TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR OTABEK KARIMOV VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2016/36559) Karar Tarihi: 4/11/2020 Başvuru Numaras ı : 2016/36559 Karar Tarihi : 4/11/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş Raportör : Sinan ARMA ĞAN Başvurucu : Otabek KARIMOV ve di ğerleri (bkz. ekli tablo) I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma ris
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR OTABEK KARIMOV VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2016/36559) Karar Tarihi: 4/11/2020 Başvuru Numaras ı : 2016/36559 Karar Tarihi : 4/11/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş Raportör : Sinan ARMA ĞAN Başvurucu : Otabek KARIMOV ve di ğerleri (bkz. ekli tablo) I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma riski bulunan ülkeye sınır d ışı etme karar ı verilmesi ve geri gönderme merkezindeki tutulma ko şullar ı nedenleriyle aile hayat ına sayg ı hakk ı ve kötü muamele yasa ğının, idari gözetim alt ında tutman ın hukuki olmamas ı nedeniyle ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının, idari gözetim karar ına itiraz kabul edildiği hâlde lehe vekâlet ücretine hükmedilmemesi nedeniyle de adil yarg ılanma ve mülkiyet haklar ının ihlal edildi ği iddialar ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Ekli tabloda s ıralanan ba şvurular ın başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra ba şvurular Komisyonlara sunulmu ştur. 3. Komisyonlarca ba şvurular ın kabul edilebilirlik incelemesinin Bölümler taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 4. Başvurucular ın bir k ısm ı, bireysel ba şvuru harç ve masraflar ını karşılama imkânlar ının bulunmad ığını belirterek adli yard ım talebinde bulunmu ştur. 5. Bölümler taraf ından bir k ısım başvurucu hakk ında s ınır d ışı etme işlemlerinin geçici olarak (tedbiren) durdurulmas ına karar verilmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 6. Başvuru formlar ı ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 7. Muhtelif ülkelerin vatanda şı olan ba şvurucular hakk ında farkl ı tarihlerde 4/4/2013 tarihli ve 6458 say ılı Yabanc ılar ve Uluslararas ı Koruma Kanunu nun 54. maddesi kapsam ında ilgili valilikler taraf ından s ınır d ışı etme karar ı tesis edilmi ş, ayr ıca Başvuru Numaras ı : 2016/36559 Karar Tarihi : 4/11/2020 3başvurucular ın bir k ısm ı idari gözetim alt ına al ınarak geri gönderme merkezlerine konulmuştur. 8. Bir k ısım başvurucu, haklar ında al ınan s ınır d ışı etme kararlar ının iptali için yetkili idare mahkemelerinde dava açm ıştır. S ınır d ışı etme işlemleri idare mahkemelerinin kesin nitelikteki kararlar ıyla iptal edilmi ştir. Baz ı başvurucular hakk ındaki s ınır d ışı işlemlerinin ise idare taraf ından geri al ındığı anlaşılm ıştır. 9. Bunun yan ında belirtilenler d ışındaki başvurucular ın menşe veya farkl ı bir ülkeye gitmek amac ıyla kendi istekleriyle Türkiye'den ç ıkış yapt ıklar ı anlaşılm ıştır. 10. Diğer taraftan tüm ba şvurucular, itirazlar ı üzerine geri gönderme merkezlerinden farkl ı tarihlerde yetkili sulh ceza hâkimliklerince veya idare taraf ından resen sal ıverilmişlerdir. IV. İLGİLİ HUKUK 11.İlgili hukuk için bkz. A.A. ve A.A. [GK], B. No: 2015/3941, 1/3/2017; B.T. [GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017, 19-38. V. İNCELEME VE GEREKÇE 12. Mahkemenin 4/11/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Adli Yard ım Talepleri Yönünden 13. Adli yard ım talebinde bulunan ba şvurucular ın başvuru giderlerini karşılayabilecek ölçüde mal varl ıklar ının bulunmad ığı ve taleplerinin dayanaktan yoksu n olmad ığı anlaşılm ış olup 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 334. maddesinin (1) numaral ı fıkras ı uyar ınca adli yard ım taleplerinin kabulü ile yarg ılama giderlerini ödemekten geçici olarak muaf tutulmalar ına karar verilmesi gerekir. B.İdari Gözetim Karar ına İlişkin İddia 14. Başvurucular; idari gözetim alt ında tutulmalar ı nedeniyle ki şi hürriyeti ve güvenliği hakk ının, insan haysiyetiyle ba ğdaşmayan ko şullarda geri gönderme merkezinde tutulmalar ı nedeniyle de kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğini ileri sürmü ş ve bu konularda şikâyetlerini ileri sürebilecekleri etkili bir ba şvuru mekanizmas ı bulunmad ığını ifade etmişlerdir. 15. Anayasa Mahkemesi B.T. ([GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017) başvurusunda idari gözetim alt ında tutulma yerlerinin yönetim, denetim ve i şletilmesinin İçişleri Bakanl ığı taraf ından yürütülen bir kamu hizmeti oldu ğunu, 6/1/1982 tarihli ve 2577 say ılı İdari Yarg ılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesine göre idari i şlem ve eylemlerden dolay ı kişisel hakk ı doğrudan etkilenenlerin idari yarg ıda tam yarg ı davas ı açabilece ğini, teorik düzeyde mevcudiyeti tespit edilen bu yolun -s ırf bilgi eksikli ği nedeniyle- fiiliyatta hiç işletilmemesinin etkisiz oldu ğu biçiminde yorumlanamayaca ğını belirtmiş ve yabanc ının sal ıverilmesi hâlinde etkili hukuk mekanizmas ının tam yarg ı davas ı olduğunu ifade etmi ştir (B.T., 45-58). Başvuru Numaras ı : 2016/36559 Karar Tarihi : 4/11/2020 416. Anayasa Mahkemesi ayn ı başvuruda, idari gözetimi sona erdirilen başvurucular ın hukuka ayk ırı olarak idari bir kararla özgürlüklerinden yoksun b ırak ılmalar ı nedeniyle u ğrad ıklar ını öne sürdükleri maddi ve manevi zararlar ının karşılanmas ı bak ımından başarı şans ı sunma, yeterli giderim sa ğlama kapasitesini haiz ve ula şılabilir oldu ğu görülen tam yarg ı davas ı yolu tüketilmeden yap ılan başvurular ın incelenmesinin bireysel ba şvurunun ikincil niteli ği ile bağdaşmad ığı sonucuna varm ıştır (B.T., 73; A.A., B. No: 2014/18827, 20/12/2017, 37). 17. Anayasa Mahkemesi R.M. ve di ğerleri (B. No: 2015/19133, 17/4/2019) başvurusunda bir kez daha yukar ıda yer verilen ilkelere ba ğlı kald ığını vurgulam ıştır (ayn ı kararda bkz. 31). Ba şvurucular ın geri gönderme merkezinde tutulmalar ı nedeniyle kötü muamele yasa ğı ile kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ği iddialar ı bak ımından açıklanan ilkelerden ayr ılmay ı gerektiren bir husus bulunmamaktad ır. 18. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 19. Bununla birlikte bu a şamada olu şan durum nedeniyle mevcut ba şvurular yönünden i şbu karar ın ard ından aç ılmas ı muhtemel idari davalar ın süresine ili şkin olarak bir hususun aç ıklığa kavuşturulmas ı zorunlulu ğu has ıl olmuştur. 20. Öncelikle vurgulanmal ıdır ki idari yarg ı yerlerinde aç ılacak davalar ın süresine ilişkin koşullar ı incelemek ve idari davalar ın süresinde aç ılıp aç ılmad ığını değerlendirmek ilgili mahkemelerin takdirindedir. Öte yandan inceleme konusu ba şvuruda oldu ğu gibi B.T. karar ındaki içtihat de ğişikliğinin Resmî Gazete'de yay ımland ığı 16/2/2018 tarihinden önce tam yarg ı davas ı yolu tüketilmeden, do ğrudan Anayasa Mahkemesine yap ılan müracaatlar ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunmas ını müteakip aç ılacak davalarda dava açma süresinin derece mahkemelerince bu ki şilerin mahkemeye eri şim haklar ının ihlaline neden olmayacak biçimde de ğerlendirilmesi gerekti ğine de i şaret edilmelidir ( B.T., 59). 21. Kötü muamele yasa ğı ile kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ı yönünden ba şvuru yollar ının tüketilmemesine istinaden kabul edilemezlik karar ı verildiğinden an ılan yasak ve hakla bağlant ılı olarak Anayasa'n ın 40. maddesinde düzenlenen etkili ba şvuru hakk ının ihlal edildiği iddias ının bu aşamada incelenmesine gerek görülmemi ştir. C. Lehe Vekâlet Ücretine Hükmedilmedi ğine İlişkin İddia 22. Bir k ısım başvurucu, sulh ceza hâkimliklerince idari gözetim karar ına itirazlar ı kabul edilmesine ra ğmen lehlerine vekâlet ücretine hükmedilmemesi nedeniyle mülkiyet ve adil yarg ılanma haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 23. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun un 48. maddesinin (2) numaral ı fıkras ında, anayasal aç ıdan önem taşımayan ve ba şvurucunun önemli bir zarara u ğramad ığı başvurular ın esastan incelenmeksizin reddedilebilece ği hüküm alt ına al ınm ıştır. 24. An ılan hükümle anayasal ve ki şisel önemden yoksun ba şvurular ın esasta n incelenmemesine imkân tan ıyan ek bir kabul edilebilirlik kriteri getirilmi ştir. Dolay ısıyla diğer tüm kabul edilebilirlik kriterlerini ta şısa hatta esas hakk ında incelemeye geçildi ğinde Başvuru Numaras ı : 2016/36559 Karar Tarihi : 4/11/2020 5ihlal karar ı verilebilecek nitelikte olsa bile kanunda belirtilen nitelikteki bir ba şvuru kabul edilemez bulunabilecektir ( K.V. [GK], B. No: 2014/2293, 1/12/2016, 55). 25. Somut olayda ba şvurucular, Avukatl ık Asgari Ücret Tarifesi'ne göre lehlerine vekâlet ücretine hükmedilmesi gerekti ğini ileri sürmü şlerdir. Başvurucular ın iddialar ının özü mahkemeye eri şim ve mülkiyet haklar ının ihlal edildi ğine yönelik olup başvurucular taraf ından dile getirilen şikâyetlere benzer şikâyetlerin Anayasa Mahkemesince daha önce incelendiği ve ilgili Anayasa kurallar ının yorumland ığı anlaşılmaktad ır. 26. Başvurucular aç ısından önem ta şıyan husus, kesin nitelikteki kararla yararlar ına bir miktar vekâlet ücreti takdir edilmemesidir. Takdir edilmeyen vekâlet ücreti nedeniyle başvurucular ın içinde bulundu ğu kişisel koşullara göre kendilerine ciddi anlamda zarar verdiği ve kendileri için ne denli önemli oldu ğu hususunda herhangi bir aç ıklamalar ının olmad ığı da gözetildi ğinde önemli bir zarar oldu ğu kanaatine ula şılamam ıştır (benzer yöndeki bir de ğerlendirme için bkz. Dayg ınat Magomedzham ılova ve di ğerleri, B. No: 2015/516, 20/3/2019, 33-42). 27. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa'n ın yorumlanmas ı ve uygulanmas ı aç ısından önem taşımad ığı gibi başvurucular ın da önemli bir zarara u ğramad ığı sonucuna var ıldığından anayasal ve ki şisel önemden yoksun oldu ğu anlaşılan başvurunun bu k ısm ının diğer kabu l edilebilirlik şartlar ı yönünden incelenmeksizin kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. D. S ınır D ışı Etme İşlemine İlişkin İddia 28. Başvurucular; ülkelerine geri gönderildikleri takdirde hayatlar ının tehlike altında olaca ğını, kötü muamele görme riskiyle kar şı karşıya kalacaklar ını, aile bütünlüklerinin bozulaca ğını belirterek aile hayat ına sayg ı ve yaşam haklar ı ile kötü muamele yasağının ihlal edildi ğini iddia etmi şlerdir. 29. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 80. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (ç) bendi şöyledir: (1) Bölümler ya da Komisyonlarca yarg ılaman ın her aşamas ında aşağıdaki hâllerd e düşme karar ı verilebilir: c) İhlalin ve sonuçlar ının ortadan kalkm ış olmas ı. 30. Kişinin yaşam ının tehlikeye girebilece ğine, kötü muameleye tabi tutulaca ğına veya aile bütünlü ğünün bozulaca ğına dair risk bulunan bir ülkeye s ınır d ışı edilmesine karar verildiği durumlarda bu kapsamdaki ihlal iddialar ının incelenebilmesi için s ınır d ışı karar ının uygulanm ış olmas ı ya da uygulanmas ının önünde bir engel bulunmamas ı gerekir. 31. Bir k ısım başvurucu hakk ında al ınan s ınır d ışı etme kararlar ının ilgili idare mahkemeleri taraf ından iptal edildi ği veya idare taraf ından geri al ındığı görülmüştür (bkz. 8). Dolay ısıyla bireysel ba şvuruya konu edilen s ınır d ışı etme kararlar ının uygulanma ihtimalinin ortadan kalkt ığı anlaşılmaktad ır. 32. Baz ı başvurucular ın ise kendi istekleriyle men şe ya da farkl ı bir ülkeye gittikleri anlaşılm ıştır. Gönüllü olarak Türkiye'den ayr ılan başvurucular yönünden s ınır d ışı etme Başvuru Numaras ı : 2016/36559 Karar Tarihi : 4/11/2020 6işleminin herhangi bir sonuç do ğurmayaca ğı, diğer bir deyi şle iddia edilen ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kalkm ış olacağının kabulü gerekmektedir. 33. Diğer taraftan belirtilen durumlar ın varl ığına rağmen ba şvurular ın incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı kılan bir neden bulunmamaktad ır. 34. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurular ın bu k ısımlar ının ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kalkm ış olmas ı nedeniyle düşmesine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜMAç ıklanan gerekçelerle; A. Adli yard ım talebinde bulunan ba şvurucular ın taleplerinin KABULÜNE, B. 1. S ınır d ışı etme işleminden dolay ı kötü muamele yasa ğı nın ve aile hayat ına sayg ı hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kalkm ış olmas ı nedeniyle DÜ ŞMESİNE, 2.İdari gözetim alt ında tutmadan dolay ı kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ı ile kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 3. Lehe vekâlet ücretine hükmedilmedi ğine ilişkin iddian ın anayasal ve ki şisel önemden yoksun olmas ı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, C. S ınır d ışı etme işlemlerine ili şkin tedbir kararlar ının SONLANDIRILMASINA, D. 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 339. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca adli yard ım talebi kabul edilen başvurucular ın yarg ılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASINA, E. Diğer başvurucular taraf ından yap ılan yarg ılama giderlerinin ba şvurucular üzerinde BIRAKILMASINA, F. Karar ın bir örne ğinin İçişleri Bakanl ığı Göç İdaresi Genel Müdürlü ğüne GÖNDER İLMESİNE 4/11/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Üye Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş