TURKiYE CUMHURiYETi ANAYASAMAHKEMESi iKiNCi BOLUM KARAR FETULLAH OZBEK BA VURUSU (Ba vuru Numaras1: 2014/1581) Karar Tarihi: 23/1/2019 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi Ba kan Uyeler Raportor Ba vurucu : 2014/1581 : 23/1/2019 iKiNCi BOLUM KARAR Engin YILDIRIM Recep KOMURC-0 Muammer TOP AL M. EminKUZ R1dvan GULEC:: Murat SEN Fetullah OZBEK I. BASVURUNUN KONUSU 1. Ba vuru, zorunlu askerlik doneminde saghk problemlerinin vaktinde tespit edilememesi tizerine bobreklerin kaybedilmesi sonucunda a91lan taz
TURKiYE CUMHURiYETi ANAYASAMAHKEMESi iKiNCi BOLUM KARAR FETULLAH OZBEK BA VURUSU (Ba vuru Numaras1: 2014/1581) Karar Tarihi: 23/1/2019 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi Ba kan Uyeler Raportor Ba vurucu : 2014/1581 : 23/1/2019 iKiNCi BOLUM KARAR Engin YILDIRIM Recep KOMURC-0 Muammer TOP AL M. EminKUZ R1dvan GULEC:: Murat SEN Fetullah OZBEK I. BASVURUNUN KONUSU 1. Ba vuru, zorunlu askerlik doneminde saghk problemlerinin vaktinde tespit edilememesi tizerine bobreklerin kaybedilmesi sonucunda a91lan tazminat davasmm reddedilmesi nedeniyle maddi ve manevi varhgmm korunmas1 hakkmm; ytiksek miktarda vekalet ticreti odenmesine karar verilmesi nedeniyle de mahkemeye eri im hakkmm ihlal edildigi iddialanna ili kindir. II. BASVURU SURECi 2. Ba vuru 7/2/2014 tarihinde yapilm1 tir . 3. Ba vuru, ba vuru formu ve eklerinin idari yonden yap1lan on incelemesinden sonra Komisyona sunulmu tur . 4. Komisyonca ba vurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Boltim tarafmdan yap1lmasma karar verilmi tir. 5. Boltim Ba kam tarafmdan ba vurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap1lmasma karar verilmi tir. 6. Ba vuru belgelerinin bir omegi bilgi i9in Adalet Bakanhgma (Bakanhk) gonderilmi tir. Bakanhk , Anayasa Mahkemesinin onceki kararlanna ve bu kapsamda sunulan gorti lerine atfen ba vuru hakkmda gorti bildirmeyecegini belirtmi tir. III. OLAY VE OLGULAR 7. Ba vuru formu ve eklerinde ifade edildigi ekliyle ilgili olaylar ozetle oyledir: 8. 1984 dogumlu olan ba vurucu, vatani hizmetini yapmak tizere 2009 y1h Ekim ay1 celp doneminde Ytiksekova Askerlik Subesine ba vurmu tur. Ba vurucu , askerlige elveri li olup olmad1gma dair muayenesinde bobreklerinden rahats1z oldugunu ve Ytiksekova 2 Ba vuru Numarasi Karar Tarihi : 2014/1581 : 23/1/2019 Devlet Hastanesinde tedavi gordtigtinti belirtmesine ragmen askerlik ubesinin 15/10/2009 tarihli raporunda askerlige elveri li oldugu tespit edilmi ve 20/10/2009 tarihinde izmir'deki egitim birligine sevk edilmi tir. 9. Ba vurucu 24/10/2009 tarihinde egitim birligine katildiktan sonra rahatsizhgmm devam etmesi tizerine izmir Askeri Hastanesine sevk edilmi tir. Hastanede yapilan tiroloji muayenesinde ba vurucuya kronik prostatit tams1 konulmu ve dort hafta stireyle antibiyotik tedavisine ba lanm1 tlr. Ba vurucunun iddiasma gore muayene sonrasi doktor ila9lann bitiminden sonra tekrar hastaneye gelmesi gerektigini, aksi takdirde bobreklerinin geri dontilmez ekilde zarar gorecegini belirtmi tir. 2/11/2009 tarihli raporda, tedavi sonras1 ikayetler devam ederse kontrol onerilmi tir. 10. Ba vurucu, kullanmasi i9in verilen ila9lar bitmeden egitimi bittiginden anlmrfa Ak9akale'de bulunan birligine sevk edilmi ve 4/12/2009 tarihinde yeni birligine katilm1 tu . 11. 7/12/2009 tarihli katih muayenesinde kronik prostatit oldugu gozetilerek ba vurucu, Diyarbaku Asker Hastanesi -Oroloji Poliklinigine sevk edilmi tir. 12. Ote yandan 21/12/2009 tarihindeki portor muayenesi i9in gittigi anlmrfa Egitim ve Ara tuma Hastanesi intaniye Polikliniginde ba vurucuya baz1 testier yap1lm1 ancak bobrek rahats1zhgma ili kin herhangi bir degerlendirme yap1lmam1 tu . 13. Ba vurucu devam eden rahats1zhklan ile ilgili olarak askerlik hizmetini stirdtirdtigti birlikteki askeri poliklinikte i9 hastahklan uzmam tarafmdan 7/12/2009, 21/12/2009 ve 30/12/2009 tarihlerinde muayene edilmi tir. 14. Ba vurucunun gittigi Diyarbaku Asker Hastanesinin 21/1/2010 tarihli muayene kaydmda ba vurucuya idrar yolu enfeksiyonu tamsiyla ila9 tedavisi verilmi tir. Daha sonra Boltik Komutanhgmdaki 1/2/2010 ve 15/2/2010 tarihlerindeki vizite muayenelerinde kronik prostatit tams1 konarak ba vurucunun ila9 tedavisine devam edilmi tir. 15. Ba vurucu, rahats1zhklan ile ilgili olarak 10/3/2010 ve 18/3/2010 tarihlerinde Ak9akale Dev let Hastanesine gottirtilmti ttir . 18/3/2010 tarihindeki muayenesinden sonra acil olarak Diyarbaku Asker Hastanesine sevk edilen ba vurucu 23/3/2010 tarihinde Ankara Gtilhane Askeri Tip Akademisi (GATA) Nefroloji Boltimtine yatmlm1 tlr. 16. Ankara GATA'da bobrek yetmezligi te hisi konan ba vurucuya babasmm bag1 ladigi bobrek ile organ nakli yap1lmi tlr. Tedavi sonrasi 6/1/2011 tarihinde terhis edilen ba vurucunun rahatsizhgi ile ilgili olarak Van Ytiztincti Yil -Oniversitesi Tip Faktiltesi Hastanesi'nin 30/3/2011 tarihli raporunda ba vurucunun %40 vticut fonksiyon kaybma ugradigi tespit edilmi tir. 17. Ba vurucu 7/9/2011 tarihli dilek9esi ile zorunlu askerlik hizmeti stirecinde ya adigi saghk sorunlan nedeniyle zararlannm tazmini i9in 270.000 TL maddi ve 60.000 TL manevi tazminat istemiyle Askeri Ytiksek idare Mahkemesinde (A YiM) tam yarg1 davas1 a9m1 t1r. Ba vurucu dava dilek9esinde askere almmadan once idrar yollanndaki rahats1zhk nedeniyle tedavi gordtigtinti, son yoklamasmda bu hususu dile getirdigini, ancak revirde yap1lan muayene sonucunda askerlige elveri li oldugu kabul edilerek birligine sevkinin yapild1gm1 belirtmi tir. 3 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2014/1581 : 23/1/2019 18. Davah Milli Savunma Bakanhg1 savunmasmda, ba vurucunun rahats1zhg1 ile ilgili olarak mutlak surette kontrollerinin yap1lmasma ili kin herhangi bir doktor kaydma rastlanmad1gm1, egitim birligi ve Ak ;;akale'deki bolligunde ba vurucunun sevk zincirine uyarak birlik doktorlannca ve ;;e itli hastanelerde muayene edildigini belirtmi tir. Aynca tum bu muayenelere ragmen ba vurucunun bobreklerinin geri donulemez ekilde rahats1zlanmasma kadar te hisin konulamad1g1, ancak gerekli tedavinin uyguland1g1 ve idareye atfedilebilecek bir kusurun olmad1g1 ileri surulmu llir. 19. Taraflann iddialan uzerine AYiM, Gazi -Oniversitesi Tip Fakultesi ogretim uyelerinden olu an bir heyete bilirki i incelemesi yaptum1 t1r. 22/10/2012 tarihli bilirki i raporunda ba vurucunun kronik bobrek yetmezliginin bunyesel bir rahats1zhk oldugu ve bobrek ta ma bagh, tekrarlayan enfeksiyonlar neticesinde bobrek fonksiyonlanm zamanla kaybettigi belirtilmi tir. Raporda bunyesel olan rahats1zhgm d1 etkenlerden kaynaklanmad1g1 ancak d1 etkenlere bagh olarak hastahgm ilerleme h1zmm degi kenlik gosterdigi ifade edilmi tir. Raporun ilgili diger k1sm1 da oyledir: "4. Davacznzn askerlige alzndzktan sonraki siirer;te hekim kontrolleri gerektigi $ekilde yapzlmz$flr. Davacz gerektiginde asker hastanelerine gonderilerek muayene ettirilmi$fir. Kronik bobrek yetmezligi evre 4 ve 5 (son donem bobrek yetmezligi) olmadan genellikle klinik olarak belirgin bulgular vermez. Hasta bu evrelerden once eger kan tahlili (iire ve kreatinin) ile degerlendirilmezse sadece klinik muayenesi ile bobrek yetmezligi hastasz olduguna karar verilemez. Dolayzszyla davaczmn muayeneleri yeterince yapzlmz$ olmakla birlikte 18.03.2010 tarihine kadar kan tahlili yapzlmamz$flr ve bu nedenle bobrekyetmezlig1 saptanamamz$flr. Davaczda aynz zamanda prostatit tanzsznzn olmasz ve buna ait semptom ve bulgularm agzrlzklz olarak onplanda olmasz kronik bobrek yetmezligi dii$iiniilerek ileri tetkik yapzlmasznz geciktirmi$ goriilmektedir. Davacmm 7 Eyliil 2009 tarihli Yiiksekova Devle1 Hastanesinde yaptzrml$ oldugu kan tahlilinde bobrek fonksiyonu ile ilgili ciddi bir bulgu olup hastaya o tarihte bobreklerinde yetmezlik bulgularz oldugunun bildirilmesi ve ileri tetkik onerilmi$ olmasz gerekirdi. Ancak davaczya bunun bildirilip bildirilmedigi, davacmzn bu evrakz ibraz edip etmedigi kesin olarak anla$zlamamz$flr. Nitekim askerlige ilk miiracaatmda iki askeri hekim tarafindan yapzlan muayenesinde bir sorun saptanmayarak 15 Ekim 2009 tarihi itibariyle "Askerlige elveri$lidir" kararz verilmi$, ancak Yiiksekova Devlet Hastanesinden alman tahlil sonucuna ait kaydedilmi$ bir not goriilmemi$fir. 5. Davaczda mevcut rahatszzlzk, tekrarlayan hekim muayenelerine ragmen askerligE miiracaatmm 5. aymda tespit edilebilmi$fir. Yiiksekova Devlet Hastanesi biyokimya sonucuna gore yorum yapzlacak olursa, davaczmn askere ilk ba$ladzgz anda zaten yakla$zk %50 bobrek fonksiyon kaybz oldugu kabul edilebilir. Bu a$amada hastalzk eger fe$his edilebilmi$ olsaydz kronik bobrek yetmezliginin yine de kesin tedavi etme $ansz olmayacaktz. Keza yukarzda da belirttigimiz gibi bu hastalzk ba$ladzktan sonra ilerleyici bir hastalzktzr. Degi$en siirelerde hastayz son donem bobrek yetmezligi dedigimiz tabloya gotiirii ve diyaliz ya da bobrek nakli ihtiyacz arz edecek durum/a sonlanzr. " 20. Amlan raporun tebligi uzerine ba vurucunun verdigi cevap dilek ;;esinde; askerlige ba larken %50 fonksiyon kayb1 oldugunun belirlenmesinin net bir bilimsel tespit olmad1g1, bilirki i heyetinin bobrek yetmezligi te hisinin yap1lamamasmm ve dogru tedaviye ba lanamamasmm tespitini yap1p hatah olan tarafa kusur izafe etmesi gerekirken hi ;;bir kusur izafesi yapmad1g1 belirtilmi tir. Bu nedenle ba vurucu, idarenin kusurunun belirlenmesi i ;;in yeni bir bilirki i raporu almmasm1 talep etmi tir. 4 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2014/1581 : 23/1/2019 21. AYiM ikinci Dairesi 13/2/2013 tarihli karanyla amlan bilirki i raporuna dayanarak davay1 reddetmi tir. Karann gerekc;esinde; askere alma i leminin degil askerlik hizmetinin etkisiyle vucut biitiinliigiinde meydana gelen zararlann uyu mazhgm konusunu olu turdugu, tlbbi bilirki i raporuna gore gerekli te his ve tedavinin usuliine uygun ekilde yapild1g1, idarenin ihmali yahut kusurunun bulunmad1g1 degerlendirilmi tir. Davay1 reddeden A YiM, 21.090 TL vekalet iicretinin davac1dan ahnarak davah idareye verilmesine de oyc;okluguyla karar vermi tir. 22. Amlan karann kar 1oy gerekc;esi oyledir: "Davaczmn askerlik hizmetine sevk edilmeden once bobreklerinden rahatszz oldugunu Askerlik :Jubesi yetkililerine ilettigi (son yoklama s1rasznda yaptlan anketlerde de bu durumun anla:jzldzgz), 2 askeri hekim tarafindan yapzlan muayenesi sonrasznda 'Askerlige Elveri!jli' olduguna karar verildigi ve askerlik hizmetine sevk edildigi, 24.10.2009 tarihinde jzmir'deki jstihkam Okulu ve Egitim Merkez Komutanlzgzndaki acemi egitimine katzldzgz, egitim merkezine katlldzgmm ii ;iincii giinii penisten akzntt ve s1k idrara ;tkma !jikayetleri ile birlik komutanltgma miiracaat ettigi, bir dizi muayene ve tedavi s1rasmda 18.03.2010 tarihine kadar kan tahlili yaptlmad1g1 ve bu nedenle borek yetmezliginin saptanamad1g1, davaczda mevcut rahatszzlzgzn tekrarlayan hekim muayenelerine ragmen askerlig miiracaatzmn 5'inci ayznda tespit edilebildigi, her ne kadar tzbbi bilirki!ji raporunda 'Yiiksekova Devlet Hastanesi biyokimya sonucuna gore, yorum yapzlacak olsa dahi davacznm askere ilk ba!jlad1g1 anda yakla!jtk %50 bobrek fonksiyon kaybz oldugunun kabul edilebilecegi, o a!jamada hastaltk eger te!jhis edilebilmi!j olsaydt kronik bobrek yetmezliginin yine de kesin tedavi edilme :Jans, olmayacaktz' !jeklinde miitalaada bulunmu!j ise de, esasen hi ;bir hastalzgzn kesin olarak tedavi edilme ihtimalinin soz konusu olmadzgz, en basil olarak goziiken hastalzklarzn dahi insam oliime gotiirebildigi, bu anlamda kesin bir tedaviden once onemli olanzn te!jhisin dogru konmasz ve bilimsel tedavi metotlarzna gore tedaviye ba!jlanmas1 oldugu, bilirki!jiler tarafindan te!jhisin hatalt ve ge ; konuldugunun (kan tahlili yapllmast gerekirken yapllmad1g1) beyan edildiginin dolay1s1yla 'zamanznda te!jhis yapllmast durumunda bir !jey degi!jmeyecekti' !jeklindeki miitalaamn afaki oldugu, hakkaniyetle bagda!jmadzgz, tiim bu hususlar birlikte degerlendirildiginde davacznzn askerlik hizmetinin ba!jznda rahatszzlzgz tespit edilip, tedavisi siirdiiriilecekken (belki askerlik hizmetine hi ; ba!jlamayacaktz), 5 aylzk bir gecikme ile rahatszzlzgznzn tespit edilip, kalzcz rahatszzlzga sebebiyet verilmesinden dolay1 davalt idarenin hizmet kusuru i ;erisinde oldugu, davaczya biinyesel rahats1zltg1 goz oniine alznarak bir miktar maddi tazminat ve ;ektigi act ve 1sttrap dolayLS1yla da bir miktar manevi tazminat verilmesi gerektigi kanaatinde oldugumuzdan sayzn ;ogunlugun gorii!jiine katzlmadzk. " 23. Ba vurucunun karar diizeltlne talebi de aym Dairenin 8/1/2014 tarihli karanyla reddedilmi tir. Karar 31/1/2014 tarihinde ba vurucuya teblig edilmi tir. 24. Ba vurucu 7/2/2014 tarihinde bireysel ba vuruda bulunmu tur. 25. Ba vurucu yukanda belirtilen tam yarg1 davas1 d1 mda magduriyetine neden olanlar hakkmda 6/9/2011 tarihinde ikayetc;i olmu tur. Yiiksekova Cumhuriyet Ba savc1hg1, Yiiksekova Askerlik Subesi Ba kanhgmda ba vurucunun rahats1zhgm1 beyan ettigini iddia ettigi tarihten askerlige elveri li olmad1gma lair rapor ald1g1 tarihe kadar olan siirede uygulanan tedavi ve muayenelerin tip kurallanna uygun olup olmad1g1 konusunda Adli Tip Kurumundan rapor istemi tir. 5 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2014/1581 : 23/1/2019 26. Adli Tip Kurumunun 9/1/2015 tarihli raporunun ilgili klsm1 oyledir: " ... ki$inin askere gitmeden once de kronik bobrek yetmezliginin oldugunun anla$zld1g1, kronik bobrek yetmezligi olmaszna ragmen askerlige elveri$lidir raporu verilmesinin tzbben uygun olmadzgz, askere gittikten sonra tammn gecikmesinin sistem kaynaklz oldugu, kronik bobrek yetersizligi olan hastalarda diyaliz ve bobrek naklinin hastaltgm seyrinde beklenen bir durum oldugu, ki$inin askere almmasmm veya tamnm gee; farkedilmesinin hastaltgm sebebi olmad1g1, sadece olumsuz ko$ullarda bobrek yetersizliginin h1zlanmt$ olabilecegi fakat ne kadar hzzlanml$ oldugunun bilinemeyecegi, ki$i askere alznmasaydz dahi bobrek yetmezliginin geli$eceginin kabulii gerektigi oy birligi ile miitalaa olunur. " 27. Aynca soz konusu davada karar altma ahnan vekalet ticretinin ba vurucudan tahsil edilmesinden feragat edilmedigi ogrenilmi tir. IV. iLGiLiHUKUK A. Ulusal Hukuk 28. 6/1/1982 tarihli ve 2577 say1h idari Yargilama Usulti Kanunu'nun "Dogrudan dogruya tam yargz davasz ar:;zlmasz" kenar ba hkh 13. maddesinin (1) numarah flkras1 oyledir: "jdari eylemlerden haklarz ihlal edilmi$ olanlarzn idari dava ac;madan once, bi. eylemleri yazzlz bildirim iizerine veya ba$ka suretle ogrendikleri tarihten itibaren bir yzl VE her halde eylem tarihinden itibaren be$ yzl ic;inde ilgili idareye ba$vurarak haklarznzn yerine getirilmesini istemeleri gereklidir. Bu isteklerin kzsmen veya tamamen reddi halinde, b, konudaki i$lemin tebligini izleyen giinden itibaren veya istek hakkmda altm1$ giin ic;inde cevap verilmedigi takdirde bu siirenin bittigi tarihten itibaren, dava siiresi ic;inde dava ac;zlabilir. " 29. 4/7/1972 tarihli ve 1602 say1h Askeri Ytiksek idare Mahkemesi Kanunu'nun "Askeri Yuksek jdare Mahkemesinin kararlarznzn sonur:;larz" kenar ba hkh 63. maddesi oyledir: "Daireler ve Daireler Kurulu kararlarz kesin olup, kesin hiikmiin biitiin hukuki sonuc;larzm hasll eder. Bu kararlar aleyhine, ancak bu kanunda yazdt kanun yollarzna ba$vurulabilir. Askeri Yiiksek Uare Mahkemesinin esasa ve yiiriitmenin durdurulmaszna ili$kin kararlarzmn icaplarzna gore idare, altml$ giin ic;inde i$lem tesis etmeye veya eylemde bulunmaya mecburdur. Mahkeme ilamlarmm icaplarzna gore eylem ve i$lem tesis etmeyen idare aleyhine Askeri Yiiksek jdare Mahkemesinde tam yargz davas1 ac;zlabilir. Tam yarg1 davalarz hakkzndaki kararlar, gene! hiikiimler dairesinde infaz ve icrc olunur." 30. 2/11/2011 tarihli ve 28103 say1h Resmi Gazete'de yay1mlanan 659 say1h Genel Btit ;e Kapsammdaki Kamu idareleri ve Ozel Btit ;eli idarelerde Hukuk Hizmetlerinin Ytirtittilmesine ili kin Kanun Htikmtinde Karamame'nin (KHK) "Adli uyu$mazlzklarzn sulh yoluyla halli, uzla$ma ve vazger:;me yetkileri" kenar ba hkh 11. maddesinin ilgili kls1mlan oyledir: 6 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2014/1581 : 23/1/2019 "(]) jdarelerin; a) Kendi aralarznda ortaya r;zkan her tiirlii hukuki uyuJmazlzgzn sulh yoluyla hallinde, dava ar;zlmasznda, bunlardan yargz veya icra mercilerine intikal etmiJ olanlarzn takiplerinden veya davalarda verilen kararlara karJz kanun yollarzna gidilmesinde1c vazger;ilmesinde, sozlqmelerin degiJtirilmesinde veya sona erdirilmesinde, b) Gerr;ek veya tiizel kiJilerle aralarzndaki sozleJmelerde belirtilen sebeplerle yapzlan her tiirlii sozleJme degiJikliklerinin yapzlmasznda, bu hususlarla ilgili olarak r;zkabilecd uyuJmazlzklarzn sozleJme hiikiimleri r;err;evesinde sulh yoluyla hallinde, hukuk birimlerinin uyuJmazlzgzn bu Jekilde sonlandzrzlmasznda maddi ve hukuki sebeplerle kamu menfaati bulundugu yoniindeki g6riiJii iizerine, buna dair onay ve anlaJmalarz imzalamaya bakanlzklarda bakan, diger idarelerde iist yonetici yetkilidir. Bakan ya da iist yonetici bu yetkisini sznzrlarznz ar;zkr;a belirlemek suretiyle alt kademelere devredebilir. (2) Birinci fikrada belirtilenler dzJznda, idarelerin, herhangi bir sozleJmeye dayanzp dayanmadzgzna, yargzya intikal edip etmedigine bakzlmakszzzn gerr;ek veya tiizel ki,Jilerle aralarznda r;zkan her tiirlii hukuki uyuJmazlzgzn sulh yoluyla halline, her tiirlii dava ar;zlmaszndan veya icra takibine baJlanzlmaszndan, bunlardan yargz veya icra mercilerine intikal etmiJ olanlarzn takiplerinden veya verilen kararlara karJz karar diizeltme yoluna gidilmesi dzJzndaki kanun yollarzna gidilmesinden vazger;meye, davalarz kabule, ceza uyuJmazlzklarznda Jikdyetten vazger;meye veya uzlaJmaya, davadan feragat etmeye, sozlqmede belirtilmeyen sebeplerle sozleJmelerin degiJtirilmesinde veya sona erdirilmesinde maddi ve hukuki sebeplerle kamu menfaati goriilmesi halinde, buna dair onay veya anlaJmalarz imzalamaya, vazger;ilen veya tanznan ya da terkin edilen hak ve menfaatin degeri dikkate alznmak suretiyle; a) Tutara iliJkin olmayanlar ile 1. 000. 000 Turk Liraszna kadar olanlarda (1. 000. 000 Turk Lirasz dahil) hukuk biriminin goriiJii alznarak, ilgili harcama yetkilisinin teklifi iizerine iist yonetici, b) 1.000.000 Turk Liraszndan fazla olanlardan 10.000.000 Turk Liraszna kadar olanlarda (10.000.000 Turk Lirasz dahil), hukuki uyuJmazlzk degerlendirme komisyonunun goriiJii alznarak, iist yoneticinin teklifi iizerine ilgili bakan, Milli Savunma Bakanlzgznda Miistqarzn teklifi iizerine Bakan, yetkilidir. Bakan ya da iist yonetici bu yetkisini sznzrlarznz ar;zkr;a belirlemek suretiyle alt kademelere, miinhaszran taJra birimlerinin iJ ve iJlemleriyle ilgili olup illerde valilik, ilr;elerde kaymakamlzk onayzna baglanan iJ ve iJlemlerden kaynaklanan uyuJmazlzklarda vali ve kaymakamlara devredebilir. 31. 659 say1h KHK'nm "Davalardaki temsilin niteligi ve vekalet ucretine hukmedilmesi ve dagztzmz" kenar ba hkh 14. maddesinin (1) numarah f1kras1 oyledir: "(]) Tahkim usuliine tabi olanlar ddhil adli ve idari davalar ile icra dairelerind( idarelerin vekili sifatzyla hukuk birimi amirleri, muhakemat miidiirleri, hukuk miiJavirleri ve avukatlar tarafindan yapzlan takip ve duruJmalar ir;in, bu davalarzn idareler lehine neticelenmesi halinde, bunlar tarafindan temsil ve takip edilen dava ve iJlerde ilgili mevzuata gore hiikmedilmesi gereken tutar iizerinden idareler lehine vekdlet iicreti takdil edilir." 7 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2014/1581 : 23/1/2019 B. Uluslararas1 Hukuk 32. Avrupa insan Haklan Mahkemesine (AiHM) gore ya am hakk1 kapsammdaki pozitif yiikilmlillilkler, askerlik hizmetini yerine getiren ki ilerin saghklarmm ve iyilik hallerinin korunmasm1 ve bu ki ilere gerekli tibbi bak1mm saglanmas1m gerekli kilar. AiHM'e gore yetkili makamlar, askerlik hizmeti s1rasmda gerc;ekle en her tiirlil yaralanma ve olilm olayma ili kin makul bir ac;1klama sunma yiikilmlillilg-U altmdad1r (Metin Gultekin ve digerleri/Turkiye, B. No: 17081/06, 6/10/2015, 32, 33; Beker/Turkiye, B. No: 27866/03, 24/3/2009, 41-43). V. iNCELEME VE GEREK ;E 33. Mahkemenin 23/1/2019 tarihinde yapm1 oldugu toplantida ba vuru incelenip geregi d-U -Untild-U: A. Ki inin Maddi ve Manevi Varhgm1 Koruma Hakkmm ihlal Edildigine ili kin iddia 1. Ba vurucunun iddialan 34. Ba vurucu; askere gitmeden onceki rahats1zhgma ragmen askere almd1g1m ve hastahgmm vaktinde tespit edilemedigini, bu nedenle ve ag1r askeri egitim, mutfak i leri ve sair i lerden dolay1 iki bobreginin almd1gm1, ya amm ve saghgm korunmas1 hususunda devletin pozitif yiik-Umltil-Ug-Un-Un bulundugunu belirterek Anayasa'mn "Saglzk hizmetleri ve r;alujmamn korunmasz" kenar ba hkh 56. maddesinin ihlal edildigini ileri s-Urm-U ve manevi tazminat talebinde bulunmu tur. 2. Degerlendirme 35. Anayasa'nm 17. maddesinin birinci fikras1 oyledir: "Herkes, ya!jama, maddi ve manevi varlzgznz koruma ve geli:jtirme hakkzna sahiptir." 36. Anayasa'nm 5. maddesinin ilgili kism1 oyledir: "Devletin temel ama9 ve gorevleri, . . . ki:jilerin ve toplumun ref ah, huzur ve mutlulugunu saglamak; ... insanzn maddf ve manevf varlzgznzn geli:jmesi i9in gerekli :Jartlar hazzrlamaya 9alt:jmaktlr. " 37. Anayasa Mahkemesi, olaylann ba vurucu tarafmdan yap1lan hukuki nitelendirmesi ile bagh olmay1p olay ve olgulann hukuki tavsifini kendisi takdir eder (Tahir Canan, B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). 38. Ba vurucu, zorunlu askerlik hizmeti s1rasmda bobreklerini kaybettigine yonelik ikayetlerinin Anayasa'nm 56. maddesi kapsammda kald1gm1 belirtmi tir. Zorunlu askerlik hizmetini yerine getiren ba vurucunun lava konusu ettigi olay sonucunda i g-Uc-U kaybma ugramasmm v-Ucut b-Utiinltig-Un-Un yam s1ra mesleki ya am1 -Uzerinde de onemli sonuc;lar doguracag1 ac;1kt1r. Bu c;erc;evede ba vurucunun tlbbi ihmal sonucu fiziksel b-Utiinlilg-Une zarar 8 Ba$VUfll Numaras1 Karar Tarihi : 2014/1581 : 23/1/2019 verilmesiyle olu$an zarannm kar$ilanmas1 amac1yla idare aleyhine a9t1g1 tam yarg1 davasmm reddedilmesi neticesinde anayasal haklannm ihlal edildigini ileri stirerek yaptig1 ba$vurunun Anayasa'nm 17. maddesinin birinci fikrasmda dtizenlenen ki$inin maddi ve manevi varhgmm korunmas1 hakk1 kapsammda incelenmesi gerektigi degerlendirilmi$tir. a. Kabul Edilebilirlik Yoniinden 39. A91k9a dayanaktan yoksun olmad1g1 ve kabul edilemezligine karar verilmesini gerektirecek ba$ka bir neden de bulunmad1g1 anla$1lan ki$inin maddi ve manevi varhgm1 koruma hakkmm ihlal edildigine ili$kin iddianm kabul edilebilir olduguna karar verilmesi gerekir. b. Esas Yoniinden i. Gene) ilkeler 40. Anayasa'nm 17. maddesinin birinci f1krasmda, herkesin maddi ve manevi varhg1m koruma ve geli$tirme hakkma sahip oldugu belirtilmektedir. Bu kapsamda amlan Anayasa htikmti ile ki$inin maddi ve manevi varhgmm btitunltigti gerek kamusal yetkilerle donatilm1$ ki$ilerin gerekse ozel ki$ilerin eylemlerine kar$1 gtivence altma almm1$tlf ( Ozkan $en, B. No: 2012/791, 7/11/2013, 40). 41. Bu 9er9evede devletin egemenlik alanmda ya$ayan ve kontrolti altmda bulunan ki$ilerin maddi ve manevi varhklanna yonelen fiilleri onleme, onlenememi$ olan eylemlere yonelik olarak da gerekli soru$turma, kovu$turma, failleri tespit edip cezalanduma ve gerektiginde bundan dogan zararlan etkili bir $ekilde bizzat kar$ilama veya sorumlulanna kar$ilatma ytiktimltiltigti bulunmaktad1r. Ki$ilerin vticut btitunltigtine yapilan bir eylemden dogan zararlara yonelik etkili bir tazminin saglanamad1g1 ve bu 9er9evede devletin Anayasa'nm 17. maddesinden dogan koruma ytiktimltiltigtinti yerine getirmedigi durumlarda ki$inin vticut btitunltigtintin korundugundan soz edilemez ( Ozkan $en, 40; Yasin ;zldzr, B. No: 2013/8147, 14/4/2016, 37). 42. Soz konusu pozitif ytiktimltiltik saghk alanmda ytirtitulen faaliyetleri de kapsamaktad1r. Nitekim Anayasa'nm 56. maddesinde devletin "herkesin hayatznz, beden ve ruh saglzgz ir;inde surdurmesini saglamak ... amaczyla saglzk kurulu:jlarznz tek elden planlayzp hizmet vermesini" dtizenleyecegi, bu gorevini kamu ve ozel kesimlerdeki saghk ve sosyal kurumlanndan yararlanarak, onlan denetleyerek yerine getirecegi kurala baglanm1$tlr atker Ba:Jer ve digerleri, B. No: 2013/1943, 9/9/2015, 44). 43. Etkili yarg1sal koruma saglamada magdurlann kendi inisiyatifleri ile hukuk veya idare mahkemesinde a9tiklan dava yollannm sadece hukuken mevcut bulunmas1 yeterli olmay1p bu yolun uygulamada fiilen de etkili olmas1 ve ba$vurulan makamm ihlal iddiasmm oztinti ele alma yetkisine sahip bulunmas1 gereklidir. Ba$vuru yolunun ancak bir hak ihlali iddiasm1 onleyebilmesi, devam etmekteyse sonlanduabilmesi veya sona ermi$ bir hak ihlalini karara baglayabilmesi ve bunun i9in uygun bir giderim sunabilmesi halinde etkililiginden soz etmek mtimktin olabilir (Tahir Canan, 26; Filiz Aka, B. No: 2013/8365, 10/6/2015, 39). 44. Diger taraftan bu yondeki pozitif ytiktimltiltigtintin sonu9 ytiktimltiltigti olmay1p uygun ara9lann kullamlmas1 ytiktimltiltigti olmas1, her davada ba$anh olunmas1 veya magdurlann olaylarla ilgili beyanlanyla bagda$an bir sonuca vanlmas1 gerektigi anlamma 9 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2014/1581 : 23/1/2019 gelmemektedir. Bununla beraber kural olarak dava, olaym gen;ekle tigi ko ullan belirleyecek ve iddialann dogrulugunun kamtlanmas1 halinde sorumlulannm tespit edilerek uygun telafi imkanlanm saglayacak nitelikte olmahdir (Nail Artu ;:, B. No: 2013/2839, 3/4/2014, 45; Hilmi Duzguner, B. No: 2014/9690, 11/5/2017, 50). 45. Anayasa Mahkemesi i9in bu noktada onemli olan husus, ytiriirltikteki yarg1sal sistemin ihmale yonelik davram lar ve tibbi hatalar nedeniyle maddi ve manevi varhga yap1lan eylemlerden dogan sorumlulugu hi9bir durumda belirsizlik i9inde birakmamas1dir. Bu, toplumun gtivenini korumak ve hukuk devletinin benimsenmesini saglamak amac1yla gereklidir. Anayasa Mahkemesinin bu noktadaki gorevi -ihlallerin onlenmesinde oynamas1 gereken roltin zay1flatilmamas1 i9in-derece mahkemelerinin Anayasa'nm 17. maddesi ile ongoriilen dikkatli ve ozenli inceleme artm1 ne ol9tide yerine getirdigini incelemektir (Aysun Okumu ve Aytekin Okumu , B. No: 2013/4086, 20/4/2016, 72; Perihan U9ar ve digerleri, B. No: 2013/5860, 1/12/2015, 57; Hilmi Duzguner, 51). 46. Ote yandan idari makamlar ve derece mahkemeleri tarafmdan ba vurucular lehine bir tedbir ya da karann almmas1 suretiyle ihlalin tespit edilmesi ve verilen karar ile bu ihlalin uygun ve yeterli bi9imde giderilmesi halinde ilgili tarafm art1k anayasal a91dan magdur oldugu ileri stiriilemeyecektir. Bu iki ko ul yerine getirildigi takdirde bireysel ba vuru mekanizmasmm ikincil niteligi dolay1s1yla Anayasa Mahkemesinin inceleme yapmasma gerek kalmayacaktir . Bu kapsamda Anayasa'nm 17. maddesine ili kin ikayetler a91smdan gerektiginde ytiriittilecek kapsamh bir ceza soru turmasm1 mtiteakip yap1lan ve makul bir tazminata htikmedilmesi ile sonu9lanan idari dava yolu, magdur s1fatm1 ortadan kald1rabilecek etkili bir ba vuru yoludur (Serpil Kerimoglu ve digerleri, B. No: 2012/752, 17/9/2013, 61 ve 74; Sadik Ko9ak ve digerleri, B. No: 2013/841, 23/1/2014, 83). 4 7. Magdur s1fatmm ortadan kalkmas1, ozellikle ihlal edildigi ileri stiriilen hakkm niteligi ve ihlali tespit eden karann gerek9esi ile bu karann ardmdan ilgili a91smdan ugrad1g1 zararlann varhgm1 devam ettirip ettirmedigine bagh bulunmaktadir . Ba vuruculara sunulan telafi imkanmm uygun ve yeterli olup olmad1g1 karan, soz konusu temel hak ve ozgtirltigtin ihlalinin niteligi gozontinde bulundurularak dava ko ullannm tamammm degerlendirilmesi sonucunda verilebilecektir. Bu 9er9evede bir ba vurucunun magdur s1fat1, Anayasa Mahkemesi ontinde ikayet ettigi durum i9in aym zamanda, idari veya yarg1sal bir kararla kendisine odenmesine karar verilen tazminata da bagh olabilecektir (Sadik Ko9ak ve digerleri, 84). ii. ilkelerin Olaya Uygulanmas1 48. Ba$vurucu 15/10/2009 tarihinde Ytiksekova Askerlik Subesi Ba$kanhgmca askerlige elveri li oldugu tespit edildikten sonra 20/10/2009 tarihinde birligine sevk edilmi ve 24/10/2009 tarihinde zorunlu askerlik hizmetini ifa etmeye ba lam1$tIL Ba vurucunun zorunlu askerlik hizmetine ba lamadan once bobreklerinden rahats1z olmas1 nedeniyle Ytiksekova Devlet Hastanesinde tedavi gordtigti hususunda herhangi bir tereddtit bulunmamaktad1r. 49. Dolay1s1yla ba vurucunun iddialan askerlik oncesinde var olan rahats1zhgma ragmen askerlige kabulti ile askerlik stirecinde askeri yetkililerin buna ili$kin ihmallerinden kaynakland1gm1 ileri stirdtigti saghk sorunlan hakkmdadir. Askerlige elveri$1i ki$ilerin askere kabulti ve kabul edilen ki ilerin askerlik stirecinde saghk sorunlannm tedavisinin saglanmas1 devletin pozitif ytiktimltiltigti kapsammdad1r. Bu nedenle somut olayda devletin 10 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2014/1581 : 23/1/2019 ba vurucunun rahats1zhg1 i9in acil ve uygun tibbi tedavi almasm1 saglama ve aksi durumda magduriyetinin giderilebilmesine yonelik olarak etkili yargzsal sistem kurma konusundaki pozitif yukiimlultigtinil yerine getirip getirmedigi incelenmelidir. Devletin pozitif yuktimlultigtinti yerine getirip getirmedigini tespit etmek i9in yarg1 makamlan tarafmdan ger9ekle tirilen yarg1lama ve ula 1lan sonu9 dikkate almmahdu. 50. Ba vurucu, zorunlu askerlik hizmeti s1rasmda iki bobregini kaybetmi ve bunun askerlik hizmetine kabul ve sonrasmda hizmeti yerine getirirken ger9ekle en ihmallerden kaynakland1gm1 ileri stirmti llir. Bu nedenle ba vurucu maddi ve manevi zararlannm tazmini istemiyle A YiM'de dava a9m1 tu. Bu baglamda ba vurucunun zarannm giderilmesine yonelik olarak bu hususun degerlendirilmesini saglayacak ve sonucunda tazminata htikmedilebilecek bir hukuk yolu oldugu a91kt1r. Dolay1s1yla ba vuru konusu olayda, ongortilen yarg1lamalann yurtittilti bi9imi incelenecektir. 51. Somut olayda ba vurucunun bobrek yetmezligine ili kin ikayetine yonelik olarak gerekli tedavilerin yap1lmas1 durumunda bobreklerini kaybetmesi bilirki i raporu kapsammda ka9m1lmaz bir sonu9 olarak degerlendirilmi tir. Boylelikle A YiM, devletin bu durumda hizmet kusuru olmad1g1 i9in ba vurucunun tazminat taleplerini reddetmi tir. 52. Diger taraftan belirtmek gerekir ki olaylann olu umuna ili kin delillerin degerlendirilmesi oncelikle idari ve yarg1sal makamlann odevidir. Aym ekilde ba vuru dosyasmda bulunan tibbi bilgi ve belgelerden hareketle bilirki ilerin vard1g1 sonu9lann dogrulugu hakkmda fikir yurtitmek Anayasa Mahkemesinin gorevi degildir (Mehmet ;olakoglu, B. No: 2014/15355, 21/2/2018). Ancak ki inin maddi ve manevi varhgm1 koruma hakk1 kapsammda yerine getirmek zorunda oldugu usul yukilmlultiklerinin somut olayda yerine getirilip getirilmediginin nesnel bir ekilde degerlendirilmesi i9in ilgili anayasal kurallar baglammda derece mahkemelerinin kendilerine tanmm1 takdir yetkileri 9er9evesinde hareket edip etmediklerinin denetlenmesi gerekir. Bu baglamda mtidahaleyi hakh gostermek i9in one stirtilen gerek9elerin ilgili ve yeterli olup olmad1g1 incelenmelidir (Murat Atzlgan, B. No: 2013/9047, 7/5/2015, 44). 53. Bu baglamda derece mahkemelerinin gerek9eleri, taraflann kanun yoluna ba vuru imkamm etkili ekilde kullanabilmesini saglayacak surette aynntih olarak ortaya konulmah; ula ilan sonu9lar yeterli a91khktaki bilimsel gorti ve raporlar gibi somut, nesnel verilere dayandmlmahdu (Murat Atzlgan, 45). 54. Somut olayda ba vurucunun askerlige almmadan once rahats1zhgmm gozetilmemesi , daha sonraki be ayhk stirede yakla 1k on iki defa hastaneye ve/veya revire gitmek zorunda kalan ba vurucuya gerekli te hisin konulamamas1 ve bu nedenle uygun tibbi yard1m saglanamamas1 ihtilaf konusu olmu tur. Bu baglamda A YiM tarafmdan alman bilirki i raporunda "Yuksekova Devlet Hastanesi biyokimya sonucuna gore yorum yapzlacak olsa dahi davaczmn askere ilk ba ladzgz anda yakla zk %50 bobrek fonksiyon kaybz oldugunun kabul edilebilecegi, o a amada hastalzk eger te his edilebilmi olsaydz kronik bobrek yetmezliginin yine de kesin tedavi edilme ansz olmayacaktz" eklinde mtitalaada bulunulmu tur. Raporda, ba vurucunun rahats1zhgmm klinik olarak belirgin bulgular vermedigi , ancak kan tahlili ile bobrek yetmezligi hastas1 olduguna karar verilebilecegi belirtilmi tir. Bu tespitten sonra, ba vurucunun Ytiksekova Devlet Hastanesinde yaptlrm1 oldugu kan tahlilinde bobrek fonksiyonu ile ilgili ciddi bir bulgu olmasma ragmen ba vurucuya bobreklerinde yetmezlik oldugunun bildirilmemesinin ve ileri tetkik onerilmemi olmasmm bir ihmal oldugunun degerlendirildigi gortilmti llir. Raporda aynca 11 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2014/1581 : 23/1/2019 ba vurucunun Ytiksekova Devlet Hastanesinin tahlillerini Askerlik Subesine bildirdigine dair herhangi bir veri olmad1g1 ifade edilmi tir (bkz. 19). 55. Ote yandan kar 10y gerek9esinde belirtildigi tizere ba vurucu, askerlik hizmetine ba lamadan once bobreklerinden rahats1z oldugunu Askerlik Subesi yetkililerine son yoklama suasmda yap1lan anketlerde iletmi tir. Ancak bu husus dikkate almmadan iki askeri hekim tarafmdan yap1lan muayene sonrasmda kendisine "Askerlige elveri lidir" raporu verilmi tir. Askerlik hizmetindeki ilk be ayhk stirede ba vurucu, on iki kez doktora sevk edilmi tir. Buna ragmen ba vurucunun rahats1zhg1 bir ttirlti te his edilememi ; te his edildikten sonra ise bobrekleri almm1 tlr. 56. AYiM karanndaki kar 10y gerek9esinde belirtildigi tizere bir hastahgm kesin olarak tedavisi her zaman i ;in soz konusu olmayabilir. Bu anlamda kesin bir tedaviden once onemli olanm te hisin dogru konulmas1 ve bilimsel tedavi metotlanna gore tedaviye ba lanmas1du. Bilirki i raporunda ba vurucunun ka9m1lmaz olarak bobreklerini yitirecegi yontindeki degerlendirme, te hisin ve tedavinin onemini yitirmesine yol a9maktad1r. Ba vurucunun bilirki i raporundaki bu 9eli kiye ili kin olarak yaptlg1 itirazlar da A YiM tarafmdan kabul edilmemi ve yeni bir bilirki i raporu almmam1 tu. Bu baglamda A YiM, ba vurucunun iddialanm ele almam1 tu. 57. Ytiksekova Cumhuriyet Ba savc1hgmca ytirtittilen soru turmada alman adli tip raporunda da yukanda belirtilen hususa dikkat ;ekilmi ve ba vurucunun kronik bobrek yetmezligi olmasma ragmen askerlige elveri li olduguna dair rapor verilmesinin tibben uygun olmad1g1, askere gittikten sonra tanmm gecikmesinin sistem kaynakh oldugu belirtilmi tir. 5 8. Yukanda a91klanan yargilama stirecindeki eksikliklerin ba vurucunun rahats1zhg1 i ;in uygun tibbi yard1m almasm1 saglama konusundaki devletin pozitif ytiktimltiltigtintin yerine getirildiginin kabul edilemeyecegi sonucuna ula ilm1 tu. 59. A91klanan gerek ;elerle ba vurucunun Anayasa'nm 17. maddesinin birinci fikrasmda gtivence altma alman ki inin maddi ve manevi varhg1m koruma hakkmm ihlal edildigine karar verilmesi gerekir. B. Mahkemeye Eri im Hakkmm ihlal Edildigine ili kin iddia 1. Ba vurucunun iddialan 60. Ba vurucu; dava a9t1g1 tarihte askeri idari yarg1da 1slah mtiessesesi olmad1gmdan ve zarann miktanm tespit irnkam bulunmad1gmdan tazminat miktanm ytiksek talep ettigini, davanm reddedilmesi neticesinde idare lehine 21.090 TL gibi fahi bir vekalet ticreti odemeye mahkum edilerek mahkemeye eri im hakkmm ihlal edildigini ileri stirmti ttir. 2. Degerlendirme 61. iddianm degerlendirilmesinde dayanak almacak Anayasa'nm 36. maddesi oyledir: "Herkes, mqru vaszta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargz mercileri oniinde davacz veya davalz olarak iddia ve savunma ile adil yargzlanma hakkzna sahiptir. Hir;bir mahkeme, gorev ve yetkisi ir;indeki davaya bakmaktan kar;znamaz. " 12 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2014/1581 : 23/1/2019 a. Kabul Edilebilirlik Yoniinden 62. A91k9a dayanaktan yoksun olmad1g1 ve kabul edilemezligine karar verilmesini gerektirecek ba ka bir neden de bulunmad1g1 anla ilan mahkemeye eri im hakkmm ihlal edildigine ili kin iddiamn kabul edilebilir olduguna karar verilmesi gerekir. b. Esas Yoniinden 63. Mahkemeye eri im hakk1, bir uyu mazhg1 mahkeme online ta 1yabilmek ve uyu mazhgm etkili bir ekilde karara baglanmasm1 isteyebilmek anlamma gelmektedir. Ki inin mahkemeye ba vurmasm1 engelleyen veya mahkeme karanm anlams1z hale getiren, bir ba ka ifadeyle mahkeme karanm onemli ol9ude etkisizle tiren sm1rlamalar mahkemeye eri im hakkm1 ihlal edebilir ( Ozkan $en, 52). 64. Taraflardan birinin yarg1lamadaki ba an oranma gore kazamlan veya kaybedilen deger oramnda lehine veya aleyhine mahkeme masraflannm odenmesine hukmedilmesine yonelik duzenlemeler mahkemeye eri im hakkma mudahale olu turmakta ise de abart1h, zorlama veya ciddiyetten yoksun talepleri disipline etmeye yonelik orantih mudahaleler me ru gorulebilir. Ancak bu sm1rlamalann hakkm ozune zarar vermeyecek nitelikte, me ru bir amaca dayah ve kullamlan aracm sm1rlama amac1 ile orant1h olmas1, kamu yarannm gerekleri ile bireyin haklan arasmda kurulmaya 9ah 1lan adil dengeyi bozacak ekilde birey aleyhine katlamlmas1 zor kulfetler yuklememi olmas1 gerekir ( Ozkan $en, 61, 62). 65. Dava sonucundaki ba anya dayah olarak taraflara avukathk ucreti odeme yukumlulugu ongorulmesi de bu kapsamda mahkemeye eri im hakkma yonelik bir sm1rlama olu turur. Boyle bir sm1rlamanm me ru gorulebilmesi i9in kamu yaran ile birey hakk1 arasmda makul bir dengenin gozetilmi olmas1 gerekir. Ba vuru konusu olayda dava a91ld1ktan soma 2/11/2011 tarihinde yay1mlanarak yururluge giren 659 say1h KHK ile idarenin taraf oldugu davalann idarenin bunyesinde gorev yapan kadrolu hukuk mu avirleri ve avukatlar tarafmdan takibi ongorulmu olup davanm reddi halinde idare lehine avukathk ucretine hukmedilmesi duzenleme altma almm1 t1r. Gereksiz ba vurulann onlenerek dava say1smm azalt1lmas1 ve boylece mahkemelerin gereksiz yere me gul edilmeksizin uyu mazhklan makul surede bitirebilmesi amac1yla ba vuruculara belli yukumlulukler ongorulebilir. Bu yukumluluklerin kapsamm1 belirlemek , kamu otoritelerinin takdir yetkisindedir. Ongorulen yukumlulukler dava a9may1 imkans1z hale getirmedik9e ya da a m derece zorla tlrmad1k9a mahkemeye eri im hakkmm ihlal edildigi soylenemez . Dolay1s1yla davay1 kaybetmesi halinde ba vurucuya yuklenecek olan avukathk ucreti bu 9er9evede degerlendirilmelidir (Serkan Acar, B. No: 2013/1613 , 2/10/2013, 38, 39). 66. Buna kar 1hk bir hukuki uyu mazhg1 mahkeme onune ta 1yan ba vurucunun reddedilen dava konusu miktar uzerinden hesaplanan avukathk ucretini kar 1 tarafa odemeye mahkum edilmesi ihtimali veya olgusu, belirli dava ko ullan 9er9evesinde mahkemeye ba vurmasm1 engelleme ya da mahkemeye ba vurmas1m anlams1z k1lma riski ta 1maktad1r. Bu kapsamda davanm ozel ko ullan 9er9evesinde masraflann makullugu ve orantihhg1, mahkemeye eri im hakkmm asgari smmm te kil etmektedir (Ozkan $en, 54). 13 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2014/1581 : 23/1/2019 67. Ba vurucunun tam yarg1 (tazminat) davasm1 a9tig1 tarihte ytirtirlukte bulunan mevzuatta, dava dilek9esinde belirtilen talep konusu miktann sonradan 1slah yoluyla degi tirilmesini ongoren bir duzenleme bulunmamaktad1r. 68. Tazminat alacagmm miktan, ancak bilirki i incelemesi ve benzeri ara tlrmalardan sonra mahkemenin takdir yetkisi 9er9evesinde belirlenebilen bir olgudur. Tazminat muessesesinin bu ozelligi geregi, hak kazamlan tazminat miktannm dava a9ilmadan once tam olarak bilinmesi veya ongortilmesi mumkun degildir. Dava a9ilmas1 a amasmda kar 1 kar 1ya kalman bu belirsizligin talep edilen miktann sonradan duzeltilmesi (1slah) yoluyla a ilmas1 da 1602 say1h Kanun geregi davanm a9ild1g1 tarihte mumkun olmad1gmdan hak kaybma ugramak istemeyen davac1lann tazminat taleplerine ili kin miktarlan ytiksek tutmaktan ba ka se9eneklerinin olmad1g1 gortilmektedir. 69. Ba vurucunun da bu nedenle A YiM'e a9tig1 davada ugrad1g1 zarar i9in 270.000 TL maddi ve 60.000 TL manevi tazminat talebinde bulundugu anla 1lmaktad1r. AYiM, davay1 reddetmi ve davah idare lehine 21.090 TL avukathk ucretine hukmetmWir. 70. Buna gore ba vurucunun dava a9tig1 s1rada 1slah imkanmm olmamas1 nedeniyle hak kaybma ugramamak amac1yla talebini ytiksek tuttugu, davanm reddedilmesi sonrasmda 21.090 TL avukathk ucreti odeme yukumlulugu altma girdigi anla 1lmaktad1r. 71. Ba vurucu aleyhine avukathk ucreti odenmesini ongoren duzenlemenin tek ba ma mahkemeye eri im hakkm1 ihlal ettigi soylenemez. Bu duzenleme sonucu ger9ekle en mudahalenin ol9ulu olup olmad1gmm da incelenmesi gerekir. 72. Somut olaym ko ullan bir butun halinde degerlendirildiginde ba vurucunun dava a9t1g1 s1rada 1slah imkanmm olmamas1 nedeniyle hak kaybma ugramamak i9in talebini ytiksek tuttugu gorulmu llir. Boylece 1slah imkam olmamas1 nedeniyle ytiksek tazminat talebinde bulunularak a91lan davalara ili kin yarg1lama sonucunda ba vurucular aleyhine hukmedilen avukathk ucretinin, Anayasa Mahkemesinin emsal kararlannda belirledigi kriterlere gore ol9ulu olmad1g1 saptand1gmdan mahkemeye eri im hakkmm ihlal edildigi sonucuna vanlm1 tir (Galip Kocuk, B. No: 2014/5639, 24/6/2015; Metin Ta:jdemir, B. No: 2014/6991, 26/2/2015; Murat Kara ve digerleri, B. No: 2014/6042, 9/3/2017). 73. A91klanan gerek9elerle ba vurucunun Anayasa'nm 36. maddesinde guvence altma alman mahkemeye eri im hakkmm ihlal edildigine karar verilmesi gerekir. C. 6216 Say1h Kanun'un 50. Maddesi Yonilnden 74. 63. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say1h Anayasa Mahkemesinin Kurulu u ve Yargilama Usulleri Hakkmdaki Kanun'un 50. maddesinin (1) numarah fikrasmm birinci cumlesi ve (2) numarah fikras1 oyledir: "(1) Esas inceleme sonunda, ba$vurucunun hakkznzn ihlal edildigine ya da edilmedigine karar verilir. jh/al kararz verilmesi halinde ihlalin ve sonur;:larznzn ortadan kaldmlmasz i ;:in yapzlmasz gerekenlere hiikmedilir ... 14 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2014/1581 : 23/1/2019 (2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme kararzndan kaynaklanmzJsa, ihlali ve sonur;larznz ortadan kaldzrmak i ;in yeniden yargzlama yapmak uzere dosya ilgili mahkemeye gonderilir. Yeniden yargzlama yapzlmasznda hukuki yarar bulunmayan hallerde baJvurucu lehine tazminata hukmedilebilir veya gene! mahkemelerde dava ar;zlmasz yolu gosterilebilir. Yeniden yargzlama yapmakla yukumlu mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararznda ar;zkladzgz ihlali ve sonur;larzm ortadan kaldzracak Jekilde mumkunse dosya uzerinden karar verir." 75. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Dogan ([GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018) karannda, ihlal sonucuna vanld1gmda ihlalin ortadan nas1l kaldmlacagmm belirlenmesi hususunda genel ilkeler belirlenmi tir. 76. Mehmet Dogan karannda ozetle uygun giderim yolunun belirlenebilmesi a91smdan oncelikle ihlalin kaynagmm belirlenmesi gerektigi vurgulanm1 tu. Buna gore ihlalin mahkeme karanndan kaynakland1g1 durumlarda 6216 say1h Kanun'un 50. maddesinin (2) numarah fikras1 ile Anayasa Mahkemesi i9tiizligii'niin 79. maddesinin (1) numarah fikrasmm (a) bendi uyannca kural olarak ihlali ve sonu9lanm ortadan kald1rmak i9in yeniden yarg1lama yap1lmak iizere karann bir omeginin ilgili mahkemeye gonderilmesine hiikmedilir (Mehmet Dogan, 57, 58). 77. Anayasa Mahkemesinin tespit edilen ihlalin giderilmesi amac1yla yeniden yarg1lama yap1lmasma hiikmettigi hallerde ilgili usul kanunlannda diizenlenen yarg1lamanm yenilenmesi kurumundan farkh olarak yarg1lamanm yenilenmesi sebebinin varhgmm kabulu ve onceki karann kaldmlmas1 hususunda derece mahkemesinin herhangi bir takdir yetkisi bulunmamaktad1r. Zira ihlal karan verilen hallerde yarg1lamanm yenilenmesinin gerekliligi hususundaki takdir derece mahkemelerine degil ihlalin varhgm1 tespit eden Anayasa Mahkemesine b1rakilm1 tu. Derece mahkemesi Anayasa Mahkemesinin ihlal karannda belirttigi dogrultuda ihlalin sonu9lanm gidermek iizere gereken i lemleri yapmakla yukiimludiir (Mehmet Dogan, 59). 78. Ba vurucu 10.000 TL manevi tazminat talebinde bulunmu tur. 79. Anayasa Mahkemesi, ba vurucunun rahats1zhg1 i9in uygun t1bbi yard1m almasm1 saglama konusundaki pozitif yukiimltiliigiin yerine getirilmemesi nedeniyle maddi ve manevi varhgm korunmas1 ve geli tirilmesi hakkmm ihlal edildigi sonucuna ula m1 tu. T1bbi yard1m saglama odevinin idarenin bir yukiimltiliigii olmas1 sebebiyle ihlalin as1l kaynagmm idarenin eylemi oldugu soylenebilir. Bununla birlikte idarenin bu eyleminden kaynaklanan ihlalin tespiti ve tazminat odenmek suretiyle giderilmesi amac1yla olu turulmu bir mekanizma olan tam yarg1 davasmda, devletin pozitif yukiimltiliiklerine uygun nitelikte bir inceleme yap1lmamas1 sebebiyle ihlalin aym zamanda mahkeme karanndan da kaynakland1g1 anla 1lmaktad1r. 80. Ote yandan Anayasa Mahkemesi ba vurucu aleyhine hiikmedilen vekalet iicretinin miktannm orantls1z olmas1 nedeniyle mahkemeye eri im hakkmm ihlal edildigi sonucuna ula m1 tlr. Mahkemeye eri im hakkma ili kin miidahalenin mahkeme karanndan kaynakland1g1 a91ktir. 81. Bu durumda ki inin maddi ve manevi varhgm1 koruma ve geli tirme hakk1 ile mahkemeye eri im hakkmm ihlalinin sonu9lannm ortadan kaldmlmas1 i9in yeniden yarg1lama yap1lmasmda hukuki yarar bulunmaktadu. Buna gore yap1lacak yeniden yarg1lama 15 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2014/1581 : 23/1/2019 ise 6216 say1h Kanun'un 50. maddesinin (2) numarah fikrasma gore ihlalin ve sonm;lanmn ortadan kaldmlmasma yoneliktir. Bu kapsamda derece mahkemelerince yap1lmas1 gereken i , oncelikle ihlale yol a9an mahkeme karannm ortadan kaldmlmas1 ve nihayet ihlal sonucuna uygun yeni bir karar verilmesinden ibarettir. Bu sebeple karann bir omeginin yeniden yarg1lama yap1lmak tizere -Anayasa'nm ge9ici 21. maddesinin birinci fikrasmm (E) bendinin (b) alt bendi geregince- yetkili idari yarg1 merciine gonderilmesine karar verilmesi gerekir. 82. Ki inin maddi ve manevi varhgm1 koruma ve geli tirme hakk1 ile mahkemeye en 1m hakkmm ihlalinin sonu9lannm ortadan kaldmlmas1 i9in yeniden yargilama yap1lmasmda hukuki yarar bulundugu sonucuna vanld1gmdan bu hakkm ihlali sebebiyle ugramld1g1 one stirtilen maddi ve manevi zarara yonelik tazminat talebinin reddine karar verilmesi gerekir. 83. Dosyadaki belgelerden tespit edilen 206, 10 TL har9tan olu an yargilama giderinin ba vurucuya odenmesine karar verilmesi gerekir. VI. HOKUM A91klanan gerek9elerle; A. 1. Ki inin maddi ve manevi varhg1m koruma hakkmm ihlal edildigine ili kin iddiamn KABUL EDiLEBiLiR OLDUGUNA, 2. Mahkemeye eri im hakkmm ihlal edildigine ili kin iddianm KABUL EDiLEBiLiR OLDUGUNA, B. 1. Anayasa'nm 17. maddesinin birinci fikrasmda gtivence altma alman ki inin maddi ve manevi varhgm1 koruma hakkmm iHLAL EDiLDidiNE, 2. Anayasa'nm 36. maddesinde gtivence altma alman mahkemeye en 1m hakkmm iHLAL EDiLDiGiNE, C. Karann bir omeginin ki inin maddi ve manevi varhg1m koruma ve mahkemeye en 1m haklannm ihlalinin sonu9lannm ortadan kaldmlmas1 i9in yeniden yarg1lama yap1lmak tizere -Anayasa'nm ge9ici 21. maddesinin birinci fikrasmm (E) bendinin (b) alt bendi geregince- YETKiLi iDARi Y ARGI MERCiiNE GONDERiLMESiNE (Karar, Askeri Ytiksek idare Mahkemesi ikinci Dairesinin E.2011/1221, K.2013/260 say1h dosyas1yla ilgilidir. ), D. Ba vurucunun tazminat taleplerinin REDDiNE, E. 206, 10 TL har9tan olu an yarg1lama giderinin BASVURUCUY A ODENMESiNE, F. Odemenin, karann tebligini takiben ba vurucunun Hazine ve Maliye Bakanhgma ba vuru tarihinden itibaren dort ay i9inde yap1lmasma, odemede gecikme olmas1 halinde bu stirenin sona erdigi tarihten odeme tarihine kadar ge9en sure i9in yasal F AiZ UYGULANMASINA, 16 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2014/1581 : 23/1/2019 G. Karann bir omeginin Adalet Bakanhgma GONDERiLMESiNE 23/1/2019 tarihinde OYBiRLiGiYLE karar verildi. -Oye Ba kan Engin YILDIRIM Recep KOMURC-0 -Oye Muammer TOP AL -Oye M. EminKUZ -Oye R1dvan GULE ; 17