TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR SAMATYADA SULUMANASTIR SURP KEVORK ERMEN İ KİLİSESİ SAHAKYAN NUNYAN ERMEN İ MEKTEB İ VE MEZARLI ĞI VAKFI BA ŞVURUSU (2) (Başvuru Numaras ı: 2017/5986) Karar Tarihi: 30/9/2020 Başvuru Numaras ı: 2017/5986 Karar Tarihi : 30/9/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : M. Emin KUZ Rıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Basri BAĞCI Raportör : Eşref Uğur ŞENOL Başvurucu : Samatyada Sulumanast ır Surp Kevork Ermeni Kilisesi Sahakyan Nuny
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR SAMATYADA SULUMANASTIR SURP KEVORK ERMEN İ KİLİSESİ SAHAKYAN NUNYAN ERMEN İ MEKTEB İ VE MEZARLI ĞI VAKFI BA ŞVURUSU (2) (Başvuru Numaras ı: 2017/5986) Karar Tarihi: 30/9/2020 Başvuru Numaras ı: 2017/5986 Karar Tarihi : 30/9/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : M. Emin KUZ Rıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Basri BAĞCI Raportör : Eşref Uğur ŞENOL Başvurucu : Samatyada Sulumanast ır Surp Kevork Ermeni Kilisesi Sahakyan Nunyan Ermeni Mektebi ve Mezarl ığı Vakf ı Vekili : Av. Bülent ÖZTÜRK I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, taşınmazlar ın imar durumunun kamu hizmeti alan ı olarak belirlenmesi nedeniyle mülkiyet hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvurular 20/4/2017 tarihinde yap ılm ışlard ır. 3. Başvurulara ait ba şvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemelerinden sonra ba şvurular Komisyonlara sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurular ın kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurular ın kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 6. Konular ının ayn ı olmas ı nedeniyle 2017/5988, 2017/6583, 2017/7502, 2017/8004, 2017/8441, 2017/8455, 2017/9353, 2017/11425, 2017/11730 ve 2017/13448 numaral ı bireysel ba şvuru dosyalar ının 2017/5986 numaral ı bireysel ba şvuru dosyas ı ile birleştirilmesine ve incelemenin bu dosya üzerinden yap ılmas ına karar verilmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 8. Başvurucu, İstanbul'un Fatih ilçesinde bulunan bir gayrimüslim cemaat vakf ıdır. Başvuru Numaras ı: 2017/5986 Karar Tarihi : 30/9/2020 39. Başvurucu Vakf ın Fatih ilçesinin çe şitli mahallelerinde yirmi adet ta şınmaz ı bulunmaktad ır. Bu taşınmazlar ın imar durumlar ı, Fatih Belediyesi taraf ından haz ırlanan ve İstanbul Büyük şehir Belediyesince 4/10/2012 tarihinde tasdik edilen 1/1000 ölçekli korum a amaçl ı imar plan ına göre park ve dinlenme alan ı olarak belirlenmi ştir. 10. Başvurucu, bu i şleme karşı Fatih Belediyesi nezdinde itirazda bulunmu ş; talebe cevap verilmeyince 3/4/2013 tarihinde İstanbul 3. ve 9. İdare Mahkemelerinde iptal davalar ı açm ıştır. 11. Mahkemelerce davalar ın reddine karar verilmi ştir. Kararlar ın gerekçesinde özetle şu hususlara de ğinilmiştir: i. Uyuşmazl ık konusu ta şınmazlar ın davalar ın konusu olan plan yan ında üst ölçekli planda da park ve dinlenme alanlar ı olarak belirlendi ğine vurgu yap ılm ıştır. ii. Mahkemelere göre imar hukukuna hâkim olan üst derecedeki düzenlemelere bağlılık ilkesi gere ğince alt ölçekli planlar ın üst ölçekli planlar ile uyumlu olmas ı gerekmektedir. iii. Bu çerçevede olayda dava konusu 1/1000 ölçekli uygulama imar plan ının üst ölçekli plana uygun olarak düzenlenmi ş olduğuna işaret edilmi ştir. Buna göre ilgili idaresince de ğiştirilmediği, geri al ınmad ığı veya yarg ı yerlerince iptal edilmediği sürece alt ölçekli plan ın üst ölçekli plana uygun olmak zorunda oldu ğu vurgulanm ıştır. Mahkemelerce 1/5000 ölçekli nâz ım imar plan ı dava konusu edilmeksizin yaln ızca bu plana göre haz ırlanan 1/1000 ölçekli uygulama imar plan ına yönelik olarak davalar ın aç ılm ış olduğu belirtilmi ştir. Bu sebeple dava konusu işlemlerde hukuka ayk ırılık görülmedi ği aç ıklanm ıştır. iv. Bunun yan ında baz ı kararlarda, imar plan ının uygulanmas ına yönelik parselasyon plan ı yap ılmas ı, imar durum belgesi düzenlenmesi ve kamula ştırma gibi işlemlerin tesisi hâlinde bireysel i şlem ile birlikte dayana ğını oluşturan düzenleyici işlemlerin iptalinin istenebilece ği belirtilmi ştir. 12. Dan ıştay Alt ıncı Dairesi 7/6/2016 tarihinde kararlar ı onam ış, başvurucunun karar düzeltme itirazlar ı da 30/12/2016 tarihinde ayn ı Daire taraf ından reddedilmi ştir. 13. Nihai kararlar ba şvurucu vekiline 3/4/2017 tarihinde tebli ğ edilmiştir. 14. Başvurucu 20/4/2017 tarihinde bireysel ba şvurularda bulunmu ştur. IV.İLGİLİ HUKUK 15. 3/5/1985 tarihli ve 3194 say ılı İmar Kanunu'nun 10. maddesi şöyledir: "Belediyeler; imar planlar ının yürürlü ğe girmesinden en geç 3 ay içinde, bu plan ı tatbik etmek üzere 5 y ıllık imar programlar ını haz ırlarlar. Be ş yıllık imar programlar ının görüşülmesi s ıras ında ilgili yat ırımc ı kamu kurulu şlar ının temsilcileri görü şleri esas alınmak üzere Meclis toplant ısına kat ılır. Bu programlar, belediye meclisinde kabul edildikten sonra kesinle şir. Bu program içinde bulunan kamu kurulu şlar ına tahsis edilen alanlar, ilgili kamu kurulu şlar ına bildirilir. Be ş yıllık imar programlar ı sınırlar ı içinde Başvuru Numaras ı: 2017/5986 Karar Tarihi : 30/9/2020 4kalan alanlardaki kamu hizmet tesislerine tahsis edilmi ş olan yerleri ilgili kamu kurulu şlar ı, bu program süresi içinde kamula ştırırlar. Bu amaçla gerekli ödenek, kamu kurulu şlar ının yıllık bütçelerine konulur. İmar programlar ında, umumi hizmetlere ayr ılan yerler ile özel kanunlar ı gereğince kısıtlama konulan gayrimenkuller kamula ştırılıncaya veya umumi hizmetlerle ilgili projeler gerçekleştirilinceye kadar bu yerlerle ilgili olarak di ğer kanunlarla verilen haklar devam eder." 16. 3194 say ılı Kanun'un 18. maddesinin 4/7/2019 tarihli ve 7181 say ılı Kanun ile değiştirilmeden önceki hâliyle üçüncü, dördüncü ve be şinci f ıkralar ı şöyledir: "(Değişik üçüncü f ıkra: 3/12/2003-5006/1 md.) Düzenleme ortakl ık paylar ı, düzenlemeye tâbi tutulan yerlerin ihtiyac ı olan Milli E ğitim Bakanl ığına bağlı ilk v e ortaöğretim kurumlar ı, yol, meydan, park, otopark, çocuk bahçesi, ye şil saha, ibadet yeri v e karakol gibi umumî hizmetlerden ve bu hizmetlerle ilgili tesislerden ba şka maksatlarl a kullan ılamaz. Düzenleme ortakl ık paylar ının toplam ı, yukar ıdaki f ıkrada sözü geçen umumi hizmetler için, yeniden ayr ılmas ı gereken yerlerin alanlar ı toplam ından az oldu ğu takdirde, eksi k kalan miktar belediye veya valilikçe kamula ştırma yolu ile tamamlan ır. Herhangi bir parselden bir miktar sahan ın kamula ştırılmas ının gerekmesi halind e düzenleme ortakl ık pay ı, kamulaştırmadan arta kalan saha üzerinden ayr ılır." 17.İlgili uluslararas ı hukuk için bkz. Hüseyin Ünal, B. No: 2017/24715, 20/9/2018, 24-29. V.İNCELEME VE GEREKÇE 18. Mahkemenin 30/9/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Başvurucunun İddialar ı 19. Başvurucu; Belediyece uygulamaya geçirilen imar plan ının kanunda öngörüle n şekil şartlar ına uygun olmad ığını, düzenlenen 1/1000 ölçekli imar plan ının internet sitesinde ilan edilmedi ğini belirtmi ştir. Başvurucu; ta şınmazlar ının imar durumlar ının gerekli ara ştırma ve uzun vadeli planlama yap ılmaks ızın park alan ı olarak belirlendi ğini, Belediyenin bu belirlemeyi yaparken şehircilik ilkelerine ve planlama esaslar ına uymad ığını ifade etmi ştir. Başvurucuya göre kamu yarar ı ile mülkiyet hakk ının korunmas ı aras ında olmas ı gereken adil denge bu müdahale ile bozulmu ştur. Başvurucu bu ta şınmazlar ın bulundu ğu alanda kamunun ihtiyac ını karşılayacak park alan ı olarak ayr ılm ış birçok yer oldu ğunu, söz konusu müdahale ile sosyal ve kültürel çe şitlilik anlam ında önemli bir rolü olan vakf ın yaşatılmas ı ihtiyac ının gözard ı edildiğini belirtmi ştir. Başvurucu bu gerekçelerle mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. B. Değerlendirme 20. Anayasa n ın "Mülkiyet hakk ı" kenar başlıklı 35. maddesi şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2017/5986 Karar Tarihi : 30/9/2020 5 Herkes, mülkiyet ve miras haklar ına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yarar ı amac ıyla, kanunla s ınırlanabilir. Mülkiyet hakk ının kullan ılmas ı toplum yarar ına ayk ırı olamaz. 21. Somut olayda imar uygulamas ına konu ta şınmaz, tapuda ba şvurucu ad ına tescillidir. Bu ba ğlamda tapuda kay ıtlı olan taşınmaz ın Anayasa'n ın 35. maddesi ba ğlam ında mülk teşkil ettiği aç ıktır. 22. Anayasa Mahkemesi bir ta şınmaz ın uygulama imar plan ında kamu hizmeti alan ına ayr ılmas ının şikâyet edildi ği Hüseyin Ünal (B. No: 2017/24715, 20/9/2018, 41) başvurusunda ta şınmaz ın kamula ştırılmad ığı süreçte müdahalenin yol açt ığı kısıtlamalar ı gözeterek müdahaleyi mülkiyetten bar ışçıl yararlanmaya ili şkin genel kural çerçevesinde incelemiştir. Başvuru konusu olayda da bu ilkeden ayr ılmay ı gerektirir bir durum bulunmamaktad ır. 23. Anayasa'n ın 13. ve 35. maddeleri uyar ınca mülkiyet hakk ına yönelik müdahalenin Anayasa'ya uygun olabilmesi için müdahalenin kanuna dayanmas ı, kamu yarar ı amac ı taşımas ı ve ayr ıca ölçülülük ilkesi gözetilerek yap ılmas ı gerekmektedir ( Recep Tarhan ve Afife Tarhan , B. No: 2014/1546, 2/2/2017, 62). 24. Somut olayda müdahalenin ula şılabilir, belirli ve öngörülebilir nitelikte ola n 3194 say ılı Kanun'un ilgili hükümlerine (bkz. 15, 16) dayand ığı anlaşılmaktad ır. 25. 3194 say ılı Kanun'un 1. maddesinde, Kanun'un yerle şme yerleri ile bu yerlerdeki yap ılaşmalar ın plan, fen, sa ğlık ve çevre şartlar ına uygun te şekkülünü sa ğlamak amac ıyla düzenlendi ği belirtilmi ştir. Kanun'un belirtilen amac ı çerçevesinde arazi ve arsalar ın düzenlemesi s ıras ında taşınmaz ın imar durumunun park ve dinlenme alan ı olarak belirlenmesi yönündeki müdahalenin kamu yarar ına dayal ı meşru bir amac ının bulundu ğu kabul edilmelidir. 26. Son olarak ba şvurucunun mülkiyet hakk ına yap ılan müdahalenin ölçülü olup olmad ığı değerlendirilmelidir. 27. Ölçülülük ilkesi elverişlilik, gereklilik ve orant ılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktad ır. Elverişlilik öngörülen müdahalenin ula şılmak istenen amac ı gerçekle ştirmeye elverişli olmas ını, gereklilik ulaşılmak istenen amaç bak ımından müdahalenin zorunlu olmas ını yani ayn ı amaca daha hafif bir müdahale ile ula şılmas ının mümkün olmamas ını, orant ılılık ise bireyin hakk ına yap ılan müdahale ile ula şılmak istenen amaç aras ında makul bir dengenin gözetilmesi gereklili ğini ifade etmektedir (AYM, E.2011/111, K.2012/56, 11/4/2012; E.2014/176, K.2015/53, 27/5/2015; E.2016/13, K.2016/127, 22/6/2016; Mehmet Akdoğan ve diğerleri , B. No: 2013/817, 19/12/2013, 38). 28. Orant ılılık ilkesi gere ği kişilerin mülkiyet hakk ının s ınırland ırılmas ı hâlinde elde edilmek istenen kamu yarar ı ile bireyin haklar ı aras ında adil bir dengenin kurulmas ı gerekmektedir. Bu adil denge, ba şvurucunun şahsi olarak a şırı bir yüke katland ığının tespit edilmesi durumunda bozulmu ş olacakt ır. Müdahalenin orant ılılığını değerlendirirken Anayasa Mahkemesi; bir taraftan ula şılmak istenen me şru amac ın önemini, di ğer taraftan da müdahalenin niteli ğini, başvurucunun ve kamu otoritelerinin davran ışlar ını gözönünde bulundurarak ba şvurucuya yüklenen külfeti dikkate alacakt ır (Arif Güven , B. No: 2014/13966, 15/2/2017, 58, 60; Osman Ukav , B. No: 2014/12501, 6/7/2017, 71). Başvuru Numaras ı: 2017/5986 Karar Tarihi : 30/9/2020 629. Anayasa Mahkemesi Hüseyin Ünal başvurusunda ölçülülük yönünden yap ılan değerlendirmede uygulama imar plan ının onaylanmas ından itibaren be ş yıldan fazla süre geçmesine ra ğmen imar plan ında kamu hizmetine ayr ılan taşınmaz ın kamula ştırılmamas ı ve herhangi bir tazminat da ödenmemesinin ba şvurucuya şahsi olarak a şırı bir külfet yükledi ği kanaatine ula şmıştır. Bu sebeple ba şvurucunun mülkiyet hakk ının korunmas ı ile kamunun yarar ı aras ında olmas ı gereken adil dengenin ba şvurucu aleyhine bozuldu ğu ve müdahalenin ölçülü olmad ığı kabul edilmi ştir (Hüseyin Ünal, 51-62). 30. Somut olay ise çe şitli yönleriyle an ılan başvurudan farkl ılaşmaktad ır. Şöyle ki söz konusu ba şvuruda uygulama imar plan ında kamu hizmetine ayr ıldığı hâlde taşınmaz ın uzun süre kamula ştırılmamas ından şikâyet edilmi ştir. Bu ba şvuruda ise ba şvurucunun böyle bir şikâyeti mevcut olmay ıp başvurucu esas itibar ıyla bizatihi ta şınmaz ın imar plan ında kamu hizmetine ayr ılmas ı işleminden yak ınmaktad ır. 31. Ancak kamu makamlar ının özellikle büyük şehirlerin geli şmeleri gibi karma şık ve zor bir alanda kendi imar politikalar ını uygulamak için geni ş bir takdir alan ı kullanmalar ı doğald ır (benzer yönde bkz. AYM, E.2012/100, K.2013/84, 4/7/2013). Öte yandan imar planlar ının hukuk kurallar ına uygun olup olmad ığının değerlendirilmesi, bu alanda uzmanlaşmış derece mahkemelerinin görevidir. Anayasa Mahkemesinin bireysel ba şvuru kapsam ında delillerin de ğerlendirilmesi veya hukuk kurallar ının yorumlanmas ı ile ilgili görevi ise yaln ızca aç ık keyfîlik veya bariz takdir hatas ı içeren kararlar ile s ınırlıdır. Bu çerçevede bak ıldığında derece mahkemelerince uyu şmazl ık konusu ta şınmazlar ın üst ölçekli planda da park ve dinlenme alanlar ı olarak belirlendi ğini gerekçe gösterdikleri (bkz. 11) dikkate al ındığında bu kararlar ın aç ıkça keyfî oldu ğu veya bariz bir takdir hatas ı içerdiği söylenemez. Bunun yan ında başvurucuya söz konusu yarg ısal süreçte mülkiyet hakk ının gerektirdi ği yeterli usule ili şkin güvencelerin de sa ğlanm ış olduğu görülmektedir. 32. Ayr ıca baz ı kararlarda imar plan ının uygulanmas ına yönelik parselasyon plan ı yap ılmas ı, imar durum belgesi düzenlenmesi, kamula ştırma gibi i şlemlerin tesisi hâlinde bireysel i şlem ile birlikte dayana ğını oluşturan düzenleyici i şlemlerin iptalinin istenebilece ğine dikkat çekildi ği görülmektedir. 33.İmar durumu kamu hizmeti alan ı olarak belirlenen ta şınmazlar yönünden Anayasa'n ın 13., 35. ve 46. maddelerindeki di ğer güvencelere de uygun olarak ve makul bir süre içinde kamula ştırma yap ılmas ı suretiyle ta şınmazlar ın gerçek de ğerleri üzerinden pe şin olarak kamula ştırma bedellerinin ödenmesi durumunda müdahalenin ihlal olu şturmayaca ğı kabul edilmelidir. Buna kar şın söz konusu ta şınmazlar ın belirli bir süre içinde kamulaştırılmas ı gerektiği, kamula ştırma süresinin uzamas ının mülkiyet hakk ının tan ıdığı yetkilerin kullan ımı noktas ında belirsizli ğe yol açaca ğı ise kuşkusuzdur. Somut olay bak ımından başvurucunun henüz böyle bir şikâyetinin olmad ığı ve taşınmazlar ın varl ığını sürdürmesi bak ımından fiilen kendisi taraf ından kullan ılmas ının gereklili ğine ilişkin somut bir aç ıklama getirilmedi ği dikkate al ındığında mevcut a şama itibar ıyla müdahalenin kam u yarar ı amac ı ile başvurucunun mülkiyet hakk ının korunmas ı aras ındaki adil dengeyi bozmad ığı ve ölçülü oldu ğu sonucuna var ılm ıştır. Dolay ısıyla başvurucunun salt taşınmazlar ın imar durumlar ının park ve dinlenme olarak belirlenmesi i şlemi ile ilgili olarak yapt ığı şikâyet bak ımından mülkiyet hakk ına yönelik aç ık bir ihlal bulunmamaktad ır. Başvuru Numaras ı: 2017/5986 Karar Tarihi : 30/9/2020 734. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun un 48. maddesinin (2) numaral ı fıkras ında aç ıkça dayanaktan yoksun ba şvurular ın Anayasa Mahkemesince kabul edilemezli ğine karar verilebilece ği belirtilmiştir. Bu ba ğlamda bir ihlal bulunmad ığı aç ık olan ba şvurular aç ıkça dayanaktan yoksun kabul edilebilir ( Hikmet Balabano ğlu, B. No: 2012/1334, 17/9/2013, 24). 35. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun di ğer kabul edilebilirlik ko şullar ı yönünden incelenmeksizin a çıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, B. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucu üzerinde BIRAKILMASINA 30/9/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Üye Üye Kadir ÖZKAYA M. Emin KUZ R ıdvan GÜLEÇ Üye Üye Y ıldız SEFERİNOĞLU Basri BA ĞCI