TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASA MAHKEMESİ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR ABDULLAH MEHDİ VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numarası: 2018/4828) Karar Tarihi: 15/12/2020 Başvuru Numarası : 2018/4828 Karar Tarihi : 15/12/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Muammer TOPALYusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : Sinan ARMAĞAN Başvurucular : Abdullah MEHDİ ve diğerleri (bkz. ekli tablo) I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma riski bulu na
TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASA MAHKEMESİ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR ABDULLAH MEHDİ VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numarası: 2018/4828) Karar Tarihi: 15/12/2020 Başvuru Numarası : 2018/4828 Karar Tarihi : 15/12/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Muammer TOPALYusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : Sinan ARMAĞAN Başvurucular : Abdullah MEHDİ ve diğerleri (bkz. ekli tablo) I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma riski bulu nan ülkeye sınır dışı etme kararı verilmesi ve geri gönderme merkezindeki tutulma koşulları nedenleriyle kötü muamele yasağının, idari gözetim altında tutmanın hukuki o lmaması nedeniyle de kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddialarına iliş kindir. II. BAŞVURU SÜRECİ 2. Başvurulara ait başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapıl an ön incelemesinden sonra başvurular Komisyonlara sunulmuştur. 3. Başvurucular, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü nün (İçtüzük) 73. ma ddesi uyarınca sınır dışı etme işleminin yürütmesinin tedbiren durdur ulmasına karar verilmesini talep etmiştir. 4. Bir kısım başvuru dosyası hakkında Komisyonlarca -sınır dışı etme kararına karşı hukuk sisteminde etkili bir yargı yolu bulunmakta iken İç tüzük uyarınca tedbir kararı verilmesinin gerekli olmadığı değerlendirilerek- tedbir talebi incelenmek üzere Bölüme gönderilmemiştir. 5. Kalan diğer başvurularda ise Komisyonlarca tedbir ve kabul ed ilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir. B u dosyalarda Bölümler tarafından ilk önce kısa süreli tedbir kararı verilmiş ise de b aşvuruculardan ve Göç İdaresi Genel Müdürlüğünden gelen bilgi ve belgelerin değerlendirilmesi neticesinde başvurucuların yaşamlarına ya da maddi veya manevi bütünlüklerine yönelik cidd i bir tehlike bulunmadığı gerekçesiyle başvurucuların tedbir talepleri reddedilmiştir. Başvuru Numarası : 2018/4828 Karar Tarihi : 15/12/2020 36. Başvurucuların bir kısmı, bireysel başvuru harç ve masrafları nı karşılama imkânlarının bulunmadığını belirterek adli yardım talebinde bul unmuştur. 7. Konularının aynı olması nedeniyle ekli listede numaraları bel irtilen başvuruların 2018/4828 numaralı bireysel başvuru ile birleştirilmesine ve in celemenin bu dosya üzerinden yapılmasına karar verilmiştir. III. OLAY VE OLGULAR 8. Başvuru formları ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 9. Muhtelif ülkelerin vatandaşı olan başvurucular hakkında farkl ı tarihlerde 4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koru ma Kanunu nun 54. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (b), (d) ve (k) dışındaki ba zı bentleri uyarınca ilgili valilikler tarafından sınır dışı etme kararı tesis edilmiş; ayr ıca başvurucuların bir kısmı idari gözetim altına alınarak geri gönderme merkezlerine konulmuştur. 10. Başvurucuların tümü, haklarında alınan sınır dışı etme karar ının uygulanması hâlinde geri gönderilecekleri ülkede kötü muameleye maruz kalma tehlikesi altınd a bulunduklarını iddia etmiştir. Bunun yanında bazı başvurucular ise sınır dışı etme kararı alındıktan sonra hukuka aykırı olarak idari gözetim altında tut ulduklarını, ayrıca tutuldukları merkezin fiziki koşullarının insan haysiyetine aykırı olduğunu belirtmiştir. 11. Karar tarihi itibarıyla tüm başvurucuların tutuldukları geri gönderme merkezinden salıverildiği anlaşılmaktadır. 12. Tüm başvurular otuz günlük yasal başvuru süresi içinde yapıl mıştır. IV. İLGİLİ HUKUK 13. İlgili hukuk için bkz. A.A. ve A.A. [GK], B. No: 2015/3941, 1/3/2017, 28-38; T.T., B. No: 2013/8810, 18/2/2016, 22-25; B.T. [GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017, 19-38. V. İNCELEME VE GEREKÇE 14. Mahkemenin 15/12/2020 tarihinde yapmış olduğu toplantıda baş vuru incelenip gereği düşünüldü: A. Adli Yardım Talebi Yönünden 15. Adli yardım talebinde bulunan başvurucuların başvuru giderle rini karşılayabilecek ölçüde mal varlıklarının bulunmadığı ve talepl erinin dayanaktan yoksu n olmadığı anlaşılmış olup 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 334. maddesinin (1) numaralı fıkrası uyarınca adli yardım talep lerinin kabulü ile yargılama giderlerini ödemekten geçici olarak muaf tutulmalarına karar ve rilmesi gerekir. Başvuru Numarası : 2018/4828 Karar Tarihi : 15/12/2020 4B. Sınır Dışı Etme Kararı Nedeniyle Kötü Muamele Yasağının İhlal Edildiğine İlişkin İddia 1. Başvurucuların İddiaları16. Başvurucular; geri gönderilmeleri hâlinde siyasi görüşleri, dinî inançları vey a etnik kökenleri nedeniyle kötü muameleye maruz kalacaklarını il eri sürmüşlerdir. 2. Değerlendirme 17. Anayasa nın 148. maddesinin üçüncü fıkrasının ilgili kısmı şöyledir: "Başvuruda bulunabilmek için ola ğan kanun yollar ının tüketilmi ş olmas ı şartt ır." 18. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un Bireysel ba şvuru hakk ı kenar başlıklı 45. maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir: "İhlale neden oldu ğu ileri sürülen i şlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmü ş idari ve yarg ısal başvuru yollar ının tamam ının bireysel ba şvuru yap ılmadan önce tüketilmi ş olmas ı gerekir." 19. Anılan Anayasa ve Kanun hükümlerine göre bireysel başvuru yo luyla Anayasa Mahkemesine başvurulabilmesi için olağan kanun yollarının tüket ilmiş olması gerekir. Temel hak ve özgürlüklere saygı, devletin tüm organlarının anayasal ö devi olup bu ödevin ihmal edilmesi nedeniyle ortaya çıkan hak ihlallerinin düzeltilmesi i dari ve yargısal makamların görevidir. Bu nedenle temel hak ve özgürlüklerin ihlal edildiği iddialarının öncelikle derece mahkemeleri önünde ileri sürülmesi, bu makamlar tarafından değe rlendirilmesi ve bir çözüme kavuşturulması esastır ( Ayşe Z ıraman ve Cennet Ye şilyurt, B. No: 2012/403, 26/3/2013, 16). 20. Bu nedenle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, iddia edile n hak ihlallerinin derece mahkemelerince düzeltilmemesi hâlinde başvu rulabilecek ikincil nitelikte bir hak arama yoludur. Bireysel başvuru yolunun ikincil niteliğ i gereği Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunabilmek için öncelikle olağ an kanun yollarının tüketilmesi zorunludur. Bu ilke uyarınca başvurucunun Anayasa M ahkemesi önüne getirdiği şikâyetini öncelikle ve süresinde yetkili idari ve yargısal mer cilere usulüne uygun olarak iletmesi, bu konuda sahip olduğu bilgi ve kanıtları zamanında b u makamlara sunması, aynı zamanda bu süreçte dava ve başvurusunu takip etmek için gerekli özeni göstermiş olması gerekir ( Ayşe Z ıraman ve Cennet Ye şilyurt, 17). 21. Anayasa Mahkemesi 29/10/2016 tarihli ve 29872 sayılı Resmî G azete'd e yayımlanan 3/10/2016 tarihli ve 676 sayılı Olağanüstü Hâl Kapsa mında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile yapılan değişik lik sonrasında sınır dışı etme işlemine karşı idare mahkemesinde açılan iptal davasının i şlemi kendiliğinden durdurmaması, farklı bir deyişle işlem hakkında otomatik durdur ucu etki yaratmaması sebebiyle mutlak nitelikteki kötü muamele yasağı ya da yaşam ha kkı yönünden pratikte bir başarı sunmayacağını dolayısıyla bu yolun etkili olmaktan çıktı ğını değerlendirmiştir ( Y.T. [GK], B. No: 2016/22418, 30/5/2016, 73-76). Fakat söz konusu kararda belirtilen iptal davasının etkisiz olması tespitinin 6458 sayılı Kanun'un 54. ma ddesinin (1) numaralı Başvuru Numarası : 2018/4828 Karar Tarihi : 15/12/2020 5fıkrasının (b), (d) ve (k) bentleri uyarınca tesis edilen sınır dışı etme kararlarına ilişkin olduğu vurgulanmalıdır. Eldeki dosyalarda sınır dışı etme kararlarının bu kapsamda olmadığı görülmektedir. Dolayısıyla başvurucuların sınır dışı etme karar ına karşı etkili bir hukuk yolu olan İdare Mahkemesinde iptal davası açmadan doğrudan bireysel başvuruda bulundukları anlaşılmıştır. 22. Açıklanan gerekçelerle başvurucuların olağan kanun yolunu tü ketmeden bireysel başvuru yaptığı anlaşıldığından başvurunun başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir. C. İdari Gözetim Kararına İlişkin İddialar Yönünden 23. Bir kısım başvurucu; hukuka aykırı (keyfî) olarak idari göze tim altında tutulmaları nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği haklarının, i nsan haysiyetine aykırı koşullarda geri gönderme merkezlerinde tutulmaları nedeniyle de kötü muamele yasağının ihlal edildiğini ileri sürmüş ve bu konularda şikâyetlerini ile ri sürebilecekleri etkili bir başvuru mekanizması bulunmadığını ifade etmiştir. 24. Anayasa Mahkemesi B.T. başvurusunda idari gözetim altında tutulma yerlerinin yönetim, denetim ve işletilmesinin İçişleri Bakanlığı tarafında n yürütülen bir kamu hizmeti olduğunu, 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesine göre idari işlem ve eylemlerden dolayı kişisel hakkı doğrudan e tkilenenlerin idari yargıda tam yargı davası açılabileceğini, teorik düzeyde mevcudiyeti tespit edilen bu yolun -sırf bilgi eksikliği nedeniyle- fiiliyatta hiç işletilmemesinin etkisiz ol duğu biçiminde yorumlanamayacağını belirtmiş ve yabancının salıverilmesi hâlin de etkili hukuk mekanizmasının tam yargı davası olduğunu ifade etmiştir ( B.T., 45-58). 25. Anayasa Mahkemesi aynı başvuruda, idari gözetimi sona erdiri len başvurucuların hukuka aykırı olarak idari bir kararla özgürlükl erinden yoksun bırakılmaları nedeniyle uğradıklarını öne sürdükleri maddi ve manevi zararlar ının karşılanması bakımından başarı şansı sunma, yeterli giderim sağlama niteliğini haiz ve ulaşılabilir olduğu görülen tam yarg ı davas ı yolu tüketilmeden yapılan başvuruların incelenmesinin bireysel başvurunun ikincil niteli ği ile bağdaşmadığı sonucuna varmıştır ( B.T., 73; A.A., B. No: 2014/18827, 20/12/2017, 37). 26. Başvurucuların geri gönderme merkezlerinden salıverildikleri görülmüştür. Bu durumda söz konusu başvurucuların geri gönderme merkezlerinde t utulmaları nedeniyle kötü muamele yasağı ile kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal e dildiği iddiaları bakımından yukarıda açıklanan ilkelerden ayrılmayı gerektiren bir husus bu lunmamaktadır. 27. Açıklanan gerekçelerle başvuruların bu kısmının diğer kabul edilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir. 28. Bununla birlikte bu aşamada oluşan durum nedeniyle mevcut b aşvurular yönünden işbu kararın ardından açılması muhtemel idari davaları n süresine ilişkin olarak bir hususun açıklığa kavuşturulması zorunluluğu hasıl olmuştur. 29. Öncelikle vurgulanmalıdır ki idari yargı yerlerinde açılacak davaların süresine ilişkin koşulları incelemek ve idari davaların süresinde açılıp açılmadığını değerlendirmek Başvuru Numarası : 2018/4828 Karar Tarihi : 15/12/2020 6ilgili mahkemelerin takdirindedir. Öte yandan inceleme konusu b aşvuruda olduğu gibi B.T. kararındaki içtihat değişikliğinin Resmî Gazete'de yayımlandığı 16/2/2018 tarihinden önce tam yargı davası yolu tüketilmeden, doğrudan Anayasa Mahkemesin e yapılan müracaatların başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulun masını müteakip açılacak davalarda dava açma süresinin derece mahkemelerince bu kişileri n mahkemeye erişim haklarının ihlaline neden olmayacak biçimde değerlendirilmesi g erektiğine de işaret edilmelidir ( B.T., 59). 30. Kötü muamele yasağı ile kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı yö nünden başvuru yollarının tüketilmemesine istinaden kabul edilemezlik kararı v erildiğinden anılan yasak ve hakla bağlantılı olarak Anayasa'nın 40. maddesinde düzenlenen e tkili başvuru hakkının ihlal edildiği iddiasının bu aşamada incelenmesine gerek görülmemişti r. VI. HÜKÜM Açıklanan gerekçelerle;A. Adli yardım talebinde bulunan başvurucuların adli yardım tale plerinin KABULÜNE, B. Başvuruların başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA, C. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nu n 339. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca adli yardım talebi kab ul edilen başvurucuların yargılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMALARINA, D. Diğer başvurucular tarafından yapılan yargılama giderlerinin başvurucular üzerinde BIRAKILMASINA, E. Kararın bir örneğinin İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Genel Mü dürlüğüne GÖNDERİLMESİNE 15/12/2020 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Üye Üye Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ