Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2003 -3-84 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 04-42/519 -126 Karar Tarihi : 17.6.2004 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Mustafa PARLAK Üyeler : Tuncay SONGÖR, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONB AY, Murat GENCER, Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN B. RAPORTÖRLER: Bülent GÖKDEMİR, Bedia Sanem ŞİMŞEK C. ŞİKAYET EDEN : Ali KOL Tınaztepe Vergi Dairesi AFYON 20 D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN : İhrac
Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2003 -3-84 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 04-42/519 -126 Karar Tarihi : 17.6.2004 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Mustafa PARLAK Üyeler : Tuncay SONGÖR, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONB AY, Murat GENCER, Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN B. RAPORTÖRLER: Bülent GÖKDEMİR, Bedia Sanem ŞİMŞEK C. ŞİKAYET EDEN : Ali KOL Tınaztepe Vergi Dairesi AFYON 20 D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN : İhrac atlık kiraz alımında bulunan bazı firmalar E. DOSYA KONUSU: Sultandağı ilçesinden alım yapan kiraz ihracatçısı firmaların aralarında anlaşarak kiraz alım fiyatlarını belirledikleri iddiası. F. İDDİALARIN ÖZETİ: Kurum kayıtlarına 30.6.2003 tarih ve 297 2 sayı ile giren başvuruda özetle; Sultandağı ilçesinde yoğun olarak ihraçlık napolyon kirazı üretimi yapıldığı, bu ürünlerin ihracatçı firmalar tarafından satın alındığı, söz konusu ürünün 2002 yılında üreticiden 4 -5 milyon TL arasında değişen 30 rakamlarla satın alındığı, 2003 yılında ise anılan firmaların aralarında anlaşarak 2-2.5 milyon TL arasında fiyatlarla alım yapacaklarını açıkladıkları ifade edilmektedir. G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 30.6.2003 tarih ve 2972 sayı ile giren başvuru üzerine ha zırlanan 15.8.2003 tarih ve 2003 -3-84/BN -03-BSŞ sayılı Bilgi Notu, 21.8.2003 tarih ve 03 -58 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde bir soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi a macıyla Kanun un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. 40 İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 10.6.2004 tarih ve 2003 -3-84/ÖA -04-BG sayılı Önaraştırma Raporu, 14.6.2004 tarih ve REK.0.07.00.00/126 sayılı Ba şkanlık Önergesi ile 04 -42 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. 04-42/519 -126 2 H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; ilgili pazarın, yapısı itibarıyla bir kartel oluşumuna izin vermemesi, ayrıca şikayete dayanak teşkil eden, 2003 yılında ürün fi yatlarının bir önceki yıla oranla düşük gerçekleştiği iddiasının tarım piyasalarına özgü iktisadi koşullar ile açıklanabileceği tespitlerinden hareketle, Sultandağı ilçesinden kiraz alımı gerçekleştiren ihracatçı teşebbüsler hakkında, 50 4054 sayılı Kanun un 41. maddesi uyarınca soruşturma başlatılmasına gerek bulunmadığı ifade edilmektedir. İ. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME I.1. Taraflar: İhracatlık Kiraz Alımında Bulunan Bazı Firmalar Hakkında önaraştırma yürütülen taraflar, ihracatlık kirazı üreticilerden satın alarak, soğutma ve ambalajlama işlemlerinden geçirdikten sonra yurtdışına pazarlayan ve ihracatçı olarak adlandırılan teşebbüslerdir. Bununla birlikte, belirli 60 bir bölgeden alım yapan ihracatçıların sayısı yıldan yıla değişmektedir. Dış Ticaret Müsteşarlı ğı nın verilerine göre, Türkiye de kayısı -kiraz -şeftali ürün gruplarında ihracat gerçekleştiren toplam 262 kayıtlı firma bulunmaktadır. Bu firmalardan bazıları yalnızca kiraz ürünü üzerinde yoğunlaşırken, bazıları tek tek diğer ürünler üzerinde yoğunlaşmak ta ya da birkaç ürüne birden odaklanmaktadır. Söz konusu ayrımla ilgili kesin veriler elde edilememekle birlikte, bu dosya kapsamında inceleme, Sultandağı bölgesindeki ihracatlık kiraz alımı faaliyetini kapsayacak şekilde gerçekleştirilmiştir. I.2. İlgili Pazar 70 I.2.1. İlgili Ürün Pazarı Belirli bir ürün ve onunla yüksek ikame edilebilirliği olan diğer ürünlerden oluşan pazarlar ilgili ürün pazarını oluşturmaktadır. Bir ürünün diğer bir ürünle aynı pazarda yer alabilmesi için bu ürünlerin tüketici gözünde nitelikleri, kullanım amaçları ve fiyatları bakımından benzer olmaları gerekmektedir. Şikayetin konusu ihraçlık kiraz üreticileri ile ihracatçı firmalar arasında gerçekleşen kiraz alımlarıdır. Bununla birlikte üreticiler ile ihracatçılar arasında 80 gerçekl eşen alım işlemleri, dış pazarlarda talep gören belirli bir kiraz türüne yöneliktir. Söz konusu ürün, halk arasında Napolyon Kirazı olarak da isimlendirilen 0900 Ziraat tipi kirazdır. Anılan ürün gerek boyutları, gerekse aroma ve tad yönünden iç piyasa da taze tüketilen ya da gıda sanayiinde girdi olarak kullanılan kirazlardan farklılaşmaktadır. Ayrıca ihraç edilen kirazın fiyatı yıllar içinde değişiklik göstermekle birlikte ortalama olarak diğer tip kirazların birkaç katı seviyesinde gerçekleşmektedir. Bu tespitlerden hareketle ilgili ürün pazarı, 0900 Ziraat tipi ihraçlık kiraz pazarı olarak belirlenmiştir. 90 04-42/519 -126 3 I.2.2. İlgili Coğrafi Pazar İlgili coğrafi pazar, teşebbüslerin mal ve hizmetlerin arz ve talebi konusunda faaliyet gösterdikleri, rekabet ko şullarının yeterli derecede homojen ve komşu bölgelerden hissedilir derecede farklı olması nedeniyle, diğer bölgelerden kolayca ayrılabilen bölgeler olarak tanımlanmaktadır. İncelemenin konusu Afyon un Sultandağı ilçesinde kiraz alımları yapmakta olan teşebbüslerin, ürün alım fiyatlarını birlikte belirledikleri iddiasının 100 değerlendirilmesidir. Bu yönüyle ilgili coğrafi pazarın merkezi Sultandağı ilçesidir. Bununla birlikte, Sultandağı ilçesinin dışında İzmir, Çanakkale, Denizli, Isparta, Konya ve Niğde gi bi birçok bölgede ihraçlık kiraz üretilmekte ve ihracatçı firmalar ile üreticiler arasında alım -satım işlemleri gerçekleşmektedir. Türkiye de kiraz ihracatıyla iştigal eden işletmeler her yıl aynı bölgelerden alım yapabildikleri gibi, ihtiyaca göre değişik bölgelerden de alım yapabilmektedir. Öte yandan 21.8.2003 tarih ve 03 -58/680 -M sayılı Kurul Kararı nda, Önaraştırma nın kapsamı napolyon kirazı ihracatı yapan teşebbüsler olarak belirlenmiştir. Ancak gerek Türkiye nin farklı bölgelerinde alım yapan çok s ayıda 110 firmanın bulunması, gerek şikayetin ihraçlık kiraz üretiminin en yüksek olduğu bölgeye yönelik olması, ilgili coğrafi pazarın Sultandağı ilçesi ile sınırlandırılması gerekmektedir. Ayrıca ihraç edilen kirazın belirli bir derecede dondurulması ve dep olanması gerektiğinden ve söz konusu ürün iç pazarda çok sınırlı miktarda tüketildiğinden, üreticiler ürünlerini alternatif pazarlara taşıyamamaktadır. Bu durumda belirli bir bölgeden alım yapan teşebbüsler, üreticilerin alternatif sunum kaynağının bulunma ması nedeniyle, anılan bölgede mutlak alım gücüne sahip olmaktadır. Pazarın bu özelliği de üretim bölgelerinin birbirinden ayrılması gerektiğini 120 göstermektedir. Bu bilgilerin ışığında ilgili coğrafi pazar Afyon a bağlı "Sultandağı ilçesi" olarak tespit edi lmiştir. I.3.Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme Dünya kiraz üretiminin büyük bir kısmı üretici ülkelerde taze olarak tüketilmekte ya da işleme sanayiinde kullanılmakta, çok az bir miktarı da uluslararası ticarete konu olmaktadır. 2002 yılı için b u rakam 377.853.000 ton olarak gerçekleşmiştir. Tablo1 de dünya kiraz ihracat değerlerine yer verilmektedir. 130 04-42/519 -126 4 Tablo1: Dünya Kiraz İhracatı (2001) 140 Ülkeler Miktar (ton) Değer (1000 $) ABD 38.879 152.093 Türkiye 24.553 48.702 Avusturya 9.685 27.54 6 İspanya 9.147 15.571 Suriye 9.108 34.620 Şili 8.763 21.674 Fransa 6.467 14.807 Dünya 145.209 377.853 Kaynak: T.E.A.E. Kiraz ihracatında Türkiye nin küresel rakipleri Avrupa ülkeleridir. Özellikle İtalya, İspanya ve Fransa diğer Avrupa ülkelerine i hracat gerçekleştiren belli başlı ülkelerdir. Türkiye de üretimin büyük kısmı yurtiçinde taze olarak tüketilmekte ve işleme sanayiinde kullanılmakta, ancak ortalama %10 luk bölümü ihraç edilmektedir. İhraç edilen kirazın hemen tümü 0900 Ziraat (Napolyon) çeşididir. Türkiye nin yıllar itibarıyla kiraz ihracatı rakamları Tablo 2 de yer almaktadır. Tablo 2: Türkiye nin Yıllık İhracat Rakamları 150 Yıllar Miktar (ton) Değer (1000 $) 1999 26.564 38.390 2000 11.940 23.652 2001 24.553 48.702 Kaynak: T.E.A.E. İhraçlık kirazın yetiştirilmesi ile dışsatımı arasındaki süreçte üç aktör rol oynamaktadır. Bunlardan birincisi müstahsil olarak da adlandırılan kiraz üreticileridir. İkincisi üretilen kirazı müstahsilden satın alarak, soğutma ve ambalajlama işlemlerinden g eçirdikten sonra yurtdışına pazarlayan ve ihracatçı olarak adlandırılan teşebbüslerdir. Üçüncüsü ise belirli bir komisyon karşılığında müstahsille ihracatçılar arasında aracılık işlevi gören ve komisyoncu olarak adlandırılan tüccarlardır. 160 Kesin bilgilere ulaşılmamış olmakla birlikte, ilgili pazarda faaliyet gösteren müstahsillerin sayısının binlerle ifade edileceği söylenebilir. Benzer şekilde, bölgede faaliyet gösteren komisyoncu sayısına ilişkin olarak da kesin veriler bulunmamaktadır. Ancak yerinde ince lemeler sırasında Raportörlerce yapılan görüşmelerden komisyoncu sayısının üçyüz dolayında olduğu anlaşılmıştır. İhracatçıların sayısı ise yıldan yıla değişmektedir. Raportörlerce yapılan yerinde incelemelerden, Sultandağı ilçesinden alım yapan ihracatçıl arın sayısı yıldan yıla değişmekle birlikte, her yıl sayıları 10 -25 arasında değişen teşebbüslerin bu bölgeden alım gerçekleştirdiği anlaşılmaktadır. 170 İhracatçılar için önemli bir kaynak teşkil eden bölgedeki ağaç varlığının %70 ini 0900 Ziraat (Napolyon) ç eşidinin oluşturduğu tahmin edilmektedir. Bölgeden alım yapan firmalara 2002 yılından itibaren İlçe Tarım Müdürlükleri nden Bitki Sağlık Sertifikası almak zorunluluğu getirilmiştir. Bu 04-42/519 -126 5 şekilde ilgili tarihten sonra bölgeden sertifika alan teşebbüsleri tam olarak belirlemek mümkün olmaktadır. Ancak bölgeden alım yapan firmaların bir kısmı ürünü farklı bölgelerde depolamakta, ihracatını da bu bölgelerden gerçekleştirmekte, bu nedenle sertifikayı ihracatı gerçekleştirdiği bölgenin tarım teşkilatından alabi lmektedir. Bu nedenle Sultandağı İlçe Tarım Müdürlüğü nden 180 sertifika alan teşebbüslerin sayısı, bölgeden alım yapan toplam teşebbüs sayısını temsil etmemektedir. 2002 yılı öncesinde ise bölgeden yapılan alımlar için gereken izin Afyon İl Tarım Müdürlüğü nden alınmaktaydı. Ancak İl Tarım Müdürlüğü nden alınan izinler de, yine, ihracatı Afyon dan gerçekleştiren teşebbüsler tarafından yapılan başvurulara yöneliktir. Tablo 3 de 2000 -2004 yılları arasında bölgeden alım yapan teşebbüslere yer verilmektedir. Tablo 3: Sultandağı Bölgesi nden Alım Yapan Firmalar 190 2000 2001 2002 2003 Antalya Dış Ticaret Antalya Dış Ticaret Antalya Dış Ticaret Sema Antakya Doğa Tarım Doğa Tarım Altınışık Tarf Andiç Gıda Andiç Gıda Andiç Gıda Tafi Selin Ticaret Selin Ticaret Selin Ticaret Selin Ticaret Arık Turizm Arık Turizm Dilbaz Pazarlama Barkın İkiz İkiz Özşah Arıkan Altınışık Altınışık Topgrowers Ersat Mastes Mastes Ersat Ask Dilbaz Pazarlama Dilbaz Pazarlama Bamex Bamex Akaş Tarım Akaş Tarım Kaynak: Afyon İl Tarım Müdürlüğü Tablodan görüldüğü üzere 2000 -2001 yılları arasında bölgeden aynı teşebbüsler alım yaparken, 2002 ve 2003 yıllarında bazı teşebbüsler alımlarını sürdürmüş, bazıları ise yerini yeni teşebbüslere bırakmıştır. Yerinde incelemeler sırasında sektör temsilcileri ve ilgili kamu görevlileri tarafından, tabloda yer alan teşebbüslerin dışında bölgeden alım yapan, ancak, sertifikayı başka bölgelerden temin eden çok sayıda teşebbüs bulunduğu ifade edilmiştir. Nitekim Afyon Valiliği tarafından yapı lan bir araştırmada kullanılmak üzere kiraz 200 ihracatı yapan teşebbüslerle yapılan yazışmalardan 2003 yılında Tablo -3 de yer alan teşebbüslerin dışında; Uçar Gıda, Bagir, Aktur, Bidaş, Topgrowers, Özbaşak, Özgü Özgörkey, Dönüş, Alara, Sultan, Selin, Fine Foo d, Cena, Merko isimli teşebbüslerin bölgeden kiraz satınaldığı anlaşılmaktadır. Bu bilgilerden Sultandağı ilçesinden her yıl çok sayıda teşebbüsün alım yaptığı anlaşılmaktadır. Söz konusu teşebbüsler ürünü ağırlıklı olarak Avrupa nın çeşitli ülkelerine pazarlamaktadır. Yukarıda ifade edildiği üzere ihracatçılar Avrupa pazarında, İtalya, İspanya ve Fransa ile rekabet etmektedir. Yukarıdaki tespitler ışığında, ilgili pazarda sayıları binleri bulan üreticiler, üçyüz 210 dolayında komisyoncu vasıtasıyla ürünlerini , sayıları yirmiye yaklaşan 04-42/519 -126 6 teşebbüslere satmaktadır. Üstelik yıllar içinde firma sayısı ile birlikte alım yapan teşebbüsler de değişmektedir. Bu yapı içinde ihracatçılar tarafından bir alım karteli kurulmasının son derece güç olduğu görülmektedir. Öte y andan, ihraçlık kirazın fiyatı esas olarak ürün rekoltesi ve dış ticaret koşulları tarafından belirlenmektedir. Dış ticaret koşulları; Türkiye nin küresel rakiplerinin üretim miktarı ve dış talep unsurlarıdır. Yerinde incelemeler sırasında sektör temsilcil eri tarafından ürün talebinin görece istikrarlı olduğu, fiyatı belirleyen esas unsurun rakiplerin üretim miktarı, bir başka ifadeyle rakip 220 ülkelerdeki iklim koşulları olduğu belirtilmiştir. İhracat konusu kiraz tipik bir tarım ürünüdür. T arım ürünlerinin kendine özgü yapısı, bu sektörü diğer faaliyetlerden ayırmaktadır. Üretimin doğal koşullara bağlı olmasından kaynaklanan arz, tüketimin insan beslenmesine yönelik olmasından kaynaklanan talep esnekliklerindeki katılık, tarımsal üreticilerin konumundaki da ğınıklık, ürün muhafazası ve pazarlama olanaklarındaki zorluk, sermaye birikimindeki yetersizlik, tarımsal faaliyetlerin bünyesinde var olan sosyo -ekonomik bütünlük, bu kesimin en belirgin özellikleri arasındadır. Bu nitelikler, tarım piyasalarında fiyat v e gelir istikrarsızlığına yol açmaktadır. 230 Bu istikrarsızlıklar iktisat teorisinde, King Yasası ve Örümcek Ağı Teoremi (Cobweb) ile açıklanmaktadır. King Yasası, tarım ürünlerinin arz esnekliği değerlerinin düşük olması nedeniyle, talepteki bir değişmenin , fiyatları şiddetli ölçüde etkilemesine işaret eder. Bu durumda rekabet koşulları altında tarım kesiminin gelirleri hızlı bir dalgalanma gösterir. Örümcek Ağı Teoremi ise, fiyatlar ile üretim miktarları arasındaki gecikmeli ilişkileri esas alarak piyasa dalgalanmalarını dönemler bazında incelemeye çalışır ve bu yönüyle dinamik bir analizdir. Fiyatlar ile üretim miktarları arasındaki 240 gecikme tarımın doğasından kaynaklanır; zira, tarım kesimi cari dönemin fiyatlarına karşı en az bir hasat dönemi kadar geci kmeli olarak ürün arzında bulunabilir. Teorem, talep ve arzın göreli esneklik değerleri doğrultusunda ilgili pazarın dengeye ulaşacağını, ya da dengeden uzaklaşacağını savlar. Bu bağlamda ilgili ürün pazarında gözlenen fiyat dalgalanmaları olağan karşılanm alıdır. Öte yandan ihracata konu kirazı diğer tarım ürünlerinden ayıran bazı özel koşullar bulunmaktadır. Söz konusu ürün, diğer birçok tarım ürününün aksine, endüstriyel hammadde olarak kullanılmamakta, doğrudan tüketiciye 250 sunulmaktadır. Bu nedenle ihra catçı firmalar satınalma aşamasından önce herhangi bir taahhüt altına girememekte, anlık talebe göre alım miktarlarını belirlemektedir. Anlık talebin söz konusu olduğu piyasalarda alım yapan teşebbüslerin biraraya gelerek fiyat tespit etmeleri son derece g üçtür. Nitekim Tarım Bakanlığı tarafından hazırlanan Afyon İli 2002 Yılı Master Planında; Kiraz pazarlama kanalı bir çok üründe olduğu gibi uzun değildir. 04-42/519 -126 7 İhracatçı bölgeye gelerek kendi alım merkezlerini oluşturmakta ve üretici en kısa yoldan ürününü p azarlamaktadır. Bu durum üretici eline geçen reel fiyatları olumlu etkilemektedir. Ürün rekoltesinin yüksek olduğu yıllarda arz talep günlük 260 oluştuğu için fiyat oluşumunda olumsuzluklar görülmektedir . İfadeleri yer almaktadır. Kiraz alımları yaklaşık bir ay devam eden bir süreç içinde gerçekleşmektedir. Alımlar İzmir -Kemalpaşa dan başlamakta, sırasıyla; Çanakkale, Denizli, Afyon, Isparta, Konya ve Niğde ile devam etmektedir. İhracata konu olan kiraz standart bir ürün niteliği taşımamaktadır. Belirli bir k alite ölçütünün üzerinde bulunmakla birlikte ürün kalitesi aynı bölgede bulunan köyler bazında dahi farklılaşabilmektedir. Bu durum aynı bölgede farklı fiyatların oluşmasına yol açmaktadır. 270 Alım koşullarındaki farklılıklar da ürün fiyatını farklılaştırma ktadır. Müstahsiller ürünlerini peşin ödeme koşulu ile düşük fiyatlardan, ya da vadeli ödeme koşulu ile yüksek fiyatlardan satabilmektedir. Şikayet başvurusunda; 2002 yılında ürün fiyatının 4 -5 milyon TL iken, 2003 yılında 2 -2.5 milyon TL arasında gerçek leştiği dile getirilmiş, bu durumun ihracatçı firmalar arasında kurulan bir kartele işaret ettiği ima edilmiştir. Tablo 4 de Sultandağı ilçesinde 2001 -2003 yılları arasında gerçekleşen rekolte ve ortalama fiyat rakamları yer almaktadır. 280 Tablo 4: Yıllık Re kolte ve Fiyat Rakamları Rekolte (ton) Fiyat (TL) 2001 12.800 2*** *** **** 8.534 4*** *** **** 12.545 2.000.000 Kaynak: Afyon İl Tarım Müdürlüğü Tablodaki verilere göre; rekolte 2002 yılında bir önceki yıla oranla yaklaşık %34 azalmış, aynı yıl fi yatlar %80 artmış, 2003 yılında ise rekolte yaklaşık %33 artarak 2001 yılı ile aynı düzeye gelmiş, buna karşılık fiyatlar %125 oranında azalış göstermiştir. Tablodaki veriler, King Yasası ile uyum göstermektedir. Eş deyişle, fiyatlar üretim miktarındaki de ğişmeye aşırı hassasiyet göstermektedir. Bu durum şikayet başvurusunda da dile getirilen ürün fiyatlarındaki ani azalışı 290 açıklamaktadır. Tarım piyasalarında alıcı ve satıcı sayısının fazla olması, diğer bir deyişle, ekonomik karar birimlerinin kendi başla rına fiyatları etkileyememesi, tarımsal ürün piyasalarının tam rekabet piyasası modeline yakın olduğu izlenimini vermektedir. Ancak sayıları binlerle ifade edilen alıcı (nihai tüketici) ve satıcıların (çiftçi) arasına birkaç düzeyde (tüccar, işleyici, ihra catçı perakendeci) aracı olarak adlandırılabilecek ekonomik birimlerin girmesi ve yine aracıların, özellikle işleyiciler seviyesinde, homojen nitelikteki ürünlere marka, reklam ve 04-42/519 -126 8 ambalajlama gibi yollarla heterojen nitelik kazandırması nedeniyle tarımsal 300 piyasalar aksak rekabet piyasalarına yaklaşmaktadır . Bu nedenle tarımsal faaliyetlerde üretim ve nihai tüketim arasında çeşitli düzeylerde birden çok piyasa gözlenmektedir. Bu bağlamda, tarımsal üretim - tüketim zincirinin; birincil üretimde kullanılan gir dilerin üretimi, temel tarımsal ürünlerin işlenmesi ve bunların pazarlanması halkaları, farklı nitelikteki piyasa türlerine işaret etmektedir. Söz konusu piyasalarda rekabetin seviyesini, ağırlıklı olarak piyasada faaliyet gösteren aktörlerin güç dengeleri belirlemektedir. Birincil üreticiler olarak adlandırılan çiftçiler, iki farklı piyasada ekonomik karar 310 birimi konumundadır. Bunlardan birincisi tarımsal girdi piyasasıdır. Bu piyasada, çiftçi kesiminin örgütlenme yeteneği ölçüsünde, genellikle az sayıda girdi üreticisi, çok sayıda çiftçi karşısında önemli bir ekonomik güce sahiptir. İkincisi ise ürün işleme piyasasıdır. Bu piyasada da çok sayıda çiftçi ürünlerini, ya doğrudan bu ürünleri işlemek üzere talep eden yine sınırlı sayıda işleyiciye (ihracatçı) ya da bu iki kesim arasında ürün akışını sağlayan aracılara sunmaktadır. Bu yapının bir sonucu olarak, tarımsal piyasalarda güç dengesi birincil üreticilerin aleyhinedir. Bunun istisnasını, belirli ürünlerde çiftçilerin örgütlenme 320 kabiliyetlerinin yü ksek olduğu bazı gelişmiş ülkeler oluşturmaktadır. Örneğin Danimarka, İsveç ve Hollanda da çiftçi kooperatifleri bazı ürün piyasalarında hakim durumda bulunmaktadır. Ancak genellikle tarımsal sektörlerde birincil üreticiler ürünlerini monopson, oligopson ya da monopsoncu rekabet koşullarında faaliyet gösteren aracı ya da işleyicilere, ortalama maliyetine yakın hatta bazen bu düzeyin de altındaki fiyatlarla satmak zorundadır. Bir diğer deyişle, güç dengesizliğinin, rekabetin çiftçi kesimi aleyhine ortadan kaldırılması sonucunu doğurması muhtemeldir. Böyle bir güç dengesizliğinden kaynaklanan rekabet ihlallerine rekabet otoritesi 330 müdahil olacaktır. Ancak ihraçlık kiraz piyasası, yukarıda sayılan niteliklerden farklı bir yapı arzetmektedir. Daha önce ifade edildiği üzere, piyasada çok sayıda alıcı faaliyet göstermekte, ayrıca piyasaya giriş -çıkışlar gözlenmektedir. Bu da alıcıların monopson ya da oligopson gücüne sahip olmadığını göstermektedir. Piyasada faaliyet gösteren aracıların (tüccarlar) sayısı da bi r hayli fazladır. Her ne kadar çiftçi kesimi (müstahsiller) örgütlü olmasa da piyasa yapısı, ihracatçı ve tüccarların fiyatı baskılamasına olanak tanımamaktadır. 340 Sonuç olarak özetle; İlgili pazarda sayıları binleri bulan üreticiler, üçyüz dolayında komisy oncu vasıtasıyla ürünlerini, sayıları yirmiye yaklaşan teşebbüslere pazarlamaktadır. Üstelik yıllar içinde firma sayısı ile birlikte alım yapan teşebbüsler de 04-42/519 -126 9 değişmektedir. Bu nedenle ilgili pazarın monopsonistik ya da sıkı oligopsonistik bir yapı arzetti ğini savlamak olanaklı değildir. İhraçlık kirazın fiyatı ürün rekoltesi ve dış ticaret koşulları tarafından tespit edilmektedir. Dış ticaret koşulları; Türkiye nin küresel rakiplerinin üretim miktarı ve dış alem hane halkları talebindeki değişmelerdir. Bu çerçevede, rakip ülkelerin üretim miktarındaki dalgalanmalar ürün fiyatlarını büyük ölçüde 350 etkileyecektir. Örneğin rakip ülkelerin üretim miktarında ciddi bir azalma olduğunda ihracatçıların dış siparişleri karşılamak için birbirleriyle rekabete girmesi ka çınılmaz olacaktır. İhraçlık kiraz diğer birçok tarım ürününün aksine doğrudan tüketiciye sunulmaktadır. Bu nedenle ihracatçı firmalar anlık talebe göre alım miktarlarını belirlemektedir. Anlık talebin söz konusu olduğu piyasalarda alım yapan teşebbüsleri n biraraya gelerek fiyat tespit etmeleri son derece güçtür. Şikayete dayanak teşkil eden; ürün fiyatlarındaki ani azalış iktisadi gerekçelerle açıklanabilmektedir. Nitekim ürün rekoltesi 2002 yılında bir önceki yıla oranla yaklaşık %34 azalmış, aynı yıl f iyatlar %80 artmış, 2003 360 yılında ise rekolte yaklaşık %33 artarak 2001 yılı ile aynı düzeye gelmiş, buna karşı fiyatlar %125 oranında azalış göstermiştir. J. SONUÇ Düzenlenen rapora, toplanan delillere ve incelenen dosya kapsamına göre, İlgili pazarın, ya pısı itibarıyla bir kartel oluşumuna izin vermemesi, ayrıca şikayete dayanak teşkil eden, 2003 yılında ürün fiyatlarının bir önceki yıla oranla düşük geçekleşmesinin tarım piyasalarına özgü iktisadi koşullar ile 370 açıklanabilmesi tespitleri dolayısıyla, Sult andağı ilçesinden kiraz alımı gerçekleştiren ihracatçı teşebbüsler hakkında soruşturma açılmasına gerek olmadığına, bu nedenlerle şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.