TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR MURAT ARAÇ BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/29015) Karar Tarihi: 8/9/2020 Başvuru Numaras ı: 2018/29015 Karar Tarihi : 8/9/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜNMuammer TOPAL Selahaddin MENTE Ş Raportör : Yusuf Enes KAYA Başvurucu : Murat ARAÇ Vekili : Av. Arzu D İRİCAN I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, tahliye taleplerinin incelenmemesi ve tutuklulu ğun devam ı kararlar ının tebli
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR MURAT ARAÇ BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/29015) Karar Tarihi: 8/9/2020 Başvuru Numaras ı: 2018/29015 Karar Tarihi : 8/9/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜNMuammer TOPAL Selahaddin MENTE Ş Raportör : Yusuf Enes KAYA Başvurucu : Murat ARAÇ Vekili : Av. Arzu D İRİCAN I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, tahliye taleplerinin incelenmemesi ve tutuklulu ğun devam ı kararlar ının tebliğ edilmemesi nedenleriyle ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının; gözalt ı ve tutuklama sürecindeki baz ı uygulamalar nedeniyle de kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ği iddialar ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvurucu 22/5/2017 tarihinde 2017/25593 say ılı bireysel ba şvuruyu yapm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. 5/10/2018 tarihinde, 2017/25593 numaral ı bireysel ba şvuru dosyas ında başvurucunun tahliye taleplerinin incelenmedi ği, tutuklulu ğun devam ı kararlar ının taraf ına tebliğ edilmedi ği ve gözalt ında kötü muameleye maruz kald ığı yönündeki iddialar ının konu yönünden ayr ılmas ına ve ayr ılan dosyan ın 2018/29015 ba şvuru numaras ına kaydedilmesine karar verilmi ştir. Öte yandan Birinci Bölüm İkinci Komisyonunca 16/11/2018 tarihinde 2017/25593 numaral ı başvuruda ba şvurucunun di ğer iddialar ının kabul edilemez oldu ğuna karar verilmi ştir. 5. Komisyonca, tefriken olu şturulan 2018/29015 numaral ı başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 6. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık görüşünü bildirmi ştir. 7. Başvurucu, Bakanl ığın görüşüne karşı beyanda bulunmam ıştır. Başvuru Numaras ı: 2018/29015 Karar Tarihi : 8/9/2020 3III. OLAY VE OLGULAR 8. Başvuru formlar ı ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ve Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) arac ılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: 9. Türkiye 15 Temmuz 2016 tarihinde askerî darbe te şebbüsüyle kar şı karşıya kalm ış ve bu nedenle 21/7/2016 tarihinde ülke genelinde ola ğanüstü hâl ilan edilmi ştir. Olağanüstü hâl 19/7/2018 tarihinde son bulmu ştur. Kamu makamlar ı ve yarg ı organlar ı -olgusal temellere dayanarak- bu te şebbüsün arkas ında Türkiye'de çok uzun y ıllard ır faaliyetlerine devam eden ve son y ıllarda Fetullahç ı Terör Örgütü (FETÖ) ve/veya Paralel Devlet Yap ılanmas ı (PDY) olarak isimlendirilen bir yap ılanman ın olduğunu değerlendirmi şlerdir ( Ayd ın Yavuz ve di ğerleri [GK], B. No: 2016/22169, 20/6/2017, 12-25). 10. Darbe te şebbüsü s ıras ında ve sonras ında ülke genelinde darbe giri şimiyle bağlant ılı ya da darbe giri şimiyle do ğrudan bağlant ılı olmasa bile FETÖ/PDY'nin kamu kurumlar ındaki örgütlenmesinin yan ı sıra eğitim, sağlık, ticaret, sivil toplum ve medya gibi farkl ı alanlardaki yap ılanmas ına yönelik olarak Cumhuriyet ba şsavc ılıklar ı taraf ından soruşturmalar yürütülmü ş ve çok say ıda kişi hakk ında gözalt ı ve tutuklama tedbirleri uygulanm ıştır (Ayd ın Yavuz ve di ğerleri , 51, Mehmet Hasan Altan (2) [GK], B. No: 2016/23672, 11/1/2018, 12). 11. Avukat olan ba şvurucu FETÖ/PDY soru şturmalar ı kapsam ında 10/8/2016 tarihinde gözalt ına al ınm ıştır. 12. Başvurucu, Ankara 2. Sulh Ceza Hâkimli ğinin 15/8/2016 tarihli karar ıyla silahl ı terör örgütüne üye olma suçundan tutuklanm ıştır. 13. Başvurucunun tahliye talepleri ve tutukluluk durumu; Ankara 6. Sulh Ceza Hâkimliğinin 9/9/2016 tarihli, Ankara 4. Sulh Ceza Hâkimli ğinin 5/10/2016 ve 7/11/2016 tarihli, Ankara 6. Sulh Ceza Hâkimli ğinin 7/12/2016 tarihli, Ankara 5. Sulh Ceza Hâkimliğinin 6/1/2017 tarihli, Ankara 7. Sulh Ceza Hâkimli ğinin 9/2/2017 tarihli kararlar ıyla incelenmi ş ve tutuklulu ğunun devam ına karar verilmi ştir. 14. Başvurucunun tutukluluk durumu bireysel ba şvuru öncesi son olarak Ankara 4. Sulh Ceza Hâkimli ğinin 9/3/2017 tarihli karar ıyla incelenmi ş; başvurucunun tutuklulu k hâlinin devam ına, karar ın başvurucu ve müdafilerine tebli ğine itiraz ı kabil olmak üzere kara r verilmiştir. Başvurucu 20/3/2017 tarihinde bu karara itiraz etmi ştir. Ankara 5. Sulh Ceza Hâkimliği 6/4/2017 tarihinde itiraz ı incelemi ş ve reddetmi ştir. Bu karar ba şvurucuya 25/4/2017 tarihinde tebli ğ edilmiştir. 15. Başvurucu 22/5/2017 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. 16. Ankara Cumhuriyet Ba şsavc ılığının 14/6/2017 tarihli iddianamesi ile başvurucunun silahl ı terör örgütüne üye olma ve anayasal düzeni ortadan kald ırmaya teşebbüs etme suçlar ından cezaland ırılmas ı istemiyle ayn ı yer ağır ceza mahkemesinde kamu davas ı aç ılm ıştır. Başvuru Numaras ı: 2018/29015 Karar Tarihi : 8/9/2020 417.İddianame, Ankara 22. A ğır Ceza Mahkemesince kabul edilerek E.2017/34 say ılı dosya üzerinden kovu şturma aşamas ı başlam ıştır. Mahkeme tensiple birlikte başvurucunun tutukluluk hâlinin devam ına da karar vermi ştir. 18. Ankara 22. A ğır Ceza Mahkemesi 29/3/2019 tarihinde, ba şvurucunun anayasal düzeni ortadan kald ırmaya teşebbüs etme suçundan beraatine, silahl ı terör örgütüne üye olma suçundan 6 y ıl 10 ay 15 gün hapis cezas ı ile cezaland ırılmas ına ve adli kontrol şart ıyla tahliye edilmesine karar vermi ştir. 19. Dava, bireysel ba şvurunun incelendi ği tarih itibar ıyla istinaf kanun yolunda derdesttir. 20. Anayasa Mahkemesince 19/9/2018 tarihinde, Ankara Cumhuriyet Başsavc ılığına başvurucu taraf ından kötü muamele iddialar ıyla ilgili suç duyurusunda bulunulup bulunulmad ığı sorulmu ş; Savc ılıktan gelen 28/9/2018 tarihli cevap yaz ısında başvurucunun mü ştekisi oldu ğu bir dosyan ın bulunmad ığı belirtilmi ştir. IV.İNCELEME VE GEREKÇE 21. Mahkemenin 8/9/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Kişi Hürriyeti ve Güvenli ği Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 22. Başvurucu; tahliye taleplerinin incelenmedi ğini, tutuklulu ğun devam ı kararlar ının taraf ına tebliğ edilmedi ğini, bu suretle de özgürlük ve güvenlik hakk ının ihlal edildiğini ileri sürmü ştür. 23. Bakanl ık görüşünde öncelikle 4/12/2004 tarihli ve 5271 say ılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 141. maddesindeki tazminat yolunun tüketilmesi gerekti ği belirtilmiştir. Esas bak ımından ise Bakanl ık, başvurucunun tahliye talepleri ve tutuklulu k durumunun Ankara 4. Sulh Ceza Hâkimli ğince 9/9/2016, 5/10/2016, 7/11/2016, 7/12/2016, 6/1/2017, 9/2/2017, 9/3/2017 tarihlerinde incelendi ğini ve tutukluluk hâlinin devam ına kara r verildiğini, bu nedenle ba şvurucunun tahliye taleplerinin incelenmedi ğine ve özgürlük ve güvenlik hakk ının ihlal edildi ğine yönelik iddialar ının aç ıkça dayanaktan yoksun oldu ğunu belirtmiştir. 2. Değerlendirme 24. Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuruda bulunabilmek için öncelikle ola ğan kanun yollar ının tüketilmesi zorunludur ( Ayşe Z ıraman ve Cennet Ye şilyurt , B. No: 2012/403, 26/3/2013, 16, 17). 25. 5271 say ılı Kanun'un 141. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (k) bendi yakalanan veya tutuklanan ki şilere, yakalama ve tutuklama i şlemine kar şı kanunda öngörülen başvuru imkânlar ından yararland ırılmamalar ı durumunda maddi ve manevi her türl ü zararlar ının tazminini isteyebilmelerine imkân sa ğlamaktad ır. Anayasa Mahkemesi, tutukluluk incelemeleri sonucunda verilen kararlar ın tebliğ edilmemesi, tahliye taleplerinin Başvuru Numaras ı: 2018/29015 Karar Tarihi : 8/9/2020 5değerlendirilmemesi şikâyetleri ile ilgili olarak bireysel ba şvurunun incelendi ği tarih itibar ıyla tahliyesine karar verilmi ş veya hükümlü hâle gelmi ş başvurucular yönünden as ıl dava sonuçlanmam ış da olsa 5271 say ılı Kanun'un 141. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (k) bendinde öngörülen yolun tüketilmesi gereken etkili bir hukuk yolu oldu ğu sonucuna varm ıştır (Ali Efendi Peksak (2) , B. No: 2017/37727, 12/9/2019, 56-67; Özgür Ar ıbaş, B. No: 2015/2394, 31/10/2018, 57-60; Mehmet Tak ımsu, B. No: 2016/63712, 15/11/2018, 65-69; Abdurrahim Özkan, B. No: 2017/25586, 18/4/2018, 80-86). 26. Bireysel ba şvuruda bulunduktan sonra 29/3/2019 tarihinde tahliyesine ve mahkûmiyetine karar verilen ba şvurucunun tutukluluk incelemeleri sonucunda verilen kararlar ın kendisine tebli ğ edilmemesi nedeniyle tutuklama i şlemine kar şı başvuru imkânlar ından yararland ırılmad ığına ilişkin iddias ı 5271 say ılı Kanun'un 141. maddesi kapsam ında aç ılacak davada incelenebilir. Bu madde kapsam ında aç ılacak dava sonucuna göre başvurucunun tutuklulu ğa karşı başvuru imkânlar ından yararland ırılmad ığının tespiti hâlinde görevli mahkemece ba şvurucu lehine tazminata da hükmedilebilecektir. Buna göre 5271 say ılı Kanun'un 141. maddesinde belirtilen dava yolu ba şvurucunun durumuna uygun, telafi kabiliyetini haiz, etkili bir hukuk yoludur ve bu ola ğan başvuru yolu tüketilmeden yap ılan bireysel ba şvurunun incelenmesi bireysel ba şvurunun ikincillik niteli ği ile bağdaşmamaktad ır. 27. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. B. Kötü Muamele Yasa ğının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 28. Başvurucu; gözalt ı s ıras ında yasak usullerle sorgu i şlemine tabi tutuldu ğunu, tehdit edildi ğini, psikolojik olarak y ıprat ıldığını, avukat ıyla görüşmesine izin verilmedi ğini ve ifadesini bu şekilde imzalamak zorunda b ırak ıldığını, başkalar ının uğrad ığı ve kendisinin de şahit olduğu uygulamalar nedeniyle direncinin k ırıldığını, gözalt ına al ındığı andan itibaren yaşadığı stres ve korku nedeniyle kalp krizi geçirme riski bulundu ğunu, bu yüzden hayat ının tehlike alt ında olduğunu, gözalt ında bulundu ğu s ırada ışığı sürekli aç ık b ırak ılan 7-8 m² genişliğinde bir hücrede 19-20 ki şi ile birlikte kald ığını, burada verilen g ıdalar ın yetersiz olduğunu, temel insani ihtiyaçlar ını gidermesinin engellendi ğini, dinlenmenin ve uyuman ın mümkün olmad ığını, tutukluluk sürecinde de ya şadığı stres ve korku nedeniyle kardiyoloji bölümüne sevk edildi ğini, muayene ve tetkiklerden geçti ğini belirterek kötü muamele yasağının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 29. Başvurucu, bu şikâyetlerini soru şturmay ı yürüten savc ıya dilekçeyle vakit kaybetmeden bildirmesine ra ğmen bu konuda resen soru şturma ba şlatılmad ığını ileri sürmüştür. Başvurucu bu şikâyetlerini ayr ıca Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) İnsan Haklar ı Komisyonuna ve tutuklular ı ziyaret etmek amac ıyla ceza infaz kurumuna gelen Avrupa İşkenceyi Önleme Komitesi yetkililerine yaz ılı olarak iletti ğini, TBMM'den gelen yaz ıda incelemenin devam etti ğinin ve İçişleri Bakanl ığından bilgi talep edildi ğinin kendisine bildirildiğini belirtmi ştir. 30. Bakanl ık görüşünde, başvurucunun kötü muamele iddialar ı yönünden hukuk sisteminde mevcut idari ve yarg ısal yollar ı tüketmeksizin bireysel ba şvuruda bulundu ğu belirtilmiştir. Başvuru Numaras ı: 2018/29015 Karar Tarihi : 8/9/2020 62. Değerlendirme 31. Bireysel ba şvuru yolunun ikincil niteli ği gereği Anayasa Mahkemesine başvuruda bulunabilmek için öncelikle ola ğan kanun yollar ının tüketilmesi zorunludur. Başvurucunun bireysel ba şvuru konusu şikâyetini öncelikle ve süresinde yetkili idari ve yarg ısal mercilere usulüne uygun olarak iletmesi, bu konuda sahip oldu ğu bilgi ve delilleri zaman ında bu makamlara sunmas ı ve bu süreçte dava ve ba şvurusunu takip etmek için gerekli özeni göstermi ş olmas ı gerekir ( İsmail Buğra İşlek, B. No: 2013/1177, 26/3/2013, 17). 32. Somut olayda gözalt ı sürecindeki kötü muamele iddialar ı hakk ında başvurucu, genel olarak gözalt ında iken kamu görevlileri taraf ından kötü muameleye maruz bırak ıldığını ve insani olmayan gözalt ı koşullar ında kasti bir şekilde tutuldu ğunu ileri sürmektedir. Bu bölümdeki iddialar bir bütün olarak de ğerlendirildi ğinde başvurucunun yakaland ığı andan itibaren kamu görevlilerinin kendisine kötü muamelede bulundu ğundan şikâyetçi oldu ğu görülmektedir. Ba şvurucu, gözalt ında tutma ko şullar ının yetersizli ğinden bahsetmi şse de bu kapsamda maruz kald ığını ileri sürdü ğü kötü muamelenin kamu görevlilerinin kas ıt ve/veya ihmalinden mi yoksa salt tutulma ko şullar ından m ı kaynakland ığını aç ıkça belirtmemi ştir. Dolay ısıyla söz konusu iddialar ın Anayasa Mahkemesince do ğrudan incelenebilmesi için yeterli bilgi ve belge bulunmad ığı anlaşılm ıştır. Bu bağlamda somut olay ın koşullar ının başvurucunun an ılan iddialar ının kamu görevlilerinin kas ıt ve/veya ihmalinden kaynaklan ıp kaynaklanmad ığına dair adli ve/veya idari bir soru şturmayla ortaya konmas ı gerekmektedir (Mehmet Hasan Altan (2), 249). 33. Başvurucu gözalt ı sıras ında kötü muamele niteli ği oluşturabilecek iddialar ına ilişkin olarak Cumhuriyet ba şsavc ılığına şikâyette bulundu ğuna ve/veya burada verilecek karara kar şı da sulh ceza hâkimli ği nezdinde itiraz yolunu tüketti ğine ilişkin bir bilgi veya belge sunmam ıştır. Ayr ıca Anayasa Mahkemesince Ankara Cumhuriyet Ba şsavc ılığına başvurucu taraf ından konuyla ilgili suç duyurusunda bulunulup bulunulmad ığ ı sorulmu ş, Savc ılıktan gelen cevap yaz ısında başvurucunun mü ştekisi oldu ğu bir dosyan ın bulunmad ığı belirtilmiştir. 34. Ceza infaz kurumundaki tutulma ko şullar ına ilişkin şikâyetler yönünden ise ilgili mevzuat ( Mehmet Baransu , B. No: 2015/8046, 19/11/2015, 12-18) gere ğince başvurucunun iddialar ını iletebilece ği ve yap ıldığını iddia etti ği kötü muameleye derhâl son verilmesini isteyebilece ği idari ve yarg ısal mercilerin bulundu ğu görülmektedir. 35. Başvurucu, ceza infaz kurumunda u ğrad ığını iddia etti ği kötü muamele yasa ğı kapsam ındaki uygulamalara ili şkin olarak infaz hâkimli ği nezdinde şikâyet ba şvurusunda bulunduğuna ve/veya burada verilecek karara kar şı da ağır ceza mahkemesi nezdinde itiraz yolunu tüketti ğine ilişkin bir bilgi veya belge göstermemi ştir. İlgili hükümler kapsam ında başvurucu, şikâyetlerini öncelikle yetkili bu yarg ısal mercilere iletip tutulma yeri ve ko şullar ı sebebiyle kötü muameleye maruz b ırak ıldığını ileri sürebilecek ve bu ko şullar ın en k ısa zamanda uygun hâle getirilmesini isteyebilecekken bu yollara ba şvurmam ıştır (benzer yöndeki bir de ğerlendirme için bkz. Mehmet Baransu , 30). 36. Dolay ısıyla başvurucunun şikâyetlerini ve varsa bu konudaki kan ıtlar ını öncelikle ve süresinde yetkili idari ve yarg ısal mercilere iletmeden, hak ihlali iddialar ını öncelikle bu makamlar ın değerlendirmesini ve çözüme kavu şturmas ını beklemeden do ğrudan Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuruda bulundu ğu anlaşılmaktad ır. Başvuru Numaras ı: 2018/29015 Karar Tarihi : 8/9/2020 737. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. V. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. 1. Ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 2. Kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, B. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucu üzerinde BIRAKILMASINA 8/9/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜN Üye Üye Muammer TOPAL Selahaddin MENTE Ş