TURKiYE CUMHURiYETi ANAYASA MAHKEMESi iKiNCi BOLUM KARAR MURAT KALKAN BA VURUSU (Ba vuru Numaras1: 2017 /21904) Karar Tarihi: 11/12/2018 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2017/21904 : 11/12/2018 Ba kan Uyeler Raportor Yrd. Ba vurucu iKiNCi BOLUM KARAR Engin YILDIRIM Celal Mumtaz AKINCI Muammer TOP AL M. EminKUZ R1dvan GULEC:: Ceren SedefEREN Murat KALKAN I. BASVURUNUN KONUSU 1. Ba vuru, tutukluluk s1rasmda bir din gorevlisiyle goru me isteginin kabul edilmemesi nedeniyle din ozgiirliigiinlin ihlal
TURKiYE CUMHURiYETi ANAYASA MAHKEMESi iKiNCi BOLUM KARAR MURAT KALKAN BA VURUSU (Ba vuru Numaras1: 2017 /21904) Karar Tarihi: 11/12/2018 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2017/21904 : 11/12/2018 Ba kan Uyeler Raportor Yrd. Ba vurucu iKiNCi BOLUM KARAR Engin YILDIRIM Celal Mumtaz AKINCI Muammer TOP AL M. EminKUZ R1dvan GULEC:: Ceren SedefEREN Murat KALKAN I. BASVURUNUN KONUSU 1. Ba vuru, tutukluluk s1rasmda bir din gorevlisiyle goru me isteginin kabul edilmemesi nedeniyle din ozgiirliigiinlin ihlal edildigi iddiasma ili kindir. II. BASVURU SURECi 2. Ba vuru 25/4/2017 tarihinde yapilm1 tir . 3. Ba vuru, ba vuru formu ve eklerinin idari yonden yapilan on incelemesinden sonra Komisyona sunulmu tur . 4. Komisyonca ba vurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Boliim tarafmdan yap1lmasma karar verilmi tir. 5. Boliim Ba kam tarafmdan ba vurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap1lmasma karar verilmi tir. 6. Ba vuru belgelerinin bir omeg1 bilgi 19m Adalet Bakanhgma (Bakanhk) gonderilmi tir. Bakanhk goru unu bildirmi tir. 7. Ba vurucu, Bakanhgm goru une kar 1 suresinde beyanda bulunmam1 tir. III. OLAY VE OLGULAR A. Ba vurucunun Sikayetine ili kin Olaylar 8. Ba vuru formu ve eklerinde ifade edildigi ekliyle ilgili olaylar ozetle oyledir: 2 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2017/21904 : 11/12/2018 9. Ba vurucu, anayasal duzeni ortadan kald1rmaya te ebbus etme ve Fetullahp Teror Orgutii/Paralel Devlet Yap1lanmasma (FETO/PDY) uye olma srn;lanndan 17/7/2016 tarihinde tutuklanm1 tu. Ba vurucu, ba vuru tarihinde Osmaniye 1 No.lu T Tipi Kapah Ceza infaz Kurumunda (infaz Kurumu) amlan sw;;lardan tutuklu olarak bulunmaktadu . 10. Ceza ve Tevkifevleri Genel Mudurlugunun (Genel Mudurluk) 28/7/2016 tarihli yaz1s1 ile ceza infaz kurumlannda FETO/PDY ile ilgili srn;lardan tutuklu olarak bulunanlann ikinci bir talimata kadar bir din adam1yla gorii meden yararlanma imkanlannm durdurulmas1 uygun goriilmu tiir. 11. Genel Mudurlugun soz konusu yaz1s1 uyannca infaz Kurumu idare ve Gozlem Kurulu (Kurul) tarafmdan 9/8/2016 tarihinde, kurum guvenligi, asayi i ve i leyi i dikkate almarak diger teror orgutii uyeleriyle haberle melerinin engellenmesi amac1yla FETO/PDY uyeliginden tutuklu bulunanlann ikinci bir talimata kadar bir din adam1yla gorii meden yararlanma imkanlannm durdurulmasma karar verilmi tir. 12. Ba vurucu , tutuklu olarak bulundugu sure i9inde islam dininin Randi mezhebine mensup bir din adam1yla gorii mek , ileti im kurmak ya da onlarca ziyaret edilmek istedigini Kurum idaresine ilettigini belirtmi tir. Ba vurucu; soz konusu taleplerinin 9/8/2016 tarihli Kurul karan gerek9e gosterilerek sozlu olarak reddedildigini, taleplerinin reddine dair yaz1h karar isteginin de idarece kabul edilmedigini ifade etmi tir. 13. Ba vurucu soz konusu talebinin sozlu olarak reddedilmesi uzerine 13/3/2017 tarihinde Osmaniye infaz Hakimligine (Hakimlik) ikayette bulunmu tur. Ba vurucu ikayet dilek9esinde , Anayasa'nm 24. maddesi uyannca dinini daha iyi ogrenebilmek i9in oncelikle Hanefi mezhebine mensup bir din adam1yla gorii mek istedigini belirtmi tir. 14. Hakimlik 14/3/2017 tarihinde ikayeti reddetmi tir. Hakimlik , FETO/PDY ilgili su9lardan tutuklu bulunanlann say1ca fazla oldugunu , mevzuat geregi bir, u9 ve yedi ki ilik odalara yerle tirildiklerini, bu kapsamda Kurumda guvenlik ve asayi in saglanmas1 amac1yla gerek aym su9 grubuna mensup hukumlti ve tutuklular gerekse diger hukumlu ve tutuklularla yan yana getirilmemesi adma ikinci bir talimata kadar ba vurucunun din adam1 ile gorii tiiriilme talebinin reddine karar verildigini belirtmi tir. 15. Ba vurucu, Hakimligin ret karanna itiraz etmi tir. Osmaniye 2. Agu Ceza Mahkemesi 4/4/2017 tarihinde itiraz1 reddetmi tir. Mahkeme ikayet konusu uygulamanm Kurumun guvenlik, asayi ve i leyi i dikkate almarak FETO/PDY silahh teror orgutii uyelerinin birbirleriyle haberle melerinin engellenmesi amac1yla ger9ekle tirildigini belirtmi tir. 16. Ba vurucu 25/4/2017 tarihinde bireysel ba vuruda bulunmu tur. B. Ba vuru Tarihinden Sonra Geli en Olaylar 17. Gen el Mudurlugun 7/6/2018 tarihli yaz1s1yla, ceza infaz kurumlannda FETO/PDY ile ili kili tutuklu ve hukumlulerin din adam1yla gorii mesi faaliyetlerine ilgili mevzuat kapsammda devam edilmesi gerektigi bildirilmi tir. Bu dogrultuda soz konusu yaz1da, huktimlti ve tutuklulann su9 ve cezalan ile orgutsel konumlannm ceza infaz kurumu idareleri tarafmdan dikkatli bir ekilde degerlendirilmesi ve gerek duyulmas1 halinde ilgili faaliyete -orgutsel ileti ime meydan vermeyecek ekilde-personel nezaretinde veya kamera bulunan bolumlerde ger9ekle tirilmesi suretiyle devam edilmesi gerektigi belirtilmWir. 3 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2017/21904 : 11/12/2018 18. Kurul 25/6/2018 tarihinde, ilgili mevzuat uyannca infaz Kurumunda bulunan her oda i ;;in ayn ayn belirlenen gun ve saatlerde, iki infaz koruma memuru e liginde yapilmak suretiyle tum hukumlu ve tutuklulann Diyanet i leri Ba kanhg1 tarafmdan gorevlendirilen din adam1yla gorii meleri uygulamasma devam edilmesine karar vermi tir. Amlan kararda iki infaz koruma memuru e liginde yapilmas1 gereken bu uygulamanm, kurumda teror orgutti uyeligi su ;;undan say1ca fazla tutuklu bulundugu ve bunlann birbirleriyle haberle melerinin engellenmesi, aynca kurumda yangm ;;1karma, rehin alma, isyan ;;1karma ya da kurumdan firar etme gibi olas1 giri imlerin onune ge ;;ilmesi ama ;;lanyla ger ;;ekle tirildigi belirtilmi tir. 19. Bu kapsamda ba vurucunun infaz Kurumunda bulundugu odada il Muftiilugu tarafmdan gorevlendirilen din adam1 ile 5/7/2018 tarihinde saat 14.30 ile 15.30 arasmda gorii me ger ;;ekle tirdigi tutanak altma almm1 tu . C. Olaganiistii Hal Durumuna ili kin Olaylar 20. Turkiye 15 Temmuz 2016 gecesi silahh darbe te ebbusuyle kar 1 kar 1ya kalm1 ve Bakanlar Kurulu tarafmdan iilke genelinde 21/7/2016 tarihinden itibaren doksan gun sureyle olaganustti hal ilan edilmesine karar verilmi tir. Olaganustti hal, 19/7/2018 tarihinde son bulmu tur ( darbe te ebbusune ili kin sure ;;, olaganustti hal ilam ve olaganustti hal doneminin gerektirdigi tedbirlere ili kin detayh a ;;1klamalar i ;;in bkz. Aydm Yavuz ve digerleri [GK], B. No: 2016/22169, 20/6/2017, 12-20, 47-66). 21. Ba vurucunun talepte bulundugu tarihe kadar olaganustti hal kapsammda, FETO/PDY ile ili kili olduklan gerek ;;esiyle Diyanet i leri Ba kanhgmdan 1.997 kamu gorevlisi ihra ;; edilmi tir. Amlan tarihten infaz Kurumunda din adam1yla gorii melerin tekrar ba lad1g1 25/6/2018 tarihine kadar ise aym gerek ;;eyle Diyanet i leri Ba kanhgmm 1.093 personeli daha olaganustu hal kapsammda ihra ;; edilmi tir. 22. Aynca ba vurucunun talepte bulundugu tarihe kadar ve sonraki sure ;;te olaganustu hal kapsammda tutuklulann ve hukumltilerin guvenligini, muhafazasm1 ve egitimlerini saglamakla gorevli toplam 2.972 ceza infaz kurumu personeli, FETO/PDY ile ilgileri nedeniyle kamu gorevinden ihra ;; edilmi tir. 23. Ba vurucunun din adam1yla gorii me talebinin reddedilmesi uzerine Hakimlige ikayette bulundugu tarihte, infaz Kurumunun 1.328 olan toplam hukumlti ve tutuklu say1smm 656's1 FETO/PDY kapsammda tutukludur. IV. iLGiLi HUKUK A. Ulusal Hukuk 24. 13/12/2004 tarihli ve 5275 say1h Ceza ve Guvenlik Tedbirlerinin infaz Hakkmda Kanun'un "Din ve vicdan hurriyeti" kenar ba hkh 70. maddesi u ekildedir : "(1) Hiikiimlu, ceza infaz kurumunda, mensup bulundugu din in ibadetlerini, diizeni bozmayacak ve 9alz mayz engellemeyecek bi ;imde serbest ;e yerine getirebilir ve ibadette kullanzlan e yayz, dinf ya amz bakzmzndan zorunlu olan kitap ve eserleri temin ve bulundugu yerlerde muhafaza edebilir. 4 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2017/21904 : 11/12/2018 (2) Hiikiimliiniin, mensup bulundugu dinin gorevlilerince ziyaret edilmesine ve on/aria ileti!jim kurmaszna, kurum giivenligini tehlikeye dii:jiirmemek ko:juluyla izin verilir. " 25. 17/6/2005 tarihli ve 25848 say1h Resmi Gazete'de yay1mlanarak yiirlirliige giren Hiikiimlii ve Tutuklularm Ziyaret Edilmeleri Hakkmda Yonetmelik'in "Din adamlarz tarafindan ziyaret" kenar ba hkh 39. maddesi u ekildedir: "Tiirkiye Cumhuriyetinin yetkili makamlarz tarafindan faaliyetleri kabul edilmi!j dinlerin resmi temsilcileri veya din adamlarz, kendi dinlerine mensup hiikiimlii ve tutuklularla istekleri halinde ve ceza infaz kurumunun giivenligini tehlikeye dii:jiirmemek kaydzyla, Cumhuriyet ba:jsavczlzgznzn izniyle gorii:jebilir. " 26. Bakanhk ile Diyanet i leri Ba kanhg1 arasmda 10/2/2011 tarihinde imzalanan Tutuklu ve Hiikiimliilerin Dini ve Ahlaki Geli imlerini Saglamaya Yonelik Protokol (Dini Egitim Protokolii) uyarmca ceza infaz kurumlannda, din adamlanyla gorli meler de dahil olmak iizere islam dinine mensup tutuklu ve hiikiimliilerin din hizmetleri ve ahlaki geli im faaliyetleri Diyanet i leri Ba kanhg1 tarafmdan gorevlendirilen uzmanlarca ger9ekle tirilmektedir. B. Uluslararas1 Hukuk 27. Avrupa insan Haklan Mahkemesi (AiHM) Poltoratskiy/Ukrayna (B. No: 38812/97, 29/4/2003) veKuznetsov/Ukrayna (B. No: 39042/97, 29/4/2003) kararlannda, ceza infaz kurumunda mahkum olarak bulunan ba vuruculann dini inan9lan geregi bir rahiple gorii me isteklerinin kabul edilmemesi ikayetini A vrupa insan Haklan Sozle mesi'nin (Sozle me) 9. maddesinde ongoriilen du:junce, vicdan ve din ozgurlugu kapsammda incelemi tir (Poltoratskiy/Ukrayna, 164; Kuznetsov/Ukrayna, 144 ). 28. AiHM amlan kararlarda, ba vuru tarihinde yiiriirliikte bulunan mevzuata gore oliim cezasma mahkum edilmi hiikiimliilerin bir rahiple gorli tiiriiliip gorii tiiriilemeyeceklerine lair hi9bir hiikiim ongoriilmedigini belirtmi ; bu nedenle ba vuru konusu miidahalelerin kanunilik ko ulunu kar 1lamad1gma, ba vuruculann dii iince, vicdan ve din ozgiirliiklerinin ihlal edildigine karar vermi tir. Ba vuru tarihinden yakla 1k iki y1l sonra ilgili mevzuat degi tirilerek, oliim cezasma mahkum edilen hiikiimliilerin ibadet etmelerine, dini kaynaklan okumalanna ve bir rahiple gorli melerine imkan tanmm1 olmasma ragmen AiHM ba vuru tarihlerinde ve ilgili mevzuat degi ene kadar yakla 1k iki yil boyunca ba vuruculann rahiple gorii me taleplerinin reddedilmesi eklindeki miidahaleler yoniinden kanunilik artmm ger9ekle memi olmas1m ihlal i9in yeterli gormii tiir (Poltoratskiy/Ukrayna, 169-171; Kuznetsov/Ukrayna, 149-151 ). 29. AiHM, Mozer/Moldova Cumhuriyeti ve Rusya ([BD1 B. No: 11138/10, 23/2/2016) kararmda da 9ah t1g1 irketi doland1rma su9undan tutuklu olarak ceza infaz kurumunda bulunan ba vurucunun dini inanc1 kapsammda rahiple gorli me isteginin iki kez reddedilmesinin, izin verildiginde ise yanlannda zorunlu olarak bir kurum personeli bulundurulmasmm dii iince, vicdan ve din ozgiirliigiinii ihlal ettigi sonucuna ula m1 t1r (M, 199). 30. AiHM soz konusu kararda, ba vurucunun rahiple gorli tiiriilmemesi eklindeki miidahalenin kanunilik artm1 kar ilay1p kar ilamad1gmm somut olay ko ullannda a91k9a belirlenemedigini ifade etmi tir. Buna ragmen AiHM somut olayda, rahiple gorii tiiriilmeme 5 Ba$VUfll Numaras1 Karar Tarihi : 2017/21904 : 11/12/2018 ve g6rii$ttiriildugunde yanlannda zorunlu olarak kurum gorevlisi bulundurma $eklindeki mudahalelerin me$ru bir amaca yoneldigi ve ama9la orantih olup olmad1g1 konusunda yetkili otoriteler tarafmdan hi9bir sebep gosterilmedigini ve degerlendirme yap1lmad1gm1 belirtmi$tir (Mozer/Moldova Cumhuriyeti ve Rusya, 197-199) . V. iNCELEME VE GEREK ;E 31. Mahkemenin 11/12/2018 tarihinde yap ml$ oldugu toplant1da ba$VUru incelenip geregi dti$tinuldu: A. Adli Yard1m Talebi Yoniinden 32. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Serif Ay (B. No: 2012/1181, 17/9/2013) karannda belirtilen ilkeler dikkate almarak, ge9imini onemli ol9ude zor duruma dti$tirmeksizin yargilama giderlerini odeme gucunden yoksun oldugu anla$ilan ba$vurucunun a91k9a dayanaktan yoksun olmayan adli yard1m talebinin kabulune karar verilmesi gerekir. B. Din ve Vicdan Ozgiirliigiiniin ihlal Edildigine ili kin iddia 1. Ba vurucunun iddialan ve Bakanhk Gorii ii 33. Ba$vurucu, tutuklu olarak bulundugu ceza infaz kurumundayken islam dininin Hanefi mezhebine mensup bir din gorevlisiyle g6rii$me isteginin reddedilmesi nedeniyle din ozgurlugunun ihlal edildigini ileri surmti$ttir. 34. Bakanhk g6rii$tinde, somut ba$vuru incelenirken oncelikle 15/7/2016 tarihinde FETO/PDY tarafmdan ger9ekle$tirilen darbe giri$imi sonras1 ulkede olaganustu hal ilan edildigi ve bu sure9te ulusal guvenlige yonelik tehdit ile ulkenin i9inde bulundugu ko$ullann da degerlendirmede gozonunde tutulmas1 gerektigi belirtilmi$tir. Bakanhk, soz konusu giri$im sonras1 bir9ok tutuklama ger9ekle$tirildigini ve ceza infaz kurumlanna FETO/PDY ile ilgili su9lardan bir9ok tutuklunun sevk edildigini, bu kapsamda soz konusu tutuklulann moral ve motivasyonlanm yuksek tutarak orgutsel baglantilanm devam ettirmeye 9ah$abileceklerinin degerlendirildigini ifa etmi$tir. Bakanhga gore tutuklulann kurumlarda her an yangm, isyan, firar gibi toplu eylemlere zemin haz1rlamak 9abas1 i9inde de olabilecekleri dikkate almm1$ ve ba$vuru konusu uygulama da dahil olmak uzere baz1 tedbirler almm1$tlf. 35. Bakanhk aynca, darbe giri$imi sonras1 donemde ceza infaz kurumu personeli ile din adam1 olarak gorevlendirilen Diyanet i$leri Ba$kanhg1 personelinin de aralannda bulundugu bir9ok kamu gorevlisinin FETO/PDY ile ili$kili bulundugu gerek9esiyle ihra9 edildigini ifade etmi$tir. Bu kapsamda Bakanhk, donemin ozelligi itibanyla ba$vuru tarihinde soz konusu personelin guvenilirligi hakkmda yeterli bilgi bulunmamas1 nedeniyle orgutsel faaliyetin ve ileti$imin engellenmesi, devam eden soru$turmalann selameti ve ceza infaz kurumlannm guvenligini saglamak amac1yla bu ttir onlemlere ba$vuruldugunu belirtmi$tir. 2. Degerlendirme a. Kabul Edilebilirlik Yoniinden 36. A91k9a dayanaktan yoksun olmad1g1 ve kabul edilemezligine karar verilmesini gerektirecek ba$ka bir neden de bulunmad1g1 anla$1lan din ozgurlugunun ihlal edildigine ili$kin iddianm kabul edilebilir olduguna karar verilmesi gerekir. 6 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2017/21904 : 11/12/2018 b. Esas Yoniinden i. Miidahalenin Varhg1 37. 5275 say1h Kanun'un 70. maddesinin (2) numarah flkrasmda, hiikiimlillerin mensup bulunduklan dinin gorevlilerince ziyaret edilmesine ve onlarla ileti im kurmasma kurum g-Uvenligini tehlikeye d-U -Urmemek ko uluyla izin verilecegi h-Ukme baglanm1 t1r. Bu kapsamda, islam dinine mensup oldugu anla 1lan ba vurucunun bir din adam1yla gorti me talebinin, islam dininin a91ga vurulabilir nitelikte bir yon-Un-U olu turup olu turmad1g1 konusunda bir degerlendirme yap1lmasma gerek olmaks1zm Anayasa'mn 24. maddesi kapsammda kald1gmm kabul edilmesi gerekir (bu konuda bir degerlendirme i9in bkz. Tugba Arslan [GK], B. No: 2014/256, 25/6/2014, 62-74). Dolay1s1yla ba vuru tarihinde ceza infaz kurumunda tutuklu olarak bulunan ba vurucunun bir din adam1yla gor-U me talebinin Kumm idaresince reddedilmesiyle ba vurucunun din ozg-Url-Ug-Une m-Udahalede bulunulmu tur. 38. Ba vurunun incelenmesinde dikkate almacak Anayasa'mn 24. maddesi u ekildedir: 11 Herkes, vicdan, dini inan ; ve kanaat hiirriyetine sahiptir. 14 iincii madde hiikiimlerine aykm olmamak :Jartzyla ibadet, dinf dyin ve torenler serbesttir. Kimse, ibadete, dini dyin ve torenlere katzlmaya, dinf inan ; ve kanaatlerini ar;zklamaya zorlanamaz; dinf inan ; ve kanaatlerinden dolayt kznanamaz ve sur;lanamaz. Din ve ahldk egitim ve ogretimi Devletin gozetim ve denetimi altznda yapzhr. Din kiiltiirii ve ahldk ogretimi ilk ve ortaogretim kurumlannda okutulan zorunlu dersler arasznda yer ahr. Bunun d1:jzndaki din egitim ve ogretimi ancak, ki:jilerin kendi istegine, kii ;iiklerin de kanunf temsilcisinin talebine baglzdzr. Kimse, Devletin sosyal, ekonomik, siyasi veya hukuki temel diizenini kzsmen de olsa, din kurallarzna dayandzrma veya siyasi veya ki:jisel r;zkar yahut niifuz saglama amaczyla her ne suretle olursa olsun, dini veya din duygularznz yahut dince kutsal sayzlan :jeyleri istismar edemez ve kotiiye kullanamaz. 11 ii. Miidahalenin ihlal Olu turup Olu turmad1g1 39. Anayasa'nm "Temel hak ve hurriyetlerin kullanzlmasznzn durdurulmasz" kenar ba hkh 15. maddesi oyledir: "Sava:j, seferberlik, szkzyonetim veya olaganiistii hallerde, milletleraras1 hukuktan dogan yiikiimliiliikler ihldl edilmemek kaydzyla, durumun gerektirdigi olr;iide temel hak ve hiirriyetlerin kullamlmasz kzsmen veya tamamen durdurulabilir veya bunlar i ;in Anayasada ongoriilen giivencelere aykm tedbirler alznabilir. Birinci fikrada belirlenen durumlarda da, sava:j hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen oliimler dt:jznda, ki:jinin ya:Jama hakkzna, maddf ve manevf varlzgznzn biitiinliigiine dokunulamaz; kimse din, vicdan, dii:jiince ve kanaatlerini ar;zklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayt sur;lanamaz; sur; ve cezalar ger;mi:je yiiriitiilemez; sur;lulugu mahkeme kararz ile saptanzncaya kadar kimse sur;lu sayzlamaz. " 7 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2017/21904 : 11/12/2018 40. Anayasa Mahkemesi, olaganiistli yonetim usullerinin uyguland1g1 donemlerde alman tedbirlere ili kin bireysel ba vurulan incelerken Anayasa'nm 15. maddesinde ortaya konulan tern el hak ve ozgtirltiklere ili kin gtivence rej imini dikkate alacagm1 belirtmi tir (Aydm Yavuz ve digerleri, 187-191). Ba vuru konusu olayda, ceza infaz kurumunda tutuklu olarak bulunan ba vurucunun bir din adam1yla gorti me talebinin reddine ili kin mtidahalenin, olagantistli hal ilamm gerekli kilan olaylarla ilgili oldugu degerlendirilmi tir. 41. Bu itibarla ba vurucunun din adam1yla gorti me talebinin reddedilmesine ili kin inceleme Anayasa'nm 15. maddesi kapsammda yap1lacaktir. Bu inceleme sirasmda oncelikle smirlamanm Anayasa'nm 13. ve 24. maddelerinde yer alan gtivencelere aykm olup olmad1g1 tespit edilecek, aykmhk saptanmas1 halinde ise Anayasa'nm 15. maddesindeki ol9titlerin bu aykmhg1 me ru k1hp k1lmad1g1 degerlendirilecektir (ki i htirriyeti ve gtivenligi hakk1 baglammda bkz. Aydm Yavuz ve digerleri, 193-195, 242; egitim hakk1 baglammda bkz. Mehmet Ali Eneze, B. No: 2017/35352, 23/5/2018, 31; aile hayatma sayg1 hakk1 ve haberle me htirriyeti baglammda bkz. Bayram Sivri, B. No: 2017/34955, 3/7/2018, 47 ). 42. Anayasa'nm 13. maddesi oyledir: "Temel hak ve hiirriyetler, ozlerine dokunulmakszzzn yalnzzca Anayasanzn ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere baglz olarak ve ancak kanunla sznzrlanabilir. Bu sznzrlamalar, Anayasanzn soziine ve ruhuna, demokratik top/um diizeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ol ;iiliiliik ilkesine aykzrz olamaz. " 43. Sm1rlamanm Anayasa'nm 13. maddesinde 6ng6rtilen ve somut ba vuruya uygun dti en kanun tarafmdan ongortilme, Anayasa'nm 24. maddesinde belirtilen hakh sebeplerden bir veya daha fazlasma dayanma ve demokratik toplum dtizeninin gereklerine aykm olmama ko ullanna uygun olup olmad1gmm belirlenmesi gerekir. (1) Kanunilik 44. Mtidahaleye dayanak olan 5275 say1h Kanun'un 70. maddesinin (2) numarah fikrasmm kanunla sm1rlama 6l9titlinti kar 1lad1g1 sonucuna vanlm1 tlr. (2) Me ru Arna 45. Ba vuru konusu olayda, ba vurucunun din ozgtirltigtine yap1lan mtidahalenin amacmm ceza infaz kurumunun gtivenligini saglamak oldugu a91ktir. Soz konusu amacm anayasal bakimdan me ru oldugu degerlendirilmi tir (Ahmet Sil, B. No: 2017/24331, 9/5/2018, 30). (3) Demokratik Toplum Diizeninin Gereklerine Uygunluk (a) Genel ilkeler (i) Demokratik Toplum Dilzeninde Din ve Vicdan Ozgilrlilgil 46. Din ve vicdan ozgtirltigti, Anayasa'nm 2. maddesinde ifadesini bulan demokratik devletin vazge9ilmez unsurlanndandir. Din ve vicdan ozgtirltigtintin demokratik toplumun temellerinden biri olmasmm kokeninde dinin hem bir dine bagh olan bireyler 8 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2017/21904 : 11/12/2018 tarafmdan hayatl anlama ve anlamland1rmada ba vurduklan temel kaynaklardan biri olmas1 hem de toplumsal ya amm ekillenmesinde onemli bir i lev gormesi bulunmaktad1r. Bu i lev sebebiyle uluslararas1 diizlemde dinlerin ozgiirliikler kar 1smdaki konumlanndan bag1ms1z olarak bireylerin belli 6l ;;iiler i ;;inde din ozgiirliigiine sahip oldugu kabul edilmi tir. Diger ozgiirliikler gibi din ozgiirliigii de uzun ve zorlu bir siirecin sonucunda belli yasal ve anayasal giivencelere sahip k1lmm1 tlf. Nitekim din ozgiirliigii, evrensel ve bolgesel diizeyde insan haklanna ili kin uluslararas1 bildiri ve sozle melerin bir ;;ogunda korunan bir haktir (Tugba Arslan, 52; Esra Nur Ozbey, 44). 47. Anayasa'nm 24. maddesinin korudugu hakkm vazge ;;ilmez olmas1, din ozgiirliigiiniin hukukun iistiinliigiine dayanan, etkili ve anlamh bir demokrasinin temellerinin kurulmas1 ve siirdiiriilmesi i ;;in hayati oneme sahip olmas1 nedeniyledir. Ote yandan din ozgiirliigii ancak tamma, ;;ogulculuk ve tarafs1zhk anlay1 1 ile temellendirilen bir demokraside korunabilir (Tugba Arslan, 53; Esra Nur Ozbey, 45). 48. Anayasa'nm 24. maddesi, ki inin herhangi bir inanca sahip olmasm1 veya olmamasm1, inancm1 serbest ;;e degWirebilmesini, inancm1 a ;;1klamaya zorlanamamasm1, bunlardan dolay1 kmanmamasm1 ve baski altma almmamasm1 giivence altma alarak din ve vicdan ozgiirliigiiniin i ;;sel alamm koruma altma alm1 t1r. Aym ekilde soz konusu hiikiimde ogretim, uygulama , tek ba ma veya topluca ibadet ve ayin yapmak suretiyle dinini ya da inancm1 a ;;1ga vurma hakkmm 6ng6riilmesiyle din ve vicdan ozgiirliigiiniin d1 sal alam da tanmarak koruma altma almm1 tlf (Tugba Arslan, 57). (ii) Hiikiimlii ve Tutuklularm Din ve Vicdan Ozgiirliigii 49. Hiikiimlii ve tutuklular, Anayasa'da korunan temel hak ve hiirriyetlerin tamamma kural olarak sahiptir (Mehmet Re it Arslan ve digerleri, B. No: 2013/583, 10/12/2014, 65; Hiiseyin Siirensoy, B. No: 2013/749, 6/10/2015, 44; Ahmet Temiz (6), B. No: 2014/10213, 1/2/2017, 33). Bu baglamda tutuklu olarak ceza infaz kurumunda bulunan ba vurucunun bir din adam1yla gorii me talebi de Anayasa'nm 24. maddesi uyannca din ve vicdan ozgiirliigiiniin d1 sal alam kapsammda koruma altmdad1r. (iii) Miidahalenin Demokratik Toplum Diizeninin Gereklerine Uygun Olmas1 50. Temel hak ve ozgiirliiklere yonelik bir miidahalenin demokratik toplum diizeninin gereklerine uygun kabul edilebilmesi i ;;in zorunlu bir toplumsal ihtiyac1 kar ilamas1 ve orant1h bir miidahale olmas1 gerekir. A ;;1ktir ki bu ba hk altmdaki degerlendirme, sm1rlamanm amac1 ile bu amac1 ger ;;ekle tirmek iizere ba vurulan ara ;; arasmdaki ili ki iizerinde temellenen ol ;;iiliiliik ilkesinden bag1ms1z yap1lamaz. ;unkii Anayasa'nm 13. maddesinde demokratik toplum diizeninin gereklerine aykm olmama ve olc;iiliiliik ilkesine aykm olmama bi ;;iminde iki ayn kritere yer verilmi olmakla birlikte bu iki kriter bir biitiiniin par ;;alan olup aralannda s1k1 bir ili ki vardir (Ahmet Sil, B. No: 2017/24331, 9/5/2018, 32, 33; AYM, E.2007/4, K.2007/81, 18/10/2007). 51. Zorunlu bir toplumsal ihtiyac1 kar 1lad1gmdan bahsedilebilmesi 1 ;;m din ve vicdan ozgiirliigii iizerindeki smirlamanm demokratik bir toplumda zorlay1c1 bir toplumsal ihtiyacm kar 1lanmas1 amacma yonelik ve istisnai nitelikte olmas1 gerekir. Miidahaleyi olu turan tedbirin zorunlu bir toplumsal ihtiyac1 kar ilad1gmm kabul edilebilmesi i ;;in amaca ula maya elveri li olmas1, ba vurulabilecek en son ;;are ve almabilecek en hafif onlem olarak kendisini gostermesi gerekmektedir. Amaca ula maya yard1mc1 olmayan veya ula 1lmak istenen amaca nazaran bariz bir bi ;;imde agir olan bir miidahalenin zorunlu bir toplumsal ihtiyac1 kar 1lad1g1 soylenemeyecektir (baz1 farkhhklarla birlikte bkz. Ahmet Sil, 37). 9 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2017/21904 : 11/12/2018 52. Anayasa Mahkemesinin bir gorevi de bireylerin din ve vicdan ozgtirltigti ile mtidahalenin yoneldigi me ru ama9lar arasmda adil bir dengenin saglamp saglanamad1gm1 denetlemektir. Me ru ama9lann bir olayda varhgmm hakk1 ortadan kaldirmad1g1 vurgulanmahdir. Onemli olan bu me ru ama9la hak arasmda olaym artlan i9inde bir denge kurmaktir (baz1 farkhhklarla birlikte bkz. Ahmet Sil, 38, Esra Nur Ozbey, 77). 53. Orantihhk ise sm1rlamayla ula 1lmak istenen ama ; ile ba vurulan sm1rlama tedbiri arasmda a m bir dengesizlik bulunmamasma i aret etmektedir. Diger bir ifadeyle orant1hhk, bireyin hakk1 ile kamunun menfaatleri veya mtidahalenin amac1 ba kalannm haklanm korumak ise diger bireylerin hak ve menfaatleri arasmda adil bir dengenin kurulmasma i aret etmektedir. Dengeleme sonucu mtidahalede bulunulan hakkm sahibine terazinin diger kefesinde bulunan kamu menfaati veya diger bireylerin menfaatine nazaran a91k9a orant1s1z bir ktilfet yuklendiginin tespiti halinde orant1hhk ilkesi yontinden bir sorunun varhgmdan soz edilebilir. Kamu gtictinti kullanan organlann din ve vicdan ozgtirltigtintin d1 sal alanma mtidahale ederken amlan ozgtirltigtin kullamlmasmdan kaynaklanan yarardan daha agir basan korunmas1 gereken bir menfaatin ve ki iye ytiklenen ktilfeti dengeleyici mekanizmalann varhgm1 somut olgulara dayanarak gostermeleri gerekir (baz1 farkhhklarla birlikte bkz. Ahmet Sil, 39, Esra Nur Ozbey, 98). 54. Buna gore din ve vicdan ozgtirltigtine yapilan bir mtidahale, zorunlu bir toplumsal ihtiyac1 kar 1lam1yorsa ya da zorunlu bir toplumsal ihtiyac1 kar 1lamakla birlikte orant1h degilse demokratik toplum dtizeninin gereklerine uygun bir mtidahale olarak degerlendirilemez. (b) ilkelerin Olaya Uygulanmas1 55. Somut olayda ba vurucu, tutuklulugu stiresince bir din adam1yla goru me talebinde bulundugunu ve bu taleplerinin Kurul tarafmdan reddedildigini belirtmi tir. Buna kar 1hk ba vuru formunda soz konusu taleplerin hangi tarihlerde olduguna ili kin bir a91klamada bulunulmad1g1 gibi infaz Hakimligine ikayet ba vuru dilek9esinde de bu durumdan bahsedilmedigi anla ilmaktadir. Dolay1s1yla somut ba vurunun incelenmesinde ba vurucunun infaz Hakimligine ikayet ba vurusunda bulundugu 13/3/2017 tarihinde mevcut olan ko ullar baglammda degerlendirme yapilacaktir. 56. Ba vurucunun talepte bulundugu tarihte tilkede olagantistti hal artlan soz konusudur. Amlan teror orgtittine yonelik olarak tilke 9apmda bir9ok soru turma ytirtittilmekte, orgtitle ili kili oldugu gerek9esiyle kamu gorevlisi bir9ok personelin ihrac1 ya da a91ga almmas1 stireci de devam etmektedir Bu kapsamda Dini Egitim Protokolti uyannca islam dinine mensup tutuklu ve htiktimltilerin gorti me hakkma sahip olduklan din adamlanm gorevlendirmekle ytiktimlti Diyanet i leri Ba kanhgmdan da gerek talep tarihine kadar gerekse talep tarihinden sonra 90k say1da kamu gorevlisi FETO/PDY ile ili kili olduklan gerek9esiyle ihra ; edilmi tir (bkz. 21 ). 57. FETO/PDY tiyesi tiphelisi 90k say1da tutuklunun konuldugu Ceza infaz Kurumunda (bkz. 23) bulunan ba vurucunun bir din adam1 ile gorti me talebi, teror orgtitti tiyelerinin bir araya gelmelerinin ve haberle melerinin engellenmesi, kurum gtivenligi ve dtizeninin korunmas1 ama9lanyla reddedilmi tir. Dolay1s1yla talep tarihinde hem infaz Kurumunda FETO/PDY kapsammda tutuklu bulunanlann say1ca fazlahg1 hem de din adam1 gorevlendirmekle ytiktimlti Diyanet i leri Ba kanhgmda aym gerek9eyle ger9ekle tirilen 10 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2017/21904 : 11/12/2018 ihra9 stireci, kamu dtizeni ile kurum gtivenligini ve dtizenini bozmadan infaz Kurumunda bulunan htiktimlti ve tutuklulann din adam1yla gorti me hakkmdan yararlanma imkanlanm organize etmeyi olduk9a zorla t1rm1 tlr. 58. Ote yandan somut olayda, ba vurucunun din adam1yla goru me talebinin reddedilmesi yerine -olagantistti hal ko ullan da dikkate almarak- hakka daha az mtidahalede bulunulmasm1 saglayacak bir altematif olup olmad1g1 da tart1 ilmahd1r. Ba vurucunun din adam1yla goru me talebinin reddedilmesi yerine goru menin orgtit tiyelerinin haberle melerini engellemek tizere infaz Kurumunca gorevlendirilecek personel nezaretinde yaptmlmas1, hakka daha az mtidahale edilmesine olanak veren bir yol olarak dti tintilebilir. 59. Bununla birlikte ba vurucunun talepte bulundugu tarihte tutuklulann ve htiktimltilerin gtivenligini, muhafazas1m ve egitimlerini saglamakla gorevli, ytiksek say1da ceza infaz koruma personelinin de FETO/PDY ile olan ilgileri nedeniyle kamu gorevinden 91kanlma stire9lerinin devam ettigi gortilmektedir (bkz. 22). Bu nedenle somut olaym ko ullannda ba vurucunun din adam1yla gorti me talebinin reddedilmesinin, kurum gtivenligi ve dtizeninin saglanmas1 yontinden zorunlu bir sosyal ihtiyaca kar 1hk geldigi kabul edilmelidir. 60. Son olarak ba vuru konusu mtidahalenin orantihhg1 da degerlendirilmelidir. Ba vurucu, infaz Hakimligine yaptig1 ikayet ba vurusunda dinini daha iyi ogrenebilmek i9in Hanefi mezhebine mensup bir din adam1yla gorti mek istedigini belirtmi tir. Buna gore ba vuru formunda da aksine bir apklamada bulunulmad1g1 gozetilerek ba vurucunun din adam1yla gorti me istegini mensubu oldugu dine gore zorunlu olarak yerine getirilmesi gereken bir ibadet olarak ileri stirmedigi, yalmzca dinini daha iyi ogrenebilmek amac1yla bir din adam1yla gorti me ger9ekle tirmeyi talep ettigi anla 1lmaktad1r. 61. Bu kapsamda kurum gtivenligi ve dtizeni kar 1smda ba vurucunun katlanmas1 gereken ktilfet, mensup oldugu dinin emrettigini dti tindtigti bir ibadeti ger9ekle tirememenin degil dinini daha iyi ogrenebilmek adma ba vurabilecegi bir9ok yoldan birine, somut olaym ko ullannda Anayasa Mahkemesince makul kabul edilen bir sure boyunca ula amamasmm kendisinde yaratt1g1 manevi ytikten ibarettir. Bu baglamda ba vuru konusu mtidahalenin izlenen me ru ama9la orant1h olmad1g1 da soylenemez. 62. A91klanan gerek9elerle din adam1yla gorti me talebinin reddedilmesi nedeniyle ba vurucunun din ozgtirltigtintin ihlal edilmedigine karar verilmesi gerekir. 63. Buna gore ba vurucunun din ozgtirltigtine yap1lan mtidahalenin bu hakka dair Anayasa'nm 13. maddesinde yer alan gtivencelere aykmhk olu turmad1g1 gortildtigtinden Anayasa'nm 15. maddesinde yer alan ol9titler yontinden aynca bir inceleme yapilmasma gerek bulunmamaktad1r. VI. HOKUM A91klanan gerek9elerle; A. Gizlilik talebinin REDDiNE, B. Adli yard1m talebinin KABULUNE, 11 Ba vuru Numaras1 Karar Tarihi : 2017/21904 : 11/12/2018 C. Din ozgtirltigtintin ihlal edildigine ili kin iddianm KABUL EDiLEBiLiR OLDUGUNA, D. Anayasa'nm 24. maddesinde gtivence altma alman din ozgtirltigtintin iHLAL EDiLMEDiGiNE, E. 12/1/2011 tarihli ve 6100 say1h Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 339. maddesinin (2) numarah fikras1 uyannca tahsil edilmesi magduriyetine neden olacagmdan ba vurucunun yarg1lama giderlerini odemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASINA , F. Karann bir omeginin Adalet Bakanhgma GONDERiLMESiNE 11/12/2018 tarihinde OYBiRLiGiYLE karar verildi. Ba kan Engin YILDIRIM Dye M.EminKUZ Dye Celal Mtimtaz AKINCI Dye R1dvan GDLE ; Dye Muammer TOP AL 12