TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR İBRAHİM ÖRS VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/34116) Karar Tarihi: 21/9/2022 Başvuru Numaras ı: 2018/34116 Karar Tarihi : 21/9/2022 1BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN Raportör : Kemal ÖZEREN Başvurucular : 1. Abdil EZ İNEBİK 2. Adnan AKAY 3. Ahmet PANCAR 4. Ahmet YILDIZ 5. Ali ÇOPUR 6. Ali ÖZDEM İR 7. Ali R İŞVAN 8. Ali ŞEN 9. Ali Duran R İ
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR İBRAHİM ÖRS VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/34116) Karar Tarihi: 21/9/2022 Başvuru Numaras ı: 2018/34116 Karar Tarihi : 21/9/2022 1BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN Raportör : Kemal ÖZEREN Başvurucular : 1. Abdil EZ İNEBİK 2. Adnan AKAY 3. Ahmet PANCAR 4. Ahmet YILDIZ 5. Ali ÇOPUR 6. Ali ÖZDEM İR 7. Ali R İŞVAN 8. Ali ŞEN 9. Ali Duran R İŞVAN 10. Cemal DEM İR 11. Hac ı Mehmet KUR ŞUN 12. Halil KOZBA Ş 13. Halim AKAY 14. Halis ASA 15. Hasan DUTAR 16. Hasan ÖZMEN 17. Hasan ŞEN 18. Hüseyin DEM İR 19. Hüsnü KIR 20.İbrahim ÖRS 21. Kemal DEM İR Başvuru Numaras ı: 2018/34116 Karar Tarihi : 21/9/2022 2 22. Kemal YILDIZ 23. Kenan R İŞVAN 24. K ısmet ATA Ş 25. Mehmet KIR 26. Mehmet ÖRS 27. Mehmet SALDALLI 28. Mehmet UYSAL 29. Mevlüt KIR 30. Mevlüt KIR 31. Muhammet GÜN 32. Muhammet ZEREN 33. Mustafa AKAY 34. Mustafa KAYHAN 35. Mustafa R İŞVAN 36. Muzaffer GED İK 37. Refik ÇEL İK 38. Sad ık LİMON 39. Zeki GED İK 40. Zeki KÜÇÜKKUBA Ş Başvurucular Vekili : Av. Semra KABASAKAL I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, çevresel etki de ğerlendirmesinin gerekli olmad ığına ilişkin karar ın iptali istemiyle aç ılan davan ın reddedilmesi nedeniyle özel hayata sayg ı hakk ının ihlal edildiği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 14/11/2018 tarihinde yap ılm ıştır. Komisyon ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar vermi ştir. 3. Ba şvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına gönderilmi ştir. Bakanl ık görüşünü bildirmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 4. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ve Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) arac ılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2018/34116 Karar Tarihi : 21/9/2022 35. Başvurucular Mersin'de ikamet etmektedir. Mersin'in Anamur, Bozyaz ı ve Ayd ıncık ilçelerini kapsayan alanda gerçekle ştirilecek Akdeniz Kat ı At ık Birliği Kat ı At ık Bertaraf Tesis Projesine (Proje) ili şkin olarak 8/6/2015 tarihli " Çevresel Etki De ğerlendirmesi (ÇED) gerekli de ğildir. " karar ı verilmiştir. 6. Başvurucular taraf ından, an ılan karar ın yürütmesinin durdurulmas ı ve iptali istemiyle Mersin 2. İdare Mahkemesinde (Mahkeme) dava aç ılm ıştır. Dava dilekçesinde başvurucular, ÇED tan ıtım dosyas ında kat ı at ık miktar ı ve özelliklerine ili şkin analizin sadece Anamur ilçesi için yap ıldığını, diğer ilçelerin dâhil edilmedi ğini belirtmi şlerdir. Tar ım arazisi içerisine yap ılan evlerin yerle şim yeri olarak kabul edilmedi ğini, tesis alan ına 750 metre mesafede yer alt ı suyu ve tar ım sulama alanlar ının bulundu ğunu, düzenli depolam a alan ı olarak seçilen 19,2 hektarl ık yerin birinci s ınıf doğal orman alan ı olduğunu vurgulayan başvurucular, projenin çevre ve insan sa ğlığını olumsuz etkileyece ğini ileri sürmü ştür. 7. Yarg ılama sürecinde mahallinde yap ılan keşif sonras ı haz ırlanan 22/4/2016 tarihli bilirki şi raporu düzenlemi ştir. Bilirki şi raporunda, Projenin evsel at ıklar ın düzenli depolanmas ı, geri kazan ılmas ı ve kompostla ştırılmas ı işlemlerini kapsayan bir kat ı at ık bertaraf tesisi oldu ğu belirtilerek " ÇED gerekli de ğildir. " karar ı verilirken yap ılan hesaplamalar ın ve değerlendirmelerin yeterli veri, bilgi ve belgeye dayand ırılmad ığı, su kaynaklar ının ve yerle şim yerlerinin dikkate al ınmad ığı, faaliyetin çevreye etkilerinin yeterince incelenmedi ği ifade edilmi ştir. Ayr ıca Projenin yer seçiminin yerle şim yerlerine olan uzakl ığı, bölge nüfusu ve yörenin co ğrafyas ı gözönüne al ınarak yap ılmad ığı vurgulanarak özellikle yerle şim yerlerine yak ın olmas ı nedeniyle kokunun yay ılmas ının bertaraf edilemeyece ği belirtilmi ştir. 8. Mahkemece bilirki şi raporunda yer alan tespitlere dayan ılarak " ÇED gerekli değildir. " karar ının hukuka ayk ırı olduğu ve uygulanmas ı hâlinde telafisi güç ve imkâns ız zararlar do ğabileceği gerekçesiyle 15/6/2016 tarihinde yürütmesinin durdurulmas ına karar verilmiştir. 9. Devam eden süreçte Mahkemece 25/1/2017 tarihli ara karar ıyla daval ı Mersin Valiliğinden (İdare), Projeye konu olan alan ın yak ınında bulunan tekil konutlar ın yap ı kullanma izin belgesi bulunup bulunmad ığının ve bu konutlar ın maliklerinin orman köylüsü kapsam ında kal ıp kalmad ığının sorulmas ına, ilgili bilgi ve belgelerin istenilmesine karar verilmiştir. İdare taraf ından cevaben gönderilen yaz ıda an ılan konutlara ili şkin yap ı kullanm a izni belgesinin bulunmad ığı, söz konusu maliklerin de orman köylüsü oldu ğu belirtilmi ştir. 10. Öte yandan İdarenin, Proje tan ıtım dosyas ı ciddi bir şekilde incelenmede n bilirkişi raporunun düzenlendi ği yönündeki itiraz ı üzerine 20/4/2017 tarihli ara karar ı ile Mahkemece ek bilirki şi raporu düzenlenmesine karar verilmi ştir. Bahse konu ara karar ında Proje alan ının 250 metre yak ınında bulunan konutlar ın yerleşim yerine dâhil olmad ığı, tekil konut oldu ğu ve söz konusu konutlarda ya şayanlar ın orman köylüsü statüsünde oldu ğu hususunun dikkate al ınmas ı gerektiği belirtilmi ştir. Bununla birlikte bilirki şi heyetinden, projedeki s ızdırmazl ık önlemlerinin yeterli olup olmad ığının ve proje tan ıtım dosyas ında yol ve dere güzergâh ının etkilenmemesi için yap ılmas ı planlanan istinat duvar ının taşkını engellemekte nas ıl ve ne şekilde etkisi olaca ğının bilimsel verilerle ayr ıntılı bir şekilde açıklanmas ı talep edilmi ştir. 11. 29/5/2017 tarihli ek bilirki şi raporunda, Mahkemece talep edilen hususlarda açıklamalar yap ılm ıştır. Bilirkişi heyeti taraf ından, Proje tan ıtım dosyas ında yerle şik orman Başvuru Numaras ı: 2018/34116 Karar Tarihi : 21/9/2022 4köylüleri dikkate al ınmas ı gerekirken bu hususun gözard ı edildiği, sadece belli ana yerle şim yerlerinin dikkate al ındığı, bu nedenle Proje tan ıtım dosyas ının eksik olarak haz ırland ığı belirtilmiştir. Bununla birlikte Projedeki s ızdırmazl ık önlemlerinin somut ve ayr ıntılı olmad ığı, su kaynaklar ının kirlenmesinin engellenmesine yönelik somut bir projenin ortaya konulmad ığı sadece taahhütlerin bulundu ğu ifade edilmi ştir. Ayr ıca yağış ve taşkın analizlerinin yap ılmad ığı, amac ı, konumu, detay ı ve projesi verilmemi ş olan istinat duvar ı ile ilgili bir de ğerlendirme yap ılmas ının mümkün olmad ığı belirtilmi ştir. 12. Mahkeme ek bilirki şi raporunu taraflara tebli ğ etmiş, İdare taraf ından bu rapor a itiraz edilmi ştir. İtirazda, Proje sahas ına en yak ın yerleşim yerinin 1,5 km uzakl ıkta olduğu, bilirkişilerce tespit edilen konutlar ın yap ı kullanma izin belgelerinin bulunmad ığı ve bu konutlar ın bulundu ğu alan ın yerleşim yeri olarak de ğerlendirilmeyece ği belirtilmi ştir. Proje sahas ı seçilirken heyelan, ta şkın, ç ığ, erozyon, içme, sulama ve kullanma suyu temin edilen yer alt ı sular ı koruma bölgelerinde bulunmamas ına dikkat edildi ği vurgulanm ıştır. Bununla birlikte depolama alan ında oluşan s ızıntı sular ının drenaj sistemi ile toplanaca ğı, altyap ıda kurulacak geçirimsiz tabaka sayesinde s ızıntı suyunun içme, sulama ve kullanma suyuna kar ışma ihtimalinin söz konusu olmad ığı, alanda kayda de ğer yer alt ı suyu ve yüzey suyu kaynağının bulunmad ığı, bu kapsamda 13,5 metreye kadar sondaj yap ıldığı, yer alt ı suyuna rastlanmad ığı ifade edilmi ştir. Sonuç olarak İdare taraf ından Proje alan ının kat ı at ık bertara f tesis kurulumu için seçilen en iyi yer oldu ğu ileri sürülmü ştür. Öte yandan Mahkeme 1/12/2017 tarihli ara karar ıyla Projeye ili şkin jeolojik, hidrojeolojik ve jeoteknik etüt raporlar ının onayl ı bir örneğinin fiziki ortamda gönderilmesini talep etmi ş, an ılan raporlar İdare taraf ından Mahkemeye sunulmu ştur. 13. Mahkeme 17/1/2018 tarihinde davan ın reddine karar vermi ştir. Karar ın gerekçesinde; Proje alan ının yerleşim birimlerine uzakl ığı konusunda mevzuatta aranan mesafe şart ının sağland ığı, yak ın mesafede yer alan ve yap ı kullanma izni bulunmayan küçük yap ılaşmalar ın yerleşim yeri olarak de ğerlendirilemeyece ği belirtilmi ştir. Proje alan ında oluşacak s ızıntı sular ının drenaj sistemi ile toplanaca ğı, faaliyet sahas ının kuzeyine yap ılacak istinat duvar ı ile saha çevresine yap ılacak olan drenaj hende ğinin kapasitesinin, a şırı yağışlarda faaliyet sahas ında taşkın oluşmas ını engelleyecek şekilde yeterli büyüklükte seçileceği vurgulanarak Projenin çevreye olabilecek olumlu ya da olumsuz etkilerinin belirlenmesi, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için gerekli önlemlerin projede yeterince yer ald ığı ifade edilmi ştir. Neticede Mahkemece bahse konu " ÇED gerekli de ğildir. " karar ında hukuka ayk ırılık bulunmad ığı sonucuna var ılm ıştır. 14. Başvurucular taraf ından Mahkeme karar ına karşı temyiz ba şvurusunda bulunulmu ştur. Temyiz dilekçesinde ba şvurucular, ÇED tan ıtım dosyas ında kat ı at ık miktar ı, özellikleri ve analizlerinin sadece Anamur için yap ıldığını, diğer ilçelerin hesaplamalara dâhil edilmediğini belirtmi ştir. Tesis alan ına 750 metre mesafede yer alt ı ve tar ım sulama suyu bulunduğunu, tesisten s ızacak çöp suyunun bunlara zarar verece ğini vurgulayan başvurucular, düzenli depolama alan ı olarak seçilen yerin de 19,2 hektarl ık bir orman alan ı olduğunu, Proje nedeniyle 150 bin a ğacın kesilmesi gerekti ğini, ayr ıca yerleşim alanlar ından geçecek çöp kamyonlar ının da aşırı koku nedeniyle çevresel rahats ızlıklara sebep olaca ğını ifade etmi ştir. Başvurucular bilirki şi ve ek bilirki şi raporuna ra ğmen davan ın reddine kara r verildiğini belirterek Mahkeme karar ının bozulmas ını talep etmi ştir. 15. Dan ıştay (kapat ılan) Ondördüncü Dairesi 24/9/2018 tarihinde Mahkeme karar ının ve dayand ığı gerekçenin hukuka ve usule uygun oldu ğu gerekçesiyle temyiz isteminin reddi ile an ılan karar ın onanmas ına karar vermi ştir. Başvuru Numaras ı: 2018/34116 Karar Tarihi : 21/9/2022 516. Nihai karar 15/10/2018 tarihinde ba şvurucular vekiline tebli ğ edilmiştir. 17. Öte yandan UYAP kay ıtlar ının incelenmesinden ba şvurucu Hüsnü KIR' ın başvuru yapt ıktan sonra vefat etti ği ve mirasç ılar ın davay ı takip etmek için ba şvurmad ığı görülmüştür. IV.İLGİLİ HUKUK 18. 9/8/1983 tarihli ve 2872 say ılı Çevre Kanunu'nun Tan ımlar kenar ba şlıklı 2. maddesinin birinci f ıkras ının ilgili k ısm ı şöyledir: "Bu Kanunda geçen terimlerden; Çevre: Canl ılar ın yaşamlar ı boyunca ili şkilerini sürdürdükleri ve kar şılıklı olara k etkileşim içinde bulunduklar ı biyolojik, fiziksel, sosyal, ekonomik ve kültürel ortam ı, Çevresel etki de ğerlendirmesi: Gerçekle ştirilmesi plânlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için al ınaca k önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek de ğerlendirilmesinde v e projelerin uygulanmas ının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çal ışmalar ı, ifade eder. 19. 2872 say ılı Kanun'un Çevresel etki de ğerlendirilmesi kenar ba şlıklı 10. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: Gerçekle ştirmeyi planlad ıklar ı faaliyetleri sonucu çevre sorunlar ına yol açabilece k kurum, kurulu ş ve işletmeler, Çevresel Etki De ğerlendirmesi Raporu veya proje tan ıtım dosyas ı haz ırlamakla yükümlüdürler. Çevresel Etki De ğerlendirmesi Olumlu Karar ı veya Çevresel Etki De ğerlendirmesi Gerekli De ğildir Karar ı al ınmad ıkça bu projelerle ilgili onay, izin, te şvik, yap ı ve kullan ım ruhsat ı verilemez; proje için yat ırıma başlanamaz ve ihale edilemez. Çevresel Etki De ğerlendirmesine tâbi projeler ve Stratejik Çevresel De ğerlendirmeye tâbi plân ve programlar ve konuya ili şkin usûl ve esaslar Bakanl ıkça ç ıkar ılacak yönetmeliklerle belirlenir. 20. 25/11/2014 tarihli 29186 say ılı Resmî Gazete'de yay ımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeli ği'nin (ÇED Yönetmeli ği) Çevresel etki de ğerlendirmesi başvuru dosyas ı, çevresel etki de ğerlendirmesi raporu veya proje tan ıtım dosyas ı haz ırlama yükümlülüğü kenar başlıklı 6. maddesinin (1) numaral ı fıkras ı şöyledir: "(1) Bu Yönetmelik kapsam ındaki bir projeyi gerçekle ştirmeyi planlayan gerçek veya tüzel kişiler; Çevresel Etki De ğerlendirmesine tabi projeleri için; ÇED Ba şvuru Dosyas ını, ÇED Raporunu, Seçme Eleme Kriterleri uygulanacak projeler için ise Proje Tan ıtım Dosyas ını, Bakanl ıkça yeterlik verilmi ş kurum/kurulu şlara haz ırlatmak, ilgili makama sunulmas ını sağlamak ve proje kapsam ında verdikleri taahhütlere uymakla yükümlüdürler." Başvuru Numaras ı: 2018/34116 Karar Tarihi : 21/9/2022 621. ÇED Yönetmeli ği'nin Çevresel etki de ğerlendirmesine tabi projeler kena r başlıklı 7. maddesi şöyledir: "Bu Yönetmeli ğin; a) Ek-1 listesinde yer alan projelere,b) "ÇED Gereklidir" karar ı verilen projelere, c) Kapsam d ışı değerlendirilen projelere ili şkin kapasite art ırımı ve/vey a genişletilmesinin planlanmas ı halinde, mevcut proje kapasitesi ve kapasite art ışlar ı toplam ı ile birlikte projenin yeni kapasitesi ek-1 listesinde belirtilen e şik değer veya üzerinde olan projelere, ÇED Raporu haz ırlanmas ı zorunludur." 22. ÇED Yönetmeli ği'nin Seçme, eleme kriterlerine tabi projeler kenar başlıklı 15. maddesi şöyledir: "Bu Yönetmeli ğin; a) Ek-2 listesinde yer alan projeler,... seçme, eleme kriterlerine tabidir." 23. ÇED Yönetmeli ği'nin " Çevresel etki de ğerlendirmesi gereklidir veya çevrese l etki değerlendirmesi gerekli de ğildir karar ı" kenar başlıklı 17. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: "(1) Bakanl ık, Proje Tan ıtım Dosyalar ını Ek-4 te yer alan kriterler çerçevesinde incele r ve değerlendirir. ... (2) Bakanl ık onbeş iş günü içinde inceleme ve de ğerlendirmelerini tamamlar. Proje hakk ında "ÇED Gereklidir" veya "ÇED Gerekli De ğildir" karar ını beş iş günü içinde verir, karar ı Valiliğe, proje sahibine ve Bakanl ıkça yetkilendirilmi ş kurum ve kurulu şlara bildirir. Valilik bu karar ı uygun araçlarla halka duyurur. ..." 24. ÇED Yönetmeli ği'nin " Seçme-Eleme Kriterleri Uygulanacak Projeler" başlıklı Ek-2 listesinin 5. maddesinde "İnşaat y ıkıntı ve hafriyat at ıklar ı hariç olmak üzere günlü k kapasitesi 100 ton un alt ında olan at ıklar ın kompostla ştırıldığı ve/veya di ğer tekniklerle geri kazan ıldığı, yak ıldığı (Oksitlenme yoluyla yakma, piroliz, gazla ştırma, plazma vb. terma l işlemler), düzenli depoland ığı ve/veya nihai bertaraf ının yap ıldığı tesisler," yer almaktad ır. 25. Ayr ıca ilgili hukuk için bkz. Mehmet Kurt [GK] , B. No: 2013/2552, 25/2/2016, 19-31; Ahmet Bilgin ve di ğerleri, B. No: 2015/11709, 12/12/2018, 18-24. Başvuru Numaras ı: 2018/34116 Karar Tarihi : 21/9/2022 7V.İNCELEME VE GEREKÇE 26. Anayasa Mahkemesinin 21/9/2022 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gere ği düşünüldü: A. Başvurucu Hüsnü K ır Yönünden 27. Somut olayda UYAP kay ıtlar ının incelenmesinden yukar ıda ad ı geçen başvurucunun, ba şvuru yapt ıktan sonra vefat etti ği, mirasç ılar ın davay ı takip etmek için başvurmad ığı anlaşılmaktad ır. 28. Bu nedenle ad ı geçen ba şvurucu yönünden ba şvurunun incelenmesine devam etmeyi gerekli k ılan ve Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 80. maddesinin (2) numaral ı fıkras ında öngörülen nedenlerden herhangi birinin bulunmad ığı değerlendirilmi ştir (bkz. Anayasa Mahkemesinin; ba şvurucunun bireysel ba şvurunun yap ıldığı tarihten sonra ölmesi durumunda ba şvurunun incelenmesine devam edilip edilemeyece ğine ilişkin ilkeleri belirlediği Asya Oktay ve di ğerleri, B. No: 2014/3549, 22/3/2017, 18-21 karar ı ile başvurucu mirasç ılar ının başvuruyu devam ettirme yönündeki taleplerini iletebilecekleri makul süreye ili şkin T.G., B. No: 2017/21163, 9/1/2019, 17-20 karar ı). 29. Aç ıklanan gerekçelerle an ılan başvurucu yönünden ba şvurunun düşmesine karar verilmesi gerekir. B. Diğer Başvurucular Yönünden 1. Başvurucular ın İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 30. Başvurucular; ÇED tan ıtım dosyas ında kat ı at ık miktar ı, özellikleri ve analizlerinin sadece Anamur için yap ıldığını, diğer ilçelerin hesaplamalara dâhil edilmediğini, Proje alan ının 5. derece deprem bölgesinde yer ald ığını ve bu hususun dikkate alınmad ığını belirtmi ştir. Tar ım arazileri içerisine yap ılan evlerin yerle şim yeri say ılmamas ının kabul edilemeyece ğini vurgulayan ba şvurucular, Proje alan ına 750 metre mesafede yer alt ı ve tar ım sulama suyu bulundu ğunu, tesisten s ızacak çöp suyunun bunlara zarar verece ğini ifade etmi şlerdir. Ayr ıca tesisin faaliyete ba şlamas ıyla birlikte yerle şim alanlar ından geçecek çöp kamyonlar ının da aşırı koku nedeniyle çevresel rahats ızlıklara sebep olaca ğını ve bilirki şi raporlar ına rağmen davan ın reddine karar verildi ğini belirterek özel hayata ve aile hayat ına sayg ı hakk ının, sağlıklı bir çevrede ya şama hakk ının, yaşam hakk ının, etkili ba şvuru hakk ının ve adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmüşlerdir. 31. Bakanl ık görüşünde; başvurucular ın mağdur s ıfat ının bulunup bulunmad ığının incelenmesi gerekti ği ifade edilmi ştir. Bununla birlikte Bakanl ık görüşünün ekinde yer alan Çevre ve Şehircilik Bakanl ığının yaz ısında Projenin " Belediye at ıklar ı dâhil olmak üzere atıklar ın kompost ve di ğer tekniklerle ara i şleme tabi tutulmas ı, düzenli depolanmas ı ve bertaraf edilmesi için kurulan tesisler " kapsam ında yer almas ı nedeniyle Proje hakk ında "ÇED gerekli de ğildir." karar ı verildiği vurgulanm ıştır. 2. Değerlendirme 32.İddian ın değerlendirilmesinde dayanak al ınacak Anayasa n ın "Özel hayat ın gizliliği" kenar başlıklı 20. maddesinin birinci f ıkras ının ilgili k ısm ı şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2018/34116 Karar Tarihi : 21/9/2022 8 Herkes, özel hayat ına ... sayg ı gösterilmesini isteme hakk ına sahiptir. Özel hayat ın ... gizliliğine dokunulamaz." 33. Anayasa n ın Sağlık hizmetleri ve çevrenin korunmas ı kenar ba şlıklı 56. maddesinin birinci ve ikinci f ıkralar ı şöyledir: Herkes, sa ğlıklı ve dengeli bir çevrede ya şama hakk ına sahiptir. Çevreyi geli ştirmek, çevre sa ğlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin v e vatandaşlar ın ödevidir. 34. Anayasa n ın "Devletin temel amaç ve görevleri" kenar ba şlıklı 5. maddesi şöyledir: "Devletin temel amaç ve görevleri, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, ki şilerin ve toplumun refah, huzur ve mutlulu ğunu sağlamak; ki şinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle ba ğdaşmayacak surette s ınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kald ırmaya, insan ın maddî ve manevî varl ığının gelişmesi için gerekli şartlar ı haz ırlamaya çal ışmakt ır." 35. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucular ın ihlal iddialar ının mahiyeti gere ği, özel hayata sayg ı hakk ı kapsam ında incelenmesi uygun görülmü ştür. a. Kabul Edilebilirlik Yönünden 36. Sağlıklı bir çevrede ya şama hakk ı, esas itibar ıyla Anayasa'n ın ve Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi'nin (Sözle şme) ortak koruma alan ında bulunmayan Anayasa'n ın 56. maddesinde düzenlenmi ştir. Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi; daha önce pek çok karar ında söz konusu hakk ın Anayasa n ın fiziksel ve ruhsal bütünlü ğün korunmas ı ile ilgili hukuksal ç ıkarlar ı ihtiva eden 17. maddesi, özel hayata ve aile hayat ına sayg ıyı güvence altına alan 20. maddesi ve konut dokunulmazl ığını düzenleyen 21. maddesi ile bağlant ılı olarak ve söz konusu hükümlerde yer alan hukuksal ç ıkarlar üzerindeki etkisi dikkate alınarak değerlendirilmesi gerekti ğini belirtmi ştir (Mehmet Kurt, 46; Ahmet İsmail Onat , B. No: 2013/6714, 21/4/2016, 59; Fevzi Kayacan (2) , B. No: 2013/2513, 21/4/2016, 39; Hüseyin Tunç Karl ık ve Zahide Şadan Karluk , B. No: 2013/6587, 24/3/2016, 43; Ahme t Bilgin ve di ğerleri, 52). 37. Somut ba şvuru aç ısından değerlendirilmesi gereken ilk husus, ba şvuruya konu çevresel etkinin Anayasa n ın 20. maddesi kapsam ındaki güvenceleri harekete geçirece k asgari ağırlıkta olup olmad ığıdır. Bu kapsamda ilgili tesis, i şletme veya sair faaliyet sonucu ortaya ç ıkan çevresel etkiler ile ba şvurucular ın özel ve aile hayat ı veya konutunu kullan ım hakk ı aras ında gereğince s ıkı bir bağın varl ığı yeterlidir (Mehmet Kurt, 70; Ahmet İsmail Onat , 84; Hüseyin Tunç Karl ık ve Zahide Şadan Karluk , 68). Ba şvurucular ın bahse konu Projenin yer ald ığı bölgede ikamet ettikleri anla şılmaktad ır. Dolay ısıyla an ılan Projenin başvurucular ın özel hayata sayg ı hakk ına yönelik etkisinin Anayasa n ın 20. maddesi kapsam ında değerlendirilmesi gerekmektedir. 38. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşıldığından başvurunun kabul edilebili r olduğuna karar verilmesi gerekir. Başvuru Numaras ı: 2018/34116 Karar Tarihi : 21/9/2022 9b. Esas Yönünden 39. Devletin özel hayata sayg ı hakk ını etkili olarak koruma ve bu hakka sayg ı gösterme şeklinde pozitif yükümlülü ğü bulunmaktad ır. Pozitif yükümlülük anayasal haklar ın korunmas ına yönelik maddi yükümlülüklerin yan ı sıra ilgililerin çevresel mesele ile ilgili karar alma sürecine kat ılımı ile etkili idari ve yarg ısal yollara ba şvuru imkân ı tan ınmas ını içeren usule ili şkin yükümlülükleri ihtiva etmektedir. i. Genel İlkeler 40. Bu tür ba şvurularda devletin negatif veya pozitif yükümlülüklerinin birbirinden ayr ılabilmesi ise oldukça güçtür. Kald ı ki söz konusu ba şvurularda devletin negatif ve poziti f yükümlülükleri yönünden uygulanacak ilkeler ço ğunlukla ayn ıdır (benzer yöndeki karar için bkz. Hüseyin Tunç Karl ık ve Zahide Şadan Karluk , 59; Binali Özkaradeniz ve di ğerleri [GK], B. No: 2014/4686, 1/2/2018, 54). 41. Çevresel meseleler ba ğlam ında devletin usule ili şkin yükümlülükleri daha önce Anayasa Mahkemesinin çe şitli kararlar ında ortaya konulmu ştur. Buna göre muhtemel olumsuz çevresel etkilerin önlenmesi veya en aza indirilmesi amac ının gerçekle ştirilebilmesi için sürece dâhil olan söz konusu taraflar ın menfaatlerinin titizlikle de ğerlendirilmesi, bu değerlendirmenin sa ğlıklı şekilde yap ılabilmesi için de ilgili taraflar ın sürece etkin kat ılımının sağlanmas ı gerektiği tart ışmas ızdır (Mehmet Kurt, 61-66; Ahmet İsmail Onat, 79-81; Fevzi Kayacan (2), 56-61; Hüseyin Tunç Karl ık ve Zahide Şadan Karluk, 64, 65; Ahmet Bilgin ve di ğerleri, 56). 42. Anayasa'n ın 48. maddesi gere ğince özel te şebbüslerin millî ekonominin gereklerine uygun yürümesinin sa ğlanmas ı konusunda devlete dü şen baz ı yükümlülükler bulunmaktad ır (Ahmet İsmail Onat , 99). Ayr ıca devletin Anayasa'n ın 20. maddesi kapsam ında koruyucu bir mevzuat olu şturma ödevi yan ında denetleme yapma ve koruyucu fiilî tedbir ve faaliyetlerde bulunma yükümlülü ğü de bulunmakta olup bu kapsamda devletin gereken tedbirleri almas ı gerekmektedir. Bununla birlikte hangi tedbirlerin al ınmas ı gerektiği ve bu tedbirlerin nas ıl uygulanaca ğı hususlar ında kamu otoritelerinin geni ş bir takdir yetkisi mevcuttur ( Binali Özkaradeniz ve di ğerleri, 57). 43. Bu ba ğlamda söz konusu çevresel etki kapsam ında karşı karşıya gelen menfaatler aras ında adil bir dengenin tesis edilip edilmedi ğinin tespit edilmesi gerekmektedir. Bu alanda kamusal makamlar ın sahip oldu ğu geniş takdir yetkisi dikkate al ındığında çevresel meseleler ba ğlam ında Anayasa Mahkemesinin görevi, söz konusu çevresel rahats ızlığın nas ıl sonland ırılacağı veya etkilerinin nas ıl azalt ılacağının bizzat belirlenmesi de ğildir. Bununl a birlikte Anayasa Mahkemesi, yarg ısal makamlar ba şta olmak üzere kamusal makamlar ın konuya gereken özenle yakla şıp yaklaşmad ıklar ını ve ilgili tüm menfaatleri gözetip gözetmediklerini de ğerlendirmek durumundad ır (Mehmet Kurt, 78; Ahmet İsmail Onat, 87; Fevzi Kayacan (2), 66, 67; Hüseyin Tunç Karl ık ve Zahide Şadan Karluk, 70, 71; Ahmet Bilgin ve di ğerleri, 61). 44. Karma şık çevresel sorunlar ın ele al ınıp çözümlenmesi a şamas ında karar süreci, çevreye ve ki şi haklar ına zarar verebilecek faaliyetlerin etkilerini önceden de ğerlendirecek ve önleyecek şekilde tesis edilmelidir. Böylece bireysel ve kamusal menfaatler aras ında adil bir denge tesis edilerek kar şıt görüşlerin dile getirilmesine olanak tan ıyacak gerekli etüt ve değerlendirmelerin gerçekle ştirilmesi sa ğlanacakt ır. Bu bağlamda söz konusu sürece ili şkin Başvuru Numaras ı: 2018/34116 Karar Tarihi : 21/9/2022 10bilgilere eri şim ve karar alma sürecine aktif kat ılımın yan ı sıra karardan etkilenebilecek olan bireylerin karar alma sürecinde görü ş ve menfaatlerinin yeterince dikkate al ınmad ığını dile getirebilmek için konuyla ilgili her türlü tasarrufa kar şı yarg ısal başvuru hakk ına sahip olmalar ı ve iddialar ının yarg ısal makamlarca özenli bir şekilde değerlendirilmesi son derece önemlidir ( Ahmet İsmail Onat , 94; Fevzi Kayacan (2) , 71; Hüseyin Tunç Karl ık ve Zahide Şadan Karluk, 75; Ahmet Bilgin ve di ğerleri, 62). Bu anlamda an ılan anayasal güvenceleri gözeten bir yarg ılama süreci yürütülmesi ve neticede ula şılan sonucun konuyla ilgili ve yeterli gerekçelerle aç ıklanmas ı gerekir. ii.İlkelerin Olaya Uygulanmas ı 45. Gerçekle ştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için al ınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek de ğerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmas ının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çal ışmalar ı ifade edecek ş ekilde tan ımlanan ÇED prosedürü; çevresel varl ıklar ı korumay ı amaçlayan, proje şeklindeki faaliyetler için uygulanan, muhtemel olumsuz etkileri de ğerlendiren ve bunlar ın yan ında faaliyet sahibi, kamu otoritesi ve halk ın karşı karşıya geldiği bir süreci ifade etmektedir ( Mehmet Kurt, 73). 46. Bu ba ğlamda ÇED; kalk ınma ve ekonomik geli şme için yap ılacak yat ırım ve faaliyetlerin, do ğayı tahrip etmeden ve çevreyi kirletmeden gerçekle ştirilmesinde kullan ılan, karar verme sürecini etkileyen, dolay ısıyla karar mercilerine kararlar ını sağlıklı bir şekilde verebilmeleri için seçenek üreten ve bu seçeneklerin olumlu ve olumsuz yönlerini saptayan bir yöntem olarak görülmektedir. ÇED ile korunmaya çal ışılan temel unsur; çevre ve bu çevre içerisindeki varl ıklard ır (AYM, E.2013/89, K.2014/116, 3/7/2014; E.2006/99, K.2009/9, 15/1/2009; Mehmet Kurt, 74). 47. Çevresel karar alma süreçlerinin karma şık yap ısı nedeniyle kamusal makamlar ın geniş bir takdir yetkisi oldu ğu aç ıktır. Bu bağlamda söz konusu alanda bir projenin in şası ve işletilmesi hususunda kamusal makamlarca verilen karar ın yerindeli ğinin denetlenmesi Anayasa Mahkemesinin görevi de ğildir. Bununla birlikte süreçte, bireyin temel haklar ı ile söz konusu kamusal menfaat aras ında gerekli dengenin tesisine hizmet edecek güvencelerin yer al ıp almad ığının tespiti önemli olup belirtilen yükümlülü ğün yerine getirilip getirilmedi ğinin tespitinde ise çevresel meseleler ba ğlam ında söz konusu olan usul güvencelerinin gözetilip gözetilmedi ği belirlenmelidir ( Mehmet Kurt, 75). 48. Öncelikle somut olayda ba şvurucular çevresel bilgilendirme sürecine kat ılım olanağı bulamad ıklar ına ilişkin bir iddiay ı ileri sürmemekle birlikte halk ın tepkisine ra ğmen uyuşmazl ık konusu karar ın al ındığından yak ınmaktad ır. Bununla birlikte ba şvurucular ın söz konusu projeye yönelik toplant ıya kat ıldıklar ı ayr ıca Projenin zararl ı etkilerine dair iddialar ını yarg ısal makamlar önüne ta şıma imkân ı bulduklar ı anlaşılmaktad ır. 49. Öte yandan ba şvurucular, derece mahkemelerin kararlar ının yeterli bir gerekçe içermediğini vurgulayarak davan ın reddedildi ğini, ÇED tan ıtım dosyas ında kat ı at ık miktar ı, özellikleri ve analizlerinin sadece Anamur için yap ıldığını, diğer ilçelerin hesaplamalara dâhil edilmediğini, tar ım arazileri içerisine yap ılan evlerin yerle şim yeri say ılmamas ının kabul edilemeyece ğini vurgulamaktad ır. Bununla birlikte ba şvurucular Proje alan ına 750 metre mesafede yer alt ı ve tar ım sulama suyu bulundu ğunu, tesisten s ızacak çöp suyunun bunlara zarar verece ğini, ayr ıca tesisin faaliyete ba şlamas ıyla birlikte yerle şim alanlar ından geçecek Başvuru Numaras ı: 2018/34116 Karar Tarihi : 21/9/2022 11çöp kamyonlar ının da aşırı koku nedeniyle çevresel rahats ızlıklara sebep olaca ğını ileri sürmektedir. 50. Bu ba ğlamda Mahkemece, ba şvurucular ın iddialar ının ayr ıntılı olarak değerlendirildi ği ve yerinde görülmeme nedenlerinin kapsaml ı bir gerekçe ile kar şıland ığı anlaşılmaktad ır. Ayr ıca Mahkeme taraf ından ara kararlar marifetiyle İdareden ek bilgi ve belgeler talep edildi ği, bilirkişi raporlar ında ÇED raporuna dair eksiklik olarak tespit edilen hususlar ın hükme esas al ınmama nedeninin Mahkeme karar ının gerekçesinde aç ıkça belirtildiği görülmü ştür. Netice itibar ıyla Mahkemece Projenin çevreye olabilecek olumlu ya da olumsuz etkilerinin belirlenmesi, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için gerekli önlemlerin Projede yeterince yer ald ığı ifade edilmi ş, bahse konu " ÇED gerekli de ğildir." karar ında hukuka ayk ırılık bulunmad ığı sonucuna var ılm ıştır (bkz. 13). Dan ıştay ın da ilk derece mahkemesinin karar ını hukuka uygun oldu ğunu belirterek onad ığı dikkate al ındığında kararlar ın gerekçesiz oldu ğu söylenemez. Dolay ısıyla başvurucular ın söz konusu çevresel rahats ızlığa ilişkin iddialar ını, ilgili usule ili şkin güvenceleri haiz olarak yarg ısal makamlara sunma ve inceletme imkân ı bulduğu anlaşılmaktad ı r. 51. Sonuç olarak ba şvuru konusu olayda gerçekle ştirilmesi planlanan Projeni n faaliyetlerinin riskleri ve zararl ı etkileri yönünden ilgili yarg ısal makamlarca kapsaml ı ve nitelikli bir ara ştırma yap ıldığı, yap ılan bu ara ştırma sonucunda ÇED raporunda gerekli bütün tedbirlerin öngörüldü ğü sonucuna var ıldığı anlaşılmaktad ır. Dolay ısıyla Projenin faaliyet süreçlerinde gerçekle ştirilen idari eylem ve i şlemlerin hukukili ği derece mahkemeleri taraf ından iddialar ı karşılayacak yeterlilikte de ğerlendirilmi ştir. Bu durumda başvurucular ın ve kamunun somut ba şvuru özelinde kar şı karşıya gelen menfaatleri aras ında derece mahkemeleri taraf ından adil bir denge kurulmad ığı ve takdir hakk ının s ınırlar ının aşıldığı sonucuna ula şmak mümkün de ğildir. Bu noktada Anayasa Mahkemesinin kendi takdirini, bilimsel veriler ile bu teknik ve karma şık alana ili şkin olarak derece mahkemelerinin takdiri yerine ikame etmesi dü şünülemez. 52. Yukar ıda yer verilen tespitler ışığında kamusal makamlar ın olaya gereken özenle yakla şmad ıklar ı, olayda söz konusu olan kamusal ve bireysel menfaatleri gerekti ği şekilde de ğerlendirmedikleri, ba şvurucular ın özel hayata sayg ı hakk ı bağlam ında kamusal makamlar ın pozitif yükümlülüklerini yerine getirmedi ği sonucuna var ılmas ı mümkün değildir. 53. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurucular ın Anayasa n ın 20. maddesinde güvence altına al ınan özel hayata sayg ı hakk ının ihlal edilmedi ğine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜMAç ıklanan gerekçelerle; A. Başvurucu Hüsnü K ır yönünden ba şvurunun DÜ ŞMESİNE, B. Diğer başvurucular yönünden özel hayata sayg ı hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, C. Anayasa n ın 20. maddesinde güvence alt ına al ınan özel hayata sayg ı hakk ının İHLAL ED İLMEDİĞİNE, Başvuru Numaras ı: 2018/34116 Karar Tarihi : 21/9/2022 12D. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucular üzerinde BIRAKILMASINA, E. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 21/9/2022 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi.