TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR H.G. BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/8582) Karar Tarihi: 14/10/2020 Başvuru Numaras ı: 2018/8582 Karar Tarihi : 14/10/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR G İZLİLİK TALEBİ KABUL Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜNHicabi DURSUNSelahaddin MENTE Ş Raportör : Volkan SEVTEK İN Başvurucu : H.G. I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, ceza infaz kurumunda tutukluyken aç ık görüş hakk ından yararland ırılmama nedeniyle aile haya
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR H.G. BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/8582) Karar Tarihi: 14/10/2020 Başvuru Numaras ı: 2018/8582 Karar Tarihi : 14/10/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR G İZLİLİK TALEBİ KABUL Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜNHicabi DURSUNSelahaddin MENTE Ş Raportör : Volkan SEVTEK İN Başvurucu : H.G. I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, ceza infaz kurumunda tutukluyken aç ık görüş hakk ından yararland ırılmama nedeniyle aile hayat ına sayg ı hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 29/3/2018 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ında n yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 6. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık görüşünü bildirmi ştir. 7. Başvurucu, Bakanl ık görüşüne karşı beyanda bulunmu ştur. III. OLAY VE OLGULAR8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ve Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) arac ılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2018/8582 Karar Tarihi : 14/10/2020 39. Türkiye 15 Temmuz 2016 gecesi silahl ı bir darbe te şebbüsüyle kar şı karşıya kalm ış ve Bakanlar Kurulu taraf ından ülke genelinde 21/7/2016 tarihinden itibaren doksan gün süreyle ola ğanüstü hâl (OHAL) ilan edilmesine karar verilmi ştir. OHAL üçer ayl ık sürelerle uzat ılarak 18/7/2018 tarihine kadar devam etmi ştir. Darbe te şebbüsüne ili şkin süreç, OHAL ilan ı, OHAL döneminin gerektirdi ği tedbirlere ili şkin detayl ı aç ıklamalar Anayasa Mahkemesinin Ayd ın Yavuz ve di ğerleri ([GK], B. No: 2016/22169, 20/6/2017, 12-20, 47-66) karar ında yer almaktad ır. 10. Darbe te şebbüsü öncesinde Cumhuriyet savc ısı olarak görev yapan ba şvurucu, 15 Temmuz 2016 tarihli darbe te şebbüsü sonras ında terör örgütüne [Fetullahç ı Terör Örgütü/Paralel Devlet Yap ılanmas ı (FETÖ/PDY)] üye olma ve anayasal düzeni ortadan kald ırmaya teşebbüs etme suçlar ı kapsam ında yürütülen soru şturma sürecinde Diyarbak ır 1. Sulh Ceza Hâkimli ğinin 28/7/2016 tarihli karar ıyla tutuklanm ış ve Alanya L Tipi Kapal ı Ceza İnfaz Kurumuna (Ceza İnfaz Kurumu) konulmu ştur. 11. Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığının (Başsavc ılık) Ceza İnfaz Kurumuna gönderdiği 2/9/2016 tarihli yaz ısında, yürütülmekte olan FETÖ/PDY soru şturmas ı kapsam ında tutuklanarak ceza infaz kurumunda bar ındırılan şüpheliler hakk ında avukatlar ı ile görüştürülmeleri, telefon görü şmeleri ve ziyaretçileri ile görü ştürülmeleri hususlar ında ilgili mevzuat hat ırlat ılm ıştır. Bu kapsamda 22/7/2016 tarihli ve 667 say ılı Olağanüstü Hal Kapsam ında Al ınan Tedbirlere İlişkin Kanun Hükmünde Kararname'nin (KHK) 6. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (e) bendi uyar ınca tutuklular ın eşleri, ikinci dereceye kadar kan ve birinci dereceye kadar kay ın h ısımlar ı ile vasileri ve kayy ımlar ı ile 15 günde 1 defa olmak üzere 10 dakikay ı geçmeyecek şekilde telefonla haberle şmelerinin sa ğlanmas ına ve tutuklular ın belgelendirmesi ko şuluyla eşi, anne-babas ı ve çocuklar ı taraf ından haftada bir ve yar ım saati geçmemek üzere, kurumca uygun görülecek bir günde ziyaret edilebilmelerine karar verildi ği bildirilmi ştir. 12. Başvurucunun e şi L.N.G. 14/11/2016 ve 24/11/2016 tarihli dilekçeler ile Ceza İnfaz Kurumunda tutuklu bulunan ba şvurucu hakk ındaki görü ş süreleriyle ilgili k ısıtlamalar ın ve aç ık görüş yasağının kald ırılmas ı talebinde bulunmu ştur. 13. Alanya İnfaz Hâkimli ğinin 8/12/2016 tarihli yetkisizlik karar ı ile dosyan ın görevli ve yetkili Diyarbak ır İnfaz Hâkimli ğine (İnfaz Hâkimli ği) gönderilmesine karar verilmiştir. Karar gerekçesinde, talep konusu ilgili k ısıtlamalar ın Başsavc ılıkça getirilmi ş olduğu vurgulanarak itirazlar ı incelemenin İnfaz Hâkimli ğinin yetkisinde oldu ğu belirtilmiştir. 14. An ılan karara kar şı başvurucunun e şi taraf ından yap ılan itiraz, Alanya 2. A ğır Ceza Mahkemesinin 22/12/2016 tarihli karar ıyla kesin olarak reddedilmi ştir. 15. Karar ın kesinle şmesi üzerine söz konusu dosya İnfaz Hâkimli ğine gönderilmi ştir. Başvurucu, Alanya İnfaz Hâkimli ğine hitaben yazd ığı 28/12/2017 tarihli dilekçesinde görü ş hakk ıyla ilgili k ısıtlamalar ın ve özellikle aç ık görüş yasağının kald ırılmas ı talebinde bulunmu ştur. Öte yandan Ceza İnfaz Kurumunun İnfaz Hâkimli ğine gönderdi ği 12/2/2018 tarihli yaz ıda, Başsavc ılığın soruşturmas ı kapsam ında 2/9/2016 tarihli yaz ısı gereğince başvurucunun e şi, annesi, babas ı ve çocuklar ıyla haftada bir kez ve yar ım saati geçmemek üzere kapal ı görüş hakk ından yararland ığı ancak aç ık görüş yasağının devam ettiği bildirilmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2018/8582 Karar Tarihi : 14/10/2020 416.İnfaz Hâkimli ğinin 21/2/2018 tarihli karar ı ile başvurucunun 28/12/2017 tarihli dilekçesi ve Alanya İnfaz Hâkimli ğinin yetkisizlik karar ına ilişkin dosyas ı birlikte değerlendirilerek talebin reddine karar verilmi ş ve karara kar şı tebliğden itibaren bir hafta içinde itiraz yoluna müracaat edilebilece ği bildirilmi ştir. Karar ın gerekçesinde, öncelikle Ceza İnfaz Kurumuna ba şvuru yap ılarak bu hususta bir karar al ınmadan do ğrudan İnfaz Hâkimliğine talepte bulunulmas ının ilgili mevzuata uygun olmad ığı aç ıklanm ıştır. 17. Söz konusu karar 27/2/2018 tarihinde ba şvurucuya tebli ğ edilmiştir. 18. Başvurucu 29/3/2018 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. 19. Öte yandan UYAP arac ılığıyla erişilen bilgi ve belgelerden ba şvurucunun İnfaz Hâkimliği karar ına karşı herhangi bir itirazda bulunmad ığından karar ın 7/3/2018 tarihinde kesinleştiği ve 16/3/2018 tarihinde Ceza İnfaz Kurumundan tahliye edildi ği anlaşılmaktad ır. IV.İLGİLİ HUKUK 20. Anayasa Mahkemesi daha önceki içtihad ında mahpuslar ın aç ık görüş hakk ının sınırland ırılmas ına dayanak olu şturan ulusal ve uluslararas ı mevzuat ile konuyla ilgili Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesi kararlar ına yer vermi ştir (Halil Berk, B. No: 2017/8758, 21/3/2018, 18-37; M.Ö., B. No: 2017/34584, 22/3/2018, 18-37). 21. 16/5/2001 tarihli ve 4675 say ılı İnfaz Hâkimli ği Kanunu nun " İnfaz hâkimli ğine şikâyet ve usulü " kenar ba şlıklı 5. maddesinin ilgili bölümleri şöyledir: "Ceza infaz kurumlar ı ve tutukevlerinde hükümlü ve tutuklular hakk ında yap ılan işlemler veya bunlarla ilgili faaliyetlerin kanun, tüzük ve yönetmelik hükümleri ile genelgelere ayk ırı olduğu gerekçesiyle bu i şlem veya faaliyetlerin ö ğrenildiği tarihten itibaren onbe ş gün, herhalde yap ıldığı tarihten itibaren otuz gün içinde şikâyet yoluyla infaz hâkimliğine başvurulabilir. ...Şikayet yoluna, kendisi ile ilgili olmak kayd ıyla hükümlü veya tutuklu ya da e şi, anas ı, babas ı, ay ırt etme gücüne sahip çocu ğu veya karde şi, müdafii, kanuni temsilcisi veya cez a infaz kurumu ve tutukevi izleme kurulu ba şvurabilir. ..." 22. 4675 say ılı Kanun'un "İnfaz hâkimli ğince şikâyet üzerine verilen kararlar " kenar başlıklı 6. maddesinin be şinci ve alt ıncı fıkralar ı şöyledir: "İnfaz hâkiminin kararlar ına karşı şikâyetçi veya ilgili Cumhuriyet savc ısı taraf ından, tebliğden itibaren bir hafta içinde Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu hükümlerine göre acele itiraz yoluna gidilebilir. İtiraz, infaz hâkimli ğinin kuruldu ğu yer ağır ceza mahkemesine yap ılır. İnfaz hâkimi ayn ı zamanda bu mahkemenin üyesi oldu ğu takdirde itirazla ilgili karara kat ılamaz. " V. İNCELEME VE GEREKÇE 23. Mahkemenin 14/10/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: Başvuru Numaras ı: 2018/8582 Karar Tarihi : 14/10/2020 5A. Adli Yard ım Talebi Yönünden 24. Başvurucu, bireysel ba şvuru harç ve giderlerini ödeme gücünden yoksun olduğunu belirterek adli yard ım talebinde bulunmu ştur. 25. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Şerif Ay (B. No: 2012/1181, 17/9/2013) karar ında belirtilen ilkeler dikkate al ınarak geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin yarg ılama giderlerini ödeme gücünden yoksun oldu ğu anlaşılan başvurucunun açıkça dayanaktan yoksun olmayan adli yard ım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir. B. Aile Hayat ına Sayg ı Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 26. Başvurucu; Ba şsavc ılığın 2/9/2016 tarihli görü ş kısıtlamas ı karar ına istinaden, tutuklanarak ceza infaz kurumuna konuldu ğu 28/7/2016 tarihinden tahliye oldu ğu 16/3/2018 tarihine kadar e şi, karde şleri ve yak ın akrabalar ı ile aç ık görüş hakk ından yararland ırılmad ığını belirtmiştir. Başvurucu, aç ık görüş hakk ının OHAL döneminde süresiz ve gerekçesiz bir şekilde k ısıtlanabilece ğine dair yasal bir düzenleme bulunmad ığını ve ailesi ile aç ık görüş yapmas ının yarg ılaman ın selameti aç ısından nas ıl bir sak ıncas ı olduğunun açıklanmad ığını ifade etmi ştir. Diğer yandan ba şvurucu, İnfaz Hâkimli ği karar ına karşı itirazda bulundu ğunu iddia etmi ş ancak 16/3/2018 tarihinde tahliye olmas ının doğal sonucu olarak söz konusu k ısıtlamalar ın ortadan kalkmas ı nedeniyle de art ık başvuracağı bir makam ın bulunmad ığını dile getirerek süresi içinde bireysel ba şvuruda bulundu ğunu bildirmiştir. Netice olarak ba şvurucu; yakla şık yirmi ayl ık süre boyunca ailesiyle aç ık görüş hakk ından yararland ırılmamas ının işkence ve kötü muamele yasa ğını ihlal etti ğini, ayr ıca ayn ı suçtan yarg ılanan diğer hükümlü ve tutuklulardan farkl ı olarak ve uzun süre sadece kendisine aç ık görüş yapt ırılmama uygulamas ının ayr ımc ılık nedenine dayand ığını ileri sürmüştür. 27. Bakanl ık görüşünde, Ceza İnfaz Kurumunda kald ığı sürede aç ık görüş hakk ından yararland ırılmam ış ise de ba şvurucunun kapal ı görüş, telefonla haberle şme ve mektupla haberle şme haklar ını kulland ığı bildirilmi ştir. Ayr ıca kişiye s ıkı sıkıya bağlı olan şikâyet hakk ını başvurucunun temsilcisi olmayan e şinin başvurucu ad ına kullanamayaca ğı belirtilmiştir. Diğer bir anlat ımla başvurucunun e şinin yapm ış olduğu itiraz sonucu Alanya İnfaz Hâkimli ğinin ve İnfaz Hâkimli ğinin verdi ği kararlar ın başvuruya dayanak yap ılan belgeler aras ına dâhil edilemeyece ğinin değerlendirildi ği ifade edilmi ştir. Bundan ba şka başvurucunun ilgili mevzuat uyar ınca Ceza İnfaz Kurumu idaresine aç ık görüş yapt ırılmas ı yönünde bizzat ba şvuruda bulunmad ığı hat ırlat ılm ıştır. Son olarak ba şvurucunun İnfaz Hâkimliğinin 21/2/2018 tarihli karar ına karşı Diyarbak ır 1. Ağır Ceza Mahkemesine itirazda bulunduğunu belirtmesine ra ğmen söz konusu itiraza ili şkin bilgi ve belgenin Anayasa Mahkemesine sunulmad ığı, yap ılan yaz ışmalarda da söz konusu itiraza ili şkin bilgi ve belgelere ula şılamad ığı bildirilmi ştir. Bu ba ğlamda belirtilen tüm hususlar ın dikkate al ınmas ı talep edilmi ştir. 28. Başvurucu, Bakanl ık görüşüne karşı verdiği cevapta önceki iddialar ını tekrar etmiştir. 2. Değerlendirme 29. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder (Tahir Başvuru Numaras ı: 2018/8582 Karar Tarihi : 14/10/2020 6Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucunun şikâyetinin özünün tutuklu bulunduğu sürede ailesiyle aç ık görüş imkân ından yararlanamamas ına ilişkin olduğu anlaşılmaktad ır. Anayasa Mahkemesi benzer bir ba şvuruyu aile hayat ına sayg ı hakk ı kapsam ında incelemi ştir ( Murat Ayd ın, B. No: 2016/58533, 3/7/2019, 50). Somut başvuruda da bu durumdan ayr ılmay ı gerektirecek bir yön bulunmamaktad ır. 30. Anayasa n ın 148. maddesinin üçüncü f ıkras ının ilgili k ısm ı şöyledir: "Başvuruda bulunabilmek için ola ğan kanun yollar ının tüketilmi ş olmas ı şartt ır." 31. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un "Bireysel ba şvuru hakk ı" kenar ba şlıklı 45. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı şöyledir: "İhlale neden oldu ğu ileri sürülen i şlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmü ş idari ve yarg ısal başvuru yollar ının tamam ının bireysel ba şvuru yap ılmadan önce tüketilmi ş olmas ı gerekir. " 32. Başvuru yollar ının tüketilmesi ko şulu, bireysel ba şvurunun temel hak ihlallerini önlemek için son ve ola ğanüstü bir çare olmas ının doğal sonucudur. Di ğer bir ifadeyle temel hak ihlallerini öncelikle idari makamlar ın ve derece mahkemelerinin gidermekle yükümlü olmas ı, başvuru yollar ının tüketilmesi ko şulunu zorunlu k ılmaktad ır (Necati Gündüz v e Recep Gündüz , B. No: 2012/1027, 12/2/2013, 20). 33. An ılan Anayasa ve Kanun hükümlerine göre bireysel ba şvuru yoluyla Anayasa Mahkemesine ba şvurabilmek için ola ğan kanun yollar ının tüketilmi ş olmas ı gerekir. Temel hak ve özgürlüklere sayg ı, devletin tüm organlar ının anayasal ödevi olup bu ödevin ihmal edilmesi nedeniyle ortaya ç ıkan hak ihlallerinin düzeltilmesi idari ve yarg ısal makamlar ın görevidir. Bu nedenle temel hak ve özgürlüklerin ihlal edildi ği iddialar ının öncelikle derece mahkemeleri önünde ileri sürülmesi, bu makamlar taraf ından değerlendirilmesi ve bir çözüme kavu şturulmas ı esast ır (Ayşe Z ıraman ve Cennet Ye şilyurt, B. No: 2012/403, 26/3/2013, 16). 34. Bu nedenle Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuru, iddia edilen hak ihlallerinin derece mahkemelerince düzeltilmemesi hâlinde ba şvurulabilecek ikincil nitelikte bir hak arama yoludur. Bireysel ba şvuru yolunun ikincil niteli ği gereği Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuruda bulunabilmek için öncelikle ola ğan kanun yollar ının tüketilmesi zorunludur. Bu ilke uyar ınca başvurucunun Anayasa Mahkemesi önüne getirdi ği şikâyetini öncelikle ve süresinde yetkili idari ve yarg ısal mercilere usulüne uygun olarak iletmesi, bu konuda sahip oldu ğu bilgi ve kan ıtlar ı zaman ında bu makamlara sunmas ı ve ayn ı zamanda bu süreçte dava ve ba şvurusunu takip etmek için gerekli özeni göstermi ş olmas ı gerekir ( Ayşe Z ıraman ve Cennet Ye şilyurt, 17). 35. Somut olayda, İnfaz Hâkimli ğinin 21/2/2018 tarihli karar ı ile aç ık görüş yasağının kald ırılmas ıyla ilgili olarak -aralar ında ç ıkar çat ışmas ı bulunmayan- ba şvurucu ve eşinin talepleri birlikte de ğerlendirilip reddedilmi ştir. An ılan karar ın 27/2/2018 tarihinde başvurucuya tebli ğ edildiği, itiraz süresi içinde ba şvurucunun itirazda bulunmamas ı nedeniyle karar ın 7/3/2018 tarihinde kesinle ştiği anlaşılmaktad ır (bkz. 19). Di ğer bir ifade ile başvurucu, İnfaz Hâkimli ği karar ının tebliğinden sonra ba şvuru yollar ını tüketmeden 29/3/2018 tarihinde do ğrudan bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. Başvuru konusu olay Başvuru Numaras ı: 2018/8582 Karar Tarihi : 14/10/2020 7bağlam ında İnfaz Hâkimli ği karar ına karşı olağan itiraz kanun yoluna ba şvurmayan başvurucunun itiraz süresinden sonra 16/3/2018 tarihinde tahliye olmas ının başvuru yollar ının tüketilmesi kural ına istisna tan ınmas ını gerektiren bir durum oldu ğu söylenemez. 36. Bu durumda ba şvurucunun şikâyetlerini de ğerlendirerek çözüm sa ğlayabilece k etkili bir hukuk yolunun tüketilmesi bak ımından üzerine dü şen gerekli özeni göstermedi ği sonucuna var ılm ıştır. Öte yandan ola ğan başvuru yolu tüketilmeden yap ılan bireysel başvurunun incelenmesi bireysel ba şvurunun ikincillik niteli ği ile de bağdaşmamaktad ır. 37. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun di ğer kabul edilebilirlik ko şullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 38. Aile hayat ına sayg ı hakk ı yönünden ba şvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemezlik karar ı verildiğinden an ılan hakla ba ğlant ılı olarak Anayasa'n ın 10. maddesinde düzenlenen e şitlik ilkesinin ihlal edildi ği iddias ının incelenmesine gere k görülmemi ştir. VI. HÜKÜMAç ıklanan gerekçelerle; A. Kamuya aç ık belgelerde ba şvurucunun kimli ğinin gizli tutulmas ı talebinin KABULÜNE, B. Aile hayat ına sayg ı hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, C. 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 339. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca tahsil edilmesi ma ğduriyetine neden olaca ğından adli yard ım talebi kabul edilen ba şvurucunun yarg ılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASINA 14/10/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜN Üye Üye Hicabi DURSUN Selahaddin MENTE Ş