) Karar Tarihi: 22/7/2020 Başvuru Numaras ı: 2017/24906 Karar Tarihi : 22/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Hicabi DURSUN Muammer TOPALYusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : Cafiye Ece YALIM Başvurucu : Avni AKSO ĞAN Vekili : Av. Levent KOÇER I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, ölüm olay ı ile ilgili soru şturman ın makul sürede sonuçland ırılamamas ı nedeniyle ya şam hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 24/5/2017 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ında n yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 6. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık, görüş bildirmemi ştir. III. OLAYLAR VE OLGULAR 7. Başvuru formu ve ekleri ile Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) arac ılığıyla erişilen belgelere göre ilgili olaylar özetle şöyledir: 8. Askerlik görevini ifa eden ba şvurucunun o ğlu M.A.n ın 31/5/2006 tarihinde rahats ızlanarak Diyarbak ır Asker Hastanesine (Asker Hastanesi) ba şvurmas ı üzerine, M.A.y a Başvuru Numaras ı: 2017/24906 Karar Tarihi : 22/2020 3kesin tan ı konulmak üzere kemik ili ği aspirasyonu yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5/6/2006 tarihinde M.A.ya lokal anestezi uygulanarak kemik ili ği aspirasyonu yap ıldığı sırada M.A.n ın solunumu durmu ş, yap ılan müdahalenin ard ından solunumu normale döndürüldükten sonra yoğun bak ıma ç ıkmas ı sağlanm ıştır. Yoğun bak ıma al ındıktan birkaç saat sonra M.A.n ın solunumu ve kalbi durmu ş, yap ılan t ıbbi müdahalelere ra ğmen M.A. hayat ını kaybetmi ştir. 9. Hava Kuvvetleri Komutanl ığı Diyarbak ır 2. Hava Kuvveti Komutanl ığı Askerî Savc ılığınca olayla ilgili ba şlatılan soruşturmada Kara Kuvvetleri Komutanl ığı Diyarbak ır 7. Kolordu Komutanl ığı Askerî Savc ılığının (Askerî Savc ılık) yetkili oldu ğu belirtilerek 31/12/2007 tarihinde yetkisizlik karar ı verilmiştir. 10. Verilen yetkisizlik karar ı üzerine dosyan ın gönderildi ği Askerî Savc ılık taraf ından yürütülen soru şturma neticesinde 30/12/2009 tarihinde doktorlar M.Ü., M.K., E.S. hakk ında ihmal suretiyle görevi kötüye kullanma suçlar ından kovu şturmaya yer olmad ığına karar verilmi ştir. 11. Başvurucu kovu şturmaya yer olmad ığına dair karar ın kendisine tebli ğ edilmediğini, soru şturman ın ak ıbetini ara ştırarak an ılan karardan haberdar oldu ğunu belirterek 8/9/2014 tarihinde karara itiraz etmi ştir. Diyarbak ır 7. Kolordu Komutanl ığı Askerî Mahkemesi (Askerî Mahkeme) taraf ından 23/12/2014 tarihli karar ile ba şvurucunun itiraz ı hakk ında karar verilmesine yer olmad ığına, kovu şturmaya yer olmad ığına dair karar ın usulüne uygun şekilde başvurucu ve M.A.n ın yak ınlar ına tebliğine karar verilmi ştir. 12. Askerî Mahkemenin an ılan karar ı üzerine kovu şturmaya yer olmad ığına dair karar usulüne uygun şekilde ba şvurucuya 3/1/2015 tarihinde tebli ğ edilmiştir. Başvurucu anılan karara itiraz etmi ş; Adli T ıp Kurumu raporunun dikkate al ınmadan karar verildi ğini, tıbbi tedavi eksikli ği nedeniyle ölüm olay ının meydana geldi ğini ileri sürmü ştür. 13. Askerî Mahkeme taraf ından 18/11/2016 tarihinde ba şvurucunun itiraz ının süresinde oldu ğuna karar verilerek yap ılan inceleme sonucunda soru şturman ın genişletilmesine karar verilmi ştir. 14. UYAP arac ılığıyla yap ılan incelemede soru şturman ın devam etti ği tespit edilmiştir. 15. Başvurucu 24/5/2017 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. IV.İNCELEME VE GEREKÇE 16. Mahkemenin 22/7/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Başvurucunun İddias ı 17. Başvurucu; o ğlunun hayat ını kaybetmesine neden olan olayda on bir y ıldan beri soruşturman ın tamamlanmad ığını, kovuşturmaya yer olmad ığına dair karar ın alt ı yıl sonra tebliğ edildiğini, itiraz ından iki y ıl sonras ında soru şturman ın genişletilmesine karar verildiğini, soruşturman ın devam etti ğini, makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğini iddia etmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2017/24906 Karar Tarihi : 22/2020 4B. Değerlendirme 18. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucunun iddialar ının özü, oğlunun ölümü ile ilgili olarak yürütülen soru şturman ın makul sürede sonuçland ırılamamas ına ilişkin olduğundan ba şvuru Anayasa n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan yaşam hakk ı kapsam ında incelenmi ştir. 19. Yaşam hakk ının doğal niteliği gereği, bu hakka yönelik bir ba şvuru ancak ölen kişinin mağdur olan yak ınlar ı taraf ından yap ılabilecektir ( Serpil Kerimo ğlu ve diğerleri , B. No: 2012/752, 17/9/2013, 41). Ba şvurucu, müteveffan ın babas ıdır. Bu nedenle ba şvuruda, başvuru ehliyeti aç ısından bir eksiklik bulunmamaktad ır. 20. Somut olayda ba şvuru ehliyeti aç ısından bir eksiklik bulunmamakla birlikte başvurunun ba şvuru yollar ının tüketilmesi kural ı yönünden ayr ıca değerlendirilmesi gerekir. 21. Başvurucu, doktorlar M.Ü., M.K., E.S. hakk ında yap ılan ceza soru şturmas ına yönelik şikâyetini belirtmi ş ancak ya şanan olayla ilgili olarak idare mahkemeleri önünde tam yarg ı davas ı aç ıp açmad ığı hususunda Anayasa Mahkemesine herhangi bir bilgi vermemi ştir. 22. Bu durumda somut olayda öncelikle incelenmesi gereken husus etkili yarg ısal sistem kurma yönündeki pozitif yükümlülü ğün başvurucuya idare mahkemeleri önünde bir tam yarg ı davas ı açma yolunun sa ğlanmas ıyla yerine getirilmi ş say ılıp say ılamayaca ğı hususudur. 23. Bu de ğerlendirmede öncelikle devletin ya şam hakk ı kapsam ındaki yükümlülüklerinin çerçevesinin belirlenmesi gerekir. 24. Anayasa'n ın 17. maddesinde düzenlenen ya şam hakk ı, Anayasa'n ın 5. maddesiyle birlikte de ğerlendirildi ğinde devlete pozitif ve negatif ödevler yükler ( Serpil Kerimoğlu ve diğerleri , 50). Devletin negatif bir yükümlülük olarak yetki alan ında buluna n hiçbir bireyin ya şam ına kas ıtlı ve hukuka ayk ırı olarak son vermeme, bunun yan ı sıra poziti f bir yükümlülük olarak yine yetki alan ında bulunan tüm bireylerin ya şam hakk ını gerek kamusal makamlar ın gerek di ğer bireylerin gerekse ki şinin kendisinin eylemlerinde n kaynaklanabilecek risklere kar şı koruma yükümlülü ğü bulunmaktad ır (Serpil Kerimo ğlu ve diğerleri , 50, 51). 25. Söz konusu pozitif yükümlülük, sa ğlık alan ında yürütülen faaliyetleri de kapsamaktad ır. Devlet, sa ğlık hizmetlerini -ister kamu isterse özel sa ğlık kurulu şlar ı taraf ından yerine getirilsin- hastalar ın yaşamlar ının korunmas ına yönelik gerekli tedbirlerin alınabilmesini sa ğlayacak şekilde düzenlemek zorundad ır (Nail Artuç , B. No: 2013/2839, 3/4/2014, 35). 26. Pozitif yükümlülüklerin korumaya ili şkin maddi yönünün yan ı sıra usule ili şkin bir yönü de bulunmaktad ır. Bu yükümlülük, do ğal olmayan her ölüm olay ının sorumlular ının belirlenmesini ve gerekiyorsa cezaland ırılmas ını sağlayabilecek etkili bir soru şturma yürütmeyi gerektirir. Bu soru şturman ın temel amac ı, yaşam hakk ını koruyan hukukun etkili bir şekilde uygulanmas ını ve varsa sorumlular ın hesap vermelerini sa ğlamakt ır (Serpi l Kerimoğlu ve diğerleri , 54). Başvuru Numaras ı: 2017/24906 Karar Tarihi : 22/2020 527. Yaşam hakk ına ilişkin bu usul yükümlülü ğü olay ın niteliğine bağlı olarak cezai, hukuki ve idari nitelikteki soru şturmalarla yerine getirilebilir. Kasten veya kötü muamele sonucu meydana gelen ölüm olaylar ında Anayasa'n ın 17. maddesi gere ğince devletin sorumlular ın tespitini ve cezaland ırılmalar ını sağlayabilecek nitelikte bir cezai soru şturma yürütme yükümlülü ğü bulunmaktad ır. Bu tür olaylarda idari soru şturmalar ve tazminat davalar ı sonucunda idari bir yapt ırım veya tazminata hükmedilmesi ihlali gidermek ve dolay ısıyla mağdur s ıfat ını ortadan kald ırmak için yeterli de ğildir ( Serpil Kerimo ğlu ve diğerleri , 55). 28. Ancak kas ıtlı olmayan fiiller nedeniyle meydana gelen ölüm olaylar ına ilişkin soruşturma yükümlülü ğü aç ısından farkl ı bir yakla şım benimsenebilir. Bu kapsamda ya şam hakk ının veya vücut bütünlü ğünün ihlaline kasten sebebiyet verilmeyen durumlarda poziti f yükümlülük her olayda mutlaka ceza davas ı aç ılmas ını gerektirmez. Ma ğdurlara hukuki, idari ve hatta disiplinle ilgili hukuk yollar ının aç ık olmas ı yeterli olabilir ( Serpil Kerimo ğlu ve diğerleri , 59). 29. Bu yakla şım, t ıbbi hata sonucu meydana geldi ği ileri sürülen ölüm olaylar ı için de geçerlidir. Di ğer taraftan bu şekildeki bir kabul, bu tür olaylarda yürütülen ceza soruşturmalar ının Anayasa Mahkemesi taraf ından değerlendirilmeyece ği anlam ına da gelmemektedir. Ancak ilke olarak t ıbbi hatalara ili şkin şikâyetler konusunda temel ba şvuru yolu, hukuki sorumlulu ğu tespit ad ına takip edilecek olan hukuk veya idari tazminat davas ı yoludur ( Zeki Kartal , B. No: 2013/2803, 21/1/2016, 78; Nail Artuç , 38). 30. Bununla birlikte kas ıtlı olmayan fiiller nedeniyle meydana gelen ölü m olaylar ında kamu makamlar ının muhakeme hatas ı veya dikkatsizli ği aşan bir kusuru oldu ğu ya da olas ı sonuçlar ın fark ında olmalar ına rağmen söz konusu makamlar ın kendilerine verilen yetkiler kapsam ında tehlikeli bir faaliyet nedeniyle olu şan riskleri bertaraf etmek için gerekli ve yeterli önlemleri almad ığı durumlarda -ilgililer di ğer hukuk yollar ına başvurmuş olsalar dahi- kişilerin hayat ının tehlikeye girmesine neden olanlar hakk ında bir ceza soru şturmas ının yürütülmesi gerekir ( Serpil Kerimo ğlu ve diğerleri , 60). 31. Ayn ı durum yetkili ki şi ve kurumlar ın sağlık kuruluşlar ına başvuran hastan ın hayat ına veya vücut bütünlü ğüne mesleki ödevlerini hiçe sayarak zarar vermeleri hâlinde sağlık alan ında yürütülen faaliyetlerde de geçerlidir ( Kenan Say ın, B. No: 2013/5376, 14/10/2015, 47; Nafia Sevin Ergün Sefada ve di ğerleri [GK], B. No: 2014/14844, 1/12/2016, 68). 32. Görüldü ğü üzere ya şam hakk ı kapsam ında devletin etkili bir yarg ısal sistem kurma yönündeki pozitif yükümlülü ğü, olay ın niteliğine bağlı olarak farkl ı nitelikteki hukuki yollar ın etkili yürütülmesiyle yerine getirilmi ş say ılabilmektedir. Bu durumda ba şvuruya konu ölüm olay ının niteliğinin belirlenmesi önem arz etmektedir ( Nimet Bacakl ılar, B. No: 2014/19349, 15/3/2018, 71). 33. Somut olayda ba şvurucu, rahats ızlanarak Askerî Hastaneye ba şvuran oğlu M.A.ya kemik ili ği aspirasyonu yap ıldığı sırada M.A.n ın hayat ını kaybetmesi nedeniyle doktorlar hakk ında yürütülen ceza soru şturmas ı sürecinin uzun sürdü ğünden şikâyet etmektedir. Yukar ıda belirtilen ilkeler ışığında başvurucunun şikâyetlerinin t ıbbi hata iddias ı kapsam ında oldu ğu konusunda tereddüt bulunmamaktad ır. Dolay ısıyla Anayasa n ın 17. maddesi ba ğlam ında devletin sahip oldu ğu etkili yarg ısal sistem kurma yönündeki poziti f Başvuru Numaras ı: 2017/24906 Karar Tarihi : 22/2020 6yükümlülük, somut olayda ma ğdurlara idari yarg ı mercileri önünde tam yarg ı davas ı açma yolunun sa ğlanmas ı ile yerine getirilmi ş say ılabilir. 34. Başvurucu, Türk hukuk sistemindeki mevcut hukuki yollardan olup he m idarenin mesuliyetini saptayabilecek hem de gerekti ği takdirde zarar ın ödenmesini sağlayabilecek olan tam yarg ı davas ı yolunu tüketti ğine ilişkin herhangi bir bilgi ve belgeyi Anayasa Mahkemesine sunmam ıştır. Bu durumda ya şam hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin şikâyeti yönünden kanunda öngörülen yarg ısal başvuru yollar ının tamam ının bireysel ba şvuru yap ılmadan önce tüketilmi ş olduğundan söz edilemeyecektir. 35. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun di ğer kabul edilebilirlik şartlar ı yönünden ayr ıca incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. V. HÜKÜMAç ıklanan gerekçelerle; A. Yaşam hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ı nın tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, B. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucu üzerinde BIRAKILMASINA 22/7/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Serdar ÖZGÜLDÜR Hicabi DURSUN Üye Üye Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ