TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR HAMİDE YILDIZ VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2016/3650) Karar Tarihi: 17/6/2020 Başvuru Numaras ı: 2016/3650 Karar Tarihi : 17/6/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Engin YILDIRIM Celal Mümtaz AKINCI R ıdvan GÜLEÇ Recai AKYEL Raportör : Eser AKINCI Başvurucular : 1. Hamide YILDIZ 2. Mehmet Şirin YILDIZ 3. Sabriye YILDIZ Başvurucular Vekili: Av. Ahmet M İNTAŞ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, güvenlik güçle
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR HAMİDE YILDIZ VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2016/3650) Karar Tarihi: 17/6/2020 Başvuru Numaras ı: 2016/3650 Karar Tarihi : 17/6/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Engin YILDIRIM Celal Mümtaz AKINCI R ıdvan GÜLEÇ Recai AKYEL Raportör : Eser AKINCI Başvurucular : 1. Hamide YILDIZ 2. Mehmet Şirin YILDIZ 3. Sabriye YILDIZ Başvurucular Vekili: Av. Ahmet M İNTAŞ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, güvenlik güçlerinin silahl ı güç kullan ımı sonucu meydana gelen ölü m ve bu olay hakk ında yürütülen ceza soru şturmas ının etkisizli ği nedeniyle ya şam hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 22/2/2016 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesi neticesinde başvurunun Komisyona sunulmas ına engel te şkil edecek bir eksikli ğinin bulunmad ığı tespit edilmiştir. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ş; Bakanl ık görüş bildirmemi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 6. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 7. Başvurucular ın yak ını A.M. 24/12/1991 tarihinde, Diyarbak ır ilinin Kulp ilçesinde baz ı PKK mensuplar ının cenazesi nedeniyle ç ıkan olaylar s ıras ında öldürülmü ştür. Başvuru Numaras ı: 2016/3650 Karar Tarihi : 17/6/2020 38. Olay tarihinde Diyarbak ır Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet Başsavc ılığında (DGM Ba şsavc ılığı) görevli Cumhuriyet savc ılar ı taraf ından olay yerinde incelemeler yap ılm ış, ölü muayene ve otopsi i şlemleri gerçekle ştirilmiştir. Yap ılan işlemlere göre A.M.nin ate şli silah yaralanmas ı nedeniyle öldü ğü anlaşılm ıştır. 9. Kulp Cumhuriyet Ba şsavc ılığı (Cumhuriyet Ba şsavc ılığı), olay hakk ında DGM Başsavc ılığınca tahkikat yürütüldü ğü gerekçesiyle görevsizlik karar ı verip soru şturma evrak ını DGM Ba şsavc ılığına göndermi ştir. 10. DGM Ba şsavc ılığı işlendiği iddia olunan suçun kendi görev alan ına girmedi ği gerekçesiyle kar şı görevsizlik karar ı verip soru şturma evrak ını Cumhuriyet Ba şsavc ılığına iade etmiştir. 11. Cumhuriyet Ba şsavc ılığı, Diyarbak ır İl Jandarma Alay Komutan ı İ.Y. hakk ında soruşturma yap ılabilmesi için izin verilmesi talebiyle dosyay ı Adalet Bakanl ığı Ceza İşleri Genel Müdürlü ğüne göndermi ştir. 12. Adalet Bakanl ığı Ceza İşleri Genel Müdürlü ğü 8/10/1992 tarihli yaz ısıyla, ilgilinin zab ıta amiri s ıfat ıyla görevli olup olmad ığının tespiti ve bir k ısım eksikli ğin tamamlanmas ı için evrak ı Cumhuriyet Ba şsavc ılığına iade etmi ştir. 13. İ.Y. hakk ındaki soru şturmay ı mevcut soru şturmadan tefrik ederek i şlem yap ılmak üzere Diyarbak ır Valiliğine gönderen Cumhuriyet Ba şsavc ılığı 6/7/1993 tarihli ve K.1993/27 say ılı kararla di ğer şüpheliler yönünden görevsizlik karar ı verip soru şturma evrak ını İlçe İdare Kuruluna göndermi ştir. Sözü edilen mercilerce yürütülen i şlemlere ili şkin bir bilgi bulunmamaktad ır. 14. Başvuruya konu olayda ölen di ğer şahıslar ın yak ınlar ının 2004 y ılında soruşturma dosyas ının ak ıbetini sormalar ı üzerine Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığı, Cumhuriyet Ba şsavc ılığından bilgi istemi ştir. Söz konusu talep üzerine Cumhuriyet Başsavc ılığı, Diyarbak ır İl İdare Kurulu ve Kulp Kaymakaml ığından İ.Y. ile diğer şüpheliler hakk ındaki evrak ın ak ıbetini sorsa da konuyla ilgili herhangi bir belge temin edememi ştir. Cumhuriyet Ba şsavc ılığınca posta ve zimmet kay ıtlar ı incelenmi ş ancak olayla ilgili zimmet kay ıtlar ı ile posta listelerinin de kay ıp olduğu anlaşılm ıştır. Durum Cumhuriyet Başsavc ılığınca Bakanl ığa bildirilmi ştir. 15. Olayda ölen di ğer şahıslar ın yak ınlar ı soruşturman ın akamete u ğrad ığını fark ederek 18/11/2009 tarihinde Cumhuriyet Ba şsavc ılığından olay ın meydana gelmesinde kusuru bulunanlar hakk ında yeni bir soru şturma başlatmas ını istemişlerdir. Bu talep üzerine Cumhuriyet Ba şsavc ılığı, olay hakk ında yeni bir soru şturma başlatm ıştır. 16. Cumhuriyet Ba şsavc ılığı 7/4/2011 tarihinde otuz üç askerî personel hakk ında Kulp Kaymakaml ığından soru şturma izni istemi ştir. Kulp Kaymakaml ığının soruşturman ın genel hükümlere göre yap ılmas ı gerektiğine ilişkin yaz ısı üzerine Cumhuriyet Ba şsavc ılığı, Diyarbak ır Bölge İdare Mahkemesine (B İM) müracaat etmi ştir. BİM, isnat edilen kaste n öldürme ve kasten yaralama suçlar ının görev nedeniyle i şlendiklerinin kabul edilemeyece ğini ve soruşturman ın genel hükümlere göre yap ılmas ı gerektiğini belirterek Cumhuriyet Başsavc ılığının itiraz ını reddetmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2016/3650 Karar Tarihi : 17/6/2020 417. Cumhuriyet Ba şsavc ılığı, ateş emri veren ve ölmesi nedeniyle hakk ında ek kovuşturmaya yer olmad ığına dair karar verilen İl Jandarma Alay Komutan ı İ.Y.nin emrine uyan otuz dört şüpheli hakk ında kanun hükmü, amirin emri ve me şru müdafaa hâlinde birden fazla kişiyi öldürme suçundan kamu davas ının aç ılmas ının temini bak ımından Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığına hitaben fezleke düzenlemi ştir. 18. Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığı, fezlekedeki pek çok eksiklik (as ıl soruşturma dosyas ının kay ıp olmas ı ve eki belgelerin fotokopi ve okunaks ız olmas ı, hangi şüphelinin hangi eylemi i şlediğinin aç ık olarak belirtilmemesi, bir k ısım şüphelinin aç ık kimlik ve adres bilgilerinin tespit edilememesi, savunmalar ının al ınmam ış olmas ı, müştekilerin aç ık kimlik bilgilerinin tespit edilmemesi ve delillerinin sorulmamas ı, fezlekeye konu olaylarla ilgili delillerin dava açmaya yetecek ölçüde olmamas ı gibi) nedeniyle soruşturma evrak ını yetkisizlik karar ına rapten Cumhuriyet Ba şsavc ılığına iade etmi ştir. 19. Cumhuriyet Ba şsavc ılığı 23/12/2013 tarihinde, yeni bir fezleke düzenleyerek soruşturma evrak ını Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığına göndermi ştir. 20. Diğer yandan olayda ölen di ğer şahıslardan üçünün yak ınlar ıyla, yaralanan bir şahıs 8/4/2014 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunarak, yürütülen soru şturman ın etkisizli ği nedeniyle ya şam haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmü şlerdir. Anayasa Mahkemesi 2014/4926 numaral ı başvuruda 9/1/2020 tarihinde, baz ı başvurucular yönünden ya şam hakk ının usul boyutunun ihlal edildi ğine karar vermi ştir. 21. Başvurucular, yürütülen soru şturman ın etkili olmad ığını ileri sürerek 22/2/2016 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. 22. Bireysel ba şvuruda bulunulmas ının ard ından sonuçlanan soru şturmada, A.M.ni n de içlerinde oldu ğu yedi kişinin güvenlik güçlerinin me şru müdafaa hâlinde güç kullanmalar ı sonucu öldü ğü kabul edilerek 2/11/2017 tarihinde kovu şturmaya yer olmad ığına karar verilmiştir. IV.İLGİLİ HUKUK 23. İlgili hukuk için bkz. Özeyir Kocakaya, B. No: 2014/1457, 14/11/2018, 26-38. V.İNCELEME VE GEREKÇE 24. Mahkemenin 17/6/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Başvurucular ın İddialar ı 25. Başvurucular yak ınlar ının güvenlik güçlerince öldürülmesi ve bu olaya ili şkin etkili bir soru şturma yürütülmemesi nedeniyle ya şam hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmüşlerdir. B. Değerlendirme 26. Anayasa n ın "Kişinin dokunulmazl ığı, maddî ve manevî varl ığı" kenar başlıklı 17. maddesinin birinci f ıkras ı şöyledir: " Herkes, ya şama, maddî ve manevî varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ına sahiptir." Başvuru Numaras ı: 2016/3650 Karar Tarihi : 17/6/2020 527. Anayasa n ın "Devletin temel amaç ve görevleri" kenar ba şlıklı 5. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: Devletin temel amaç ve görevleri, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, ki şilerin ve toplumun refah, huzur ve mutlulu ğunu sağlamak; ki şinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle ba ğdaşmayacak surette s ınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kald ırmaya, insan ın maddî ve manevî varl ığının gelişmesi için gerekli şartlar ı haz ırlamaya çal ışmakt ır. 28. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucular ın iddialar ının özü, yak ınlar ının güvenlik güçlerince öldürülmesi ve bu olaya ili şkin etkili bir soru şturma yürütülmemesine ilişkindir. Bu nedenle iddialar, Anayasa'n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan yaşam hakk ı kapsam ında incelenmi ştir. 29. Yaşam hakk ının doğal niteliği gereği, yaşam ını kaybeden ki şi aç ısından bu hakka yönelik bir ba şvuru ancak ya şanan olay sonucunda ölen ki şinin mağdur olan yak ınlar ı taraf ından yap ılabilecektir ( Serpil Kerimo ğlu ve diğerleri , B. No: 2012/752, 17/9/2013, 41). Başvurucular Mehmet Şirin Y ıldız ve Sabriye Y ıldız, olayda ya şam ını yitiren ki şinin çocuklar ı olduğundan, bu ba şvurucular yönünden ba şvuru ehliyeti aç ısından bir eksiklik bulunmamaktad ır. Ancak A.M.nin gayr ı resmi eşi olduğunu ifade eden ba şvurucu Hamide Yıldız'ın mağdur s ıfat ının bulunup bulunmad ığının tespit edilmesi gerekir. 30. Bireysel ba şvuru yolunu i şletebilecekler esas itibar ıyla doğrudan ma ğdur s ıfat ını taşıyan kişiler olmakla birlikte somut olay ın koşullar ına ve ihlal edilen hakk ın niteliğine göre doğrudan ma ğdur ile aras ında kişisel ve özel bir ba ğ bulunan, dolay ısıyla da Anayasa'n ın ihlalinden olumsuz olarak etkilenmi ş veya ihlalin sona ermesinden me şru ve kişisel bir menfaati bulunan kimseler de dolayl ı mağdur sıfat ıyla bireysel ba şvuruda bulunabileceklerdir (Engin Gök ve di ğerleri , B. No: 2013/3955, 14/4/2016, 53). 31. Bununla birlikte dolayl ı mağduriyetin ortaya ç ıkmas ı, somut olay ın koşullar ına ve ihlal edilen hakk ın niteliğine bağlı olarak de ğişebilmektedir. Nitekim Anayasa Mahkemesi, ma ğdurun bizzat ba şvuru yapmas ının mümkün olmad ığı ve yak ın akrabal ık ilişkisinin bulundu ğu kimi durumlarda -özellikle ya şam hakk ının söz konusu oldu ğu durumlarda- ba şvurucular ın ihlalden do ğrudan etkilenmemi ş olmalar ına rağmen ihlalde n dolayl ı olarak etkilenmeleri nedeniyle kendi adlar ına başvuru yapabileceklerine karar vermiştir (Serpil Kerimo ğlu ve di ğerleri , 41; Cemil Dan ışman, B. No: 2013/6319, 16/7/2014; Sad ık Koçak ve di ğerleri , B. No: 2013/841, 23/1/2014; Rıfat Bak ır ve diğerleri, B. No: 2013/2782, 11/3/2015). 32. Somut ba şvuruda, nüfus kay ıtlar ına göre ölen A.M. ile mü şterek çocuklar ı da olan başvurucunun ölümden dolayl ı olarak etkilendi ği ve bu nedenle dolayl ı mağdur sıfat ını taşıdığı sonucuna varm ıştır. Dolay ısıyla bu ba şvurucu yönünden de ba şvuru ehliyeti açısından bir eksiklik bulunmad ığı kabul edilmi ştir. 33. Başvuru ehliyeti ile ilgili bir eksiklik bulunmamakla birlikte ba şvurunun di ğer kabul edilebilirlik ko şullar ı bak ımından da incelenmesi gerekir. Başvuru Numaras ı: 2016/3650 Karar Tarihi : 17/6/2020 634. Başvurunun di ğer kabul edilebilirlik ko şullar ı bak ımından incelenmesinde ise ilk olarak ba şvuruda ileri sürülen iddiaya ili şkin etkili ba şvuru (kanun) yolunun tespit edilmesi, ard ından da Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvurunun bu yol tüketildikten sonra ve süresi içinde yap ılıp yap ılmad ığının belirlenmesi gerekir. 35. Anayasa'n ın 148. maddesinin üçüncü f ıkras ı şöyledir: ...Başvuruda bulunabilmek için ola ğan kanun yollar ının tüketilmi ş olmas ı şartt ır. 36. 6216 say ılı Kanun un 45. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı şöyledir: İhlale neden oldu ğu ileri sürülen i şlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmü ş idari ve yarg ısal başvuru yollar ının tamam ının bireysel ba şvuru yap ılmadan önce tüketilmi ş olmas ı gerekir. 37. 6216 say ılı Kanun un Bireysel ba şvuru usulü kenar ba şlıklı 47. maddesinin (5) numaral ı fıkras ı şöyledir: Bireysel ba şvurunun, ba şvuru yollar ının tüketildi ği tarihten; ba şvuru yol u öngörülmemi şse ihlalin ö ğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yap ılmas ı gerekir. 38. Öncelikle belirtmek gerekir ki an ılan Anayasa ve Kanun maddelerinde yer verilen kanun yollar ının tüketilmesi ko şulu, bireysel ba şvurunun temel hak ihlallerini önlemek için son ve ola ğanüstü bir çare olmas ının doğal sonucudur ( Necati Gündüz ve Recep Gündüz , B. No: 2012/1027, 12/2/2013, 20). Temel hak ve özgürlüklere sayg ı, devletin tüm organlar ının anayasal ödevi olup bu ödevin ihmal edilmesi nedeniyle ortaya ç ıkan hak ihlallerinin düzeltilmesi idari ve yarg ısal makamlar ın görevidir. Bu nedenle temel hak ve özgürlüklerin ihlal edildi ği iddialar ının öncelikle derece mahkemeleri önünde ileri sürülmesi, bu makamlar taraf ından değerlendirilmesi ve bir çözüme kavu şturulmas ı esast ır (Ayşe Zıraman ve Cennet Ye şilyurt, B. No: 2012/403, 26/3/2013, 16). 39. Diğer taraftan tüketilmesi gereken ba şvuru yollar ı, başvurucunun şikâyetleri açısından makul bir ba şarı şans ı sunabilecek ve bir çözüm sa ğlayabilecek nitelikte olmal ıdır. Ayr ıca başvuru yollar ını tüketme kural ı ne kesin ne şeklî olarak uygulanabilir bir kural olup bu kurala uygunlu ğun denetlenmesinde somut ba şvurunun ko şullar ının dikkate al ınmas ı esast ır. Bu anlamda yaln ızca hukuk sisteminde birtak ım başvuru yollar ının varl ığının değil ayn ı zamanda bunlar ın uygulama şartlar ı ile başvurucunun ki şisel koşullar ının gerçekçi bir biçimde ele al ınmas ı gerekir ( S.S.A., B. No: 2013/2355, 7/11/2013, 28). 40. Başvuru yollar ının tüketilmesi kural ı bak ımından yap ılan değerlendirmede ise ilk olarak olaya ili şkin soruşturman ın derhâl ve resen ba şlatıldığını ifade etmek gerekir. 41. Soru şturma sürecinde ba şvurucular ın yetkili makamlara ba şvurup soru şturman ın akıbeti konusunda bir bilgi veya belge talep etmedikleri, soru şturma mercilerine herhangi bir talep ile müracaat etmedikleri anla şılmaktad ır. Bireysel ba şvuru formunun incelenmesinden başvurucular ın şikâyetlerini dile getirirken söz konusu soru şturma sürecinden haberdar olduklar ını ancak ak ıbeti konusunda bir bilgiye sahip olmad ıklar ını da aç ıkça ifade ettikleri görülmektedir. Başvuru Numaras ı: 2016/3650 Karar Tarihi : 17/6/2020 742. Bu şekilde ba şvurucular ın herhangi bir yolla takip etmedikleri ve ak ıbeti konusunda haberdar olmak için de hiçbir giri şimde bulunmad ıklar ı ceza soru şturmas ı, olay ın üzerinden yakla şık yirmi alt ı yıl geçtikten sonra, 2/11/2017 tarihinde verilen kovu şturmaya yer olmad ığına dair kararla sonuçland ırılm ıştır. 43. Öncelikle Anayasa Mahkemesinin kararlar ına göre ya şam hakk ı ile ilgili bir soruşturman ın etkili olup olmad ığı yönünden inceleme yap ılabilmesi için -mutlak surette gerekli olmasa da- yürütülen soru şturman ın makul bir süreyi a şmamas ı şart ıyla ilgili kamu makamlar ı taraf ından nas ıl sonland ırılacağının beklenmesi, bireysel ba şvuru ile getirilen koruma mekanizmas ının ikincil niteli ğine uygun olacakt ır (Rahil Dink ve di ğerleri , B. No: 2012/848, 17/7/2014, 76; Hüseyin Caru ş, B. No: 2013/7812, 6/10/2015, 46). 44. Ancak ba şvurucular ın yetkili makamlara müracaat etmelerine ra ğmen doğal olmayan bir ölümle ilgili soru şturma başlatılmam ışsa, başlatılmakla birlikte soru şturmada bir ilerleme yoksa veya soru şturma bir süre ilerleme kaydettikten sonra herhangi bir nedenle etkisiz bir hâl alm ışsa başvuruculardan soru şturman ın sonucunu mutlaka beklemelerini istemek makul olmayacakt ır. Böyle bir durumda ba şvurucular, etkili bir soru şturma yürütülmedi ğinin fark ına vard ıklar ı veya varmalar ı gerektiği andan itibaren bireysel başvuruda bulunabilirler ( Rahil Dink ve di ğerleri , 77). 45. Hatta bireysel ba şvurulardaki meselelerin çözüme kavu şturulmas ı bak ımından zaman (süre) çok önemli ise ba şvurucular ın iddialar ını -usulünce ve adil bir şekilde çözüme bağlanabilmesini sa ğlayabilmek için- gerekli süratle Anayasa Mahkemesi huzurunda dile getirilmesini sa ğlama ödevi bulundu ğunu da belirtmek gerekir. Bu durum bilhassa temel haklar kapsam ında belirli olaylar ın soruşturulmas ına yönelik herhangi bir yükümlülük le ilgili şikâyetler bak ımından söz konusudur. Çünkü zaman ilerledikçe maddi deliller kaybolduğundan, görgü tan ıklar ının olay ı hat ırlamalar ı güçleştiğinden ya da mümkün olmad ığından aradan geçen zaman ın sadece devletin soru şturma yükümlülü ğünün gere ği gibi yerine getirilmesi üzerinde de ğil ayn ı zamanda Anayasa Mahkemesinin bireysel ba şvuruya ilişkin kendi incelemesinin anlam ı ve sonuçlar ı üzerinde de olumsuz bir etkisi olmaktad ır. Bu nedenle bir olayda etkili soru şturma yürütülmeyece ği aç ık hâle gelince, ba şka bir deyi şle devletin söz konusu yükümlülü ğünü yerine getirmedi ği bariz bir görünüm kazan ınca başvurucunun bireysel ba şvuruda bulunmak için derhâl harekete geçmesi gerekmektedir. 46. Öte yandan ba şvurucular ın etkili bir soru şturma yürütülmedi ğinin ne zaman fark ına varmalar ı gerektiği doğal olarak her olay ın kendine özgü ko şullar ı dikkate al ınarak değerlendirilecektir. Burada ilk olarak olay ın ard ından uzun bir süre geçip soru şturmada önemli gecikmeler ve fas ılalar yaşand ığında, etkili bir soru şturma yürütülmedi ğinin vey a yürütülmeyece ğinin ölenin yak ınlar ı (mağdurlar) taraf ından anla şılmas ı gerekti ği belirtilmelidir. 47. Ancak bu noktada ifade edilmelidir ki ölen ki şinin yak ınlar ı ile yetkili makamlar aras ında soruşturman ın etkililiği ad ına anlaml ı birtak ım temaslar kuruldu ğu veya soru şturma tedbirlerinde ilerleme sa ğlanacağına dair baz ı emareler veya gerçekçi ihtimaller bulundu ğu sürece ba şvurucularda etkili bir soru şturma yürütülmedi ği düşüncesi uyanmayabilir. Buna karşılık bu durumlarda dahi aradan makul olmayan bir süre geçer ve ara ştırma faaliyetler i önemli derecede a ğır işlerse veya bir sebeple kesintiye u ğrarsa ölenin yak ınlar ının etkili bir soruşturma yürütülmedi ğinin ve yürütülmeyece ğinin fark ında olduklar ının kabulü gerekir. Başvuru Numaras ı: 2016/3650 Karar Tarihi : 17/6/2020 848. Başvuruya konu olaya bu yönüyle bak ıldığında soruşturman ın, başvuru tarihi olan 22/2/2016 tarihinden çok önce etkisiz bir hâl ald ığı, özellikle 23/12/2013 tarihinde fezleke düzenlenmesinin soru şturmada ilerleme sa ğlanabilece ğini düşündürdüğü ancak, bu tarihten ba şvuru tarihine kadar geçen sürede önemli bir ilerleme kaydedilmedi ği aç ıkça anlaşıldığı hâlde, herhangi bir ba şvuruda bulunulmad ığı görülmektedir. Nitekim ayn ı olaya ilişkin 2014/4926 numaral ı bireysel ba şvuruda, soru şturmay ı takip ederek şikâyetlerini dile getiren baz ı başvurucular yönünden, 23/12/2013 tarihinde fezleke düzenlenmesinin ard ından 8/4/2014 tarihinde -yakla şık dört ay sonra- yap ılan başvurunun süresinde oldu ğu kabul edilmiştir. Buna kar şılık somut olayda de ğinilen fezlekeden yakla şık iki y ıl üç ay sonra yap ılan bireysel ba şvurunun süresi içinde yap ıldığının kabulü mümkün görülmemi ştir. 49. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun di ğer kabul edilebilirlik ko şullar ı yönünden incelenmeksizin süre aşımı nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. Engin YILDIRIM bu görü şe kat ılmam ıştır. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Başvurucular ın yaşam haklar ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın süre aşımı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, Engin YILDIRIM' ın karşıoyu ve OYÇOKLU ĞUYLA, B. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucular üzerinde BIRAKILMASINA 17/6/2020 tarihinde karar verildi. Başkan Üye Üye Kadir ÖZKAYA Engin YILDIRIM Celal Mümtaz AKINCI Üye Üye R ıdvan GÜLEÇ Recai AKYEL Başvuru Numaras ı: 2016/3650 Karar Tarihi : 17/6/2020 9KARŞIOY GEREKÇES İ 1. Başvurucular ın yak ını olan A.M. 24/12/1991 tarihinde Diyarbak ır Kulp da baz ı terör örgütü üyelerinin cenazesinde ç ıkan olaylar s ıras ında ateşli silahla öldürülmü ştür. 2. Bu olayla ilgili olarak Kulp Cumhuriyet Ba şsavc ılığı dönemin Diyarbak ır İl Jandarma Alay Komutan ı olan İ.Y. hakk ındaki soru şturmay ı mevcut soru şturmadan ay ırarak gerekli işlemler için Diyarbak ır Valiliğine göndermi ş diğer şüpheliler yönünden ise 6/7/1993 tarihinde görevsizlik karar ı vermiştir. 3. Başvuru konusu olayda ölen di ğer şahıslar ın 2004 y ılında soruşturma hakk ında bilgi istemeleri üzerine Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığı, İl İdare Kurulundan ve Kulp Kaymakaml ığından İ.Y. ve di ğer şüpheliler hakk ındaki soru şturma evraklar ını talep etmi ş ancak yetkili makamlarca herhangi bir evrak sunul(a)mam ıştır. Olayla ilgili zimmet kay ıtlar ı ve posta listelerinin de kay ıp olduğu tespit edilmi ştir. 4. Olaylarda hayat ını kaybeden di ğer şahıslar ın yak ınlar ı soruşturman ın akamete uğrad ığını fark ederek 18/11/2009 tarihinde Kulp Cumhuriyet Ba şsavc ılığından yeni bir soruşturma aç ılmas ını talep etmi şlerdir. Ba şsavc ılık, 7/4/2011 tarihinde yeni bir soru şturma süreci başlatarak, ate ş emri veren ve vefat etmesi nedeniyle hakk ında ek kovu şturmaya yer olmad ığına dair karar verilen İl Jandarma Alay Komutan ı İ.Y.nin emrini yerine getiren otuz dört şüpheli hakk ında meşru müdafaa halinde birden fazla ki şiyi öldürme suçundan dava açılmas ı için Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığına hitaben fezleke haz ırlam ıştır. Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığının fezlekedeki baz ı eksiklikleri gerekçe göstererek yetkisizlik karar ıyla Kulp Cumhuriyet Ba şsavc ılığına soruşturma evrak ını iade etmesi üzerine Kulp Başsavc ılığı 23/12/2013 tarihinde yeni bir fezleke haz ırlayarak soru şturma evrak ını Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığına yeniden göndermi ştir. 5. Ağır insan haklar ı ihlalleri iddialar ı söz konusu oldu ğunda zaman a şımı ve süre aşımı gibi hukuk güvenli ği aç ısından önemli olan ilkelerin esnek yorumlanmas ı gerektiği hususunda uluslararas ı insan haklar ı belgelerinde, BM organlar ının karar ve genel yorumlar ında ve bölgesel insan haklar ı mahkemelerinin kararlar ında genel olarak bir uzlaşının sağland ığını söyleyebiliriz. 1 6. Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesine (A İHM) göre bireysel ba şvuruyu süresi içinde yapma konusunda ortaya ç ıkan gecikme ba şvuru konusu olay ın ve ihlal edildi ği iddia edilen insan haklar ının niteliğine bağlı olarak önemli olgusal veya hukuki meseleleri aç ığa çıkarabilecek geli şmeleri ba şvurucunun beklemesinin makul oldu ğu hallerde ba şvurunun kabul edilebilirli ğini etkilememelidir. 2 7. AİHM, ölen ki şinin yak ınlar ı ile yetkili makamlar aras ında şikâyetlere ili şkin anlaml ı birtak ım temaslar oldu ğu ve bilgi talepleri yahut soru şturma tedbirlerinde ilerleme sağlanacağına dair baz ı emareler veya gerçekçi ihtimaller bulundu ğu sürece başvurucularda haks ız gecikme dü şüncesinin genelde uyanmayaca ğını vurgulam ıştır. 3 1 Bu konuda ayr ıntılı bilgi için bkz. Ba şak Çal ı ve Hakikat Adalet Haf ıza Merkezi, A ğır İnsan Haklar ı İhlallerinde Zamana şımı: Karşılaştırmal ı Bir Değerlendirme, Anayasa Mahkemesine sunulan Amicus Curiae Görüşü, 4 Nisan 2017; https://hakikatadalethafiza.org/wp-content/uploads/2017/11/Bas%CC%A7a k -C%CC%A7al%C4%B1-Amicus-Curiae-TR.pdf. (eri şim tarihi, 29/6/2020). 2 El-Masri/The Former Yugoslav Republic of Macedonia, B.No. 39630/09, 8/10/2010, 142. 3 Varnava ve di ğerleri/Türkiye [BD], B. No: 16064/90, 16065/90, 16066/90, 16068/90, 16069/90, 16070/90, 16071/90, 16072/90 ve 16073/90, 18/9/2009, 165. Başvuru Numaras ı: 2016/3650 Karar Tarihi : 17/6/2020 108. Strazburg Mahkemesi, ba şvurucularca etkili bir ceza soru şturmas ının bulunmad ığının fark ında olundu ğu ya da olunmas ı gerektiği durumdan sonra yeni bir delil veya bilgi şeklinde önemli geli şmelerin ya şanma olas ılığının ortaya ç ıktığı durumlarda başvurunun süre a şımı nedeniyle reddedilmesinin a şırı kuralc ılık anlam ına gelece ğine dikkat çekmektedir. 4 9. AİHM, süreye ili şkin kabul edilebilirlik ölçütünün yerine getirilip getirilmedi ğini incelerken ba şvuruya konu olay ın kendine özgü ko şullar ını, bu koşullara göre başvurucu taraf ından soru şturmaya gösterilen ilgi ve özenin derecesini ve ulusal düzeyde yürütülen soru şturman ın yeterlili ğini göz önüne almaktad ır. 5 10. Anayasa n ın 17. maddesinin birinci f ıkras ına göre Herkes, ya şama, maddî v e manevî varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ına sahiptir. Ayn ı maddenin üçüncü f ıkras ında da Kimseye i şkence ve eziyet yap ılamaz; kimse insan haysiyetiyle ba ğdaşmayan bir cezaya veya muameleye tabi tutulamaz hükmü yer almaktad ır. 11. Devletin ya şam hakk ına yönelik bir ihlal iddias ı ile ilgili olarak etkili soru şturma yükümlülü ğünü yerine getirmedi ği, somut olay ımızda oldu ğu gibi çe şitli gerekçe ve bahanelerle adeta savsaklad ığı, geciktirmeye çal ıştığı durumlarda ba şvurucunun bireysel başvuru yapmak için derhal harekete geçmesi gerekti ği aç ıktır. Sorun, bu derhal harekete geçmenin ne anlama geldi ğinden, nas ıl yorumlanaca ğından kaynaklanmaktad ır. 12. Etkili bir soru şturma yürütülmedi ğinin veya yürütülmeyece ğinin ölenin yak ınlar ı taraf ından anla şılmas ı gereken bir durumun ortaya ç ıkmas ında derhal harekete geçme hususunda sistematik a ğır insan haklar ı ihlalleri iddialar ıyla bunlar ın söz konusu olmad ığı durumlar ı ay ırmak gerekmektedir. Sistematik a ğır insan haklar ı ihlalleri iddialar ında derhal harekete geçme şart ı kat ı yorumlan ırsa başvurular ın çok önemli bir bölümünün süre a şımı nedeniyle kabul edilemez bulunmas ı kaç ınılmaz olarak ortaya ç ıkabilecektir. 13. Derhal harekete geçme her somut olay ba ğlam ında değerlendirilmesi gereken bir koşuldur. Somut ba şvuruda Ço ğunluk, soru şturman ın bireysel ba şvuru tarihi olan 22/2/2016 dan çok önce etkisiz bir hal ald ığı , soruşturma izni ile ilgili sürecin sürüncemede kald ığının aç ık olmas ına rağmen bireysel ba şvuru yap ılmad ığı gerekçesiyle başvuruyu süre a şımı nedeniyle kabul edilemez bulmu ştur (Çoğunluk karar ı 49). 14. Somut olay ımızda soruşturman ın aksak da olsa ilerledi ğine dair baz ı belirtileri n ve gerçekçi ihtimallerin olmas ı başvurucularda etkili bir soru şturma yürütüldü ğü kanaatini rahatl ıkla oluşturabilir. Bu nedenle soru şturman ın etkili olabilece ği yönünde başvurucular ın son ana kadar umut verici geli şmeler ve gerçekçi varsay ımlar dâhilinde ümit ta şıdıklar ını, meşru ve makul bir beklenti içinde olduklar ını söylemek mümkündür. 15. Bireysel ba şvurunun yap ıldığı tarih olan 22/2/2016 itibar ıyla olayla ilgili soruşturmada ba şvurucular ın sahip oldu ğu en son bilgi 23/12/2013 tarihli Kulp Cumhuriyet Başsavc ılığının Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığına gönderdi ği fezlekedir. Ba şvurucular 4 Brecknell/ Birle şik Krall ık, B. No: 32457/04, 27/11/2007, 69, 71. 5 Narin/Türkiye, B. No. 18907/02, 15/3/2010, 43. Başvuru Numaras ı: 2016/3650 Karar Tarihi : 17/6/2020 11 dava dilekçelerinde soru şturma dosyas ının Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığında olduğunu ve o ana kadar herhangi bir kamu davas ı aç ılmad ığını belirtmektedirler. Dolay ısıyla, başvurucular 2013 sonu itibar ıyla etkili bir soru şturma yürütülece ği konusunda makul bir beklenti içine girmi şler ve Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığının konuyla ilgili yapmas ı gereken i şlemleri beklemeye ba şlam ışlard ır. 23/12/2013 tarihli fezleke ile ba şvuru tarihi olan 22/2/2016 aras ında iki y ıldan biraz fazla (26 ay 1 gün) bir süre geçmi ştir. Görüldü ğü üzere başvurucular soru şturman ın etkili olabilece ğine dair iki y ıl gibi makul say ılabilecek, ço k önce etkisiz olarak nitelendirilmesi zor olan bir süre beklemi şlerdir. Diyarbak ır Cumhuriyet Başsavc ılığının bu süre zarf ında dosya ile ilgili i şlem yapt ığını başvurucular hakl ı olarak düşünmüşlerdir. Nitekim Diyarbak ır Başsavc ılığınca yap ılan soruşturmada ba şvurucular ın yak ını olan A.M. nin de aralar ında olduğu yedi kişinin güvenlik güçlerinin me şru müdafaa halinde güç kullanmalar ı sonucu öldü ğü kabul edilerek bireysel ba şvuru tarihinden sonra 2/11/2017 de kovu şturmaya yer olmad ığına karar verilmi ştir. 16. Başvurucular, iki y ıllık süreden sonra soru şturman ın etkisiz kald ığını düşünere k bireysel ba şvuru yapm ışlard ır. Vurgulamak gerekir ki, oldukça eski tarihli ve çe şitli nedenlerle sürüncemede b ırak ılan, hatta soru şturman ın etkisiz hale getirilmesi konusunda özel bir gayret gösterildi ğine dair insanda şüphe yaratan vahim bir hak ihlali iddias ının k ısa bir sürede sonuçlanmayaca ğını başvurucular ın düşünmesi hayat ın olağan ak ışına gayet uygundur. Bu nedenle ba şvurucular ın iki y ıldan biraz fazla bir süre soru şturman ın ak ıbetini beklemeleri derhal harekete geçmeme olarak yorumlanmamal ıdır. 17. Kabul edilebilirlik hususunda ba şka bir sorunun bulunmad ığı başvuruyu esas yönünden inceledi ğimizde devletin olay ı çok uzun bir süreye yayarak etkili soru şturma yükümlülü ğünü yerine getirmedi ğini görmekteyiz. Böyle önemli bir ya şam hakk ı ihlali iddias ında soruşturmayla ilgili evraklara ula şılamamas ı, baz ılar ının kay ıp olmas ı olayla ilgili soru şturman ın 26 y ıl sonra tamamlanmas ı devlet ciddiyetiyle ba ğdaşmad ığı gibi modern demokratik bir hukuk devletinde de kabul edilemez. 18. Sonuç olarak Anayasan ın 17. maddesinin birinci f ıkras ında korunan ya şama hakk ının usulü yönden ihlal edildi ği sonucuna var ılm ıştır. Başvurucular ın yak ınlar ının ölüm nedeniyle ilgili hakikatten mahrum b ırak ılmalar ı nedeniyle çok uzun bir süre belirsizlik, ac ı, keder, elem ve ıstırap çektiklerinin de kabulü gerekir. Bu durum da insanl ık d ışı muamele oluşturduğundan Anayasa n ın 17. maddesinin üçüncü f ıkras ı ihlal edilmi ştir. 19. Belirtti ğim gerekçelerle, ço ğunluk karar ına kat ılmad ım. Üye Engin YILDIRIM