TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR SIDDIKA ALTINKAYA BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2019/2596) Karar Tarihi: 17/11/2021 Başvuru Numaras ı: 2019/2596 Karar Tarihi : 17/11/2021 1BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Hicabi DURSUN Muammer TOPALRecai AKYELSelahaddin MENTE Ş Raportör : Ayhan KILIÇ Başvurucu : Sıddıka ALTINKAYA Vekili : Av. Halime Hayrünnisa PERDAHCI I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, kamula ştırma yap ılmaks ızın taşınmaza el at ılmas ı ve a
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR SIDDIKA ALTINKAYA BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2019/2596) Karar Tarihi: 17/11/2021 Başvuru Numaras ı: 2019/2596 Karar Tarihi : 17/11/2021 1BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Hicabi DURSUN Muammer TOPALRecai AKYELSelahaddin MENTE Ş Raportör : Ayhan KILIÇ Başvurucu : Sıddıka ALTINKAYA Vekili : Av. Halime Hayrünnisa PERDAHCI I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, kamula ştırma yap ılmaks ızın taşınmaza el at ılmas ı ve aç ılan tazminat davas ında taşınmaz ın bedelinin dü şük belirlenmesi nedenleriyle mülkiyet hakk ının ihlal edildiği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 27/6/2018 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Başvurucunun 2018/19247 numaral ı bireysel ba şvuru dosyas ına kaydedile n başvurusunda, makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin şikâyet d ışındaki iddialar yönünden Komisyonca ay ırma karar ı verilerek söz konusu şikâyetler 2019/2596 başvuru numaras ına kaydedilmi ştir. 2018/19247 numaral ı başvuru dosyas ında kalan makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin şikâyetin ba şvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna 5/2/2019 tarihinde karar verilmi ştir. 5. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 6. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 7. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına gönderilmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2019/2596 Karar Tarihi : 17/11/2021 2III. OLAY VE OLGULAR 8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 9. Başvurucu 1960 do ğumlu olup U şak'ta ikamet etmektedir. 10. Başvurucu, Kütahya'n ın Pazarlar ilçesi Kuzkaya mevkiinde kâin 1226 parsel numaral ı taşınmaz ın paydaşıdır. Karayollar ı Genel Müdürlü ğünce herhangi bir kamula ştırma işlemi yap ılmaks ızın taşınmaz ın 3.878 m²lik bölümünün üzerinde Simav-Pazarlar yolu in şa edilmiştir. 11. Başvurucu ve di ğer payda şlar 26/10/2009 tarihinde Simav Asliye Huku k Mahkemesinde (Mahkeme) Karayollar ı Genel Müdürlü ğü aleyhine kamula ştırmas ız el atma nedeniyle tazminat davas ı açm ıştır. Mahkeme 10/12/2015 tarihli karar ıyla taşınmaz ın kamulaştırmas ız olarak el konuldu ğu tespit edilen 3.878,89 m²lik k ısm ı için davac ılar lehine 19.394,45 TL tazminata hükmetmi ş, ayr ıca taşınmaz ın an ılan bölümünün tapusunun iptal edilerek Karayollar ı Genel Müdürlü ğü ad ına tesciline karar vermi ştir. Karar, Yarg ıtay 5. Hukuk Dairesinin 9/4/2018 tarihli karar ıyla onanm ıştır. Nihai karar ba şvurucuya 28/5/2018 tarihinde tebli ğ edilmiştir. 12. Başvurucu 27/6/2018 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. 13. Başvuru formunda ba şvurucu, kamula ştırmaya ili şkin usuller izlenmeksizin taşınmaz ın üzerinde yol yap ılmas ının mülkiyet hakk ını ihlal etti ğini ifade etmi ştir. Başvuru formunda ba şvurucu ayr ıca taşınmaz kiraz bahçesine dönü ştürüldüğü hâlde bilirkişinin tazminat miktar ını hesaplarken ta şınmaz ın kuru tar ım arazisi oldu ğu kabulünden hareket ettiğini, bu durumun adil olmad ığını belirtmi ştir. Ancak ba şvuru formunda bilirkişinin taşınmaz ın bedelini ne kadar hesaplad ığı, derece mahkemelerinde bilirki şi raporuna itira z edilip edilmedi ği, derece mahkemelerinin bu itirazlar ı karşılay ıp karşılamad ığı, karşılam ışsa buna ilişkin değerlendirmelerin ne oldu ğu hususlar ıyla ilgili olarak hiçbir aç ıklama yap ılmad ığı gibi bilirki şi raporu ve ta şınmaz ın niteliğiyle ilgili iddiay ı ispatlayan belgeler de başvuru formuna eklenmemi ştir. IV.İLGİLİ HUKUK 14. Konu ile ilgili hukuk için bkz. Şevket Karata ş [GK], B. No: 2015/12554, 25/10/2018, 20-33. V.İNCELEME VE GEREKÇE 15. Anayasa Mahkemesinin 17/11/2021 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gere ği düşünüldü: A. Kamula ştırma Bedelinin Dü şük Belirlenmesi Nedeniyle Mülkiyet Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı 16. Başvurucu; ta şınmaz kiraz bahçesine dönü ştürüldüğü hâlde bilirki şinin tazminat miktar ını hesaplarken ta şınmaz ın kuru tar ım arazisi oldu ğu kabulünden hareket etti ğini, bu durumun adil olmad ığını belirtmiştir. Başvuru Numaras ı: 2019/2596 Karar Tarihi : 17/11/2021 32. Değerlendirme 17. Anayasa Mahkemesi ancak temellendirilebilmi ş bir bireysel ba şvuruyu inceler. Başvurucular ın şikâyetlerini hem maddi hem hukuki olarak temellendirme zorunlulu ğu bulunmaktad ır. Başvurucular ın maddi dayanaklar yönünden yükümlülü ğü şikâyetlerine konu temel olay ve olgular ı aç ıklamak, bunlara ili şkin delilleri Anayasa Mahkemesine sunmak; hukuki dayanak yönünden yükümlülü ğü ise bireysel ba şvuruya konu temel hak ve özgürlüklerden hangisinin hangi nedenle ihlal edildi ğini özü itibar ıyla aç ıklamakt ır (Sabah Yıldızı Radyo ve Televizyon Yay ın İletişim Reklam Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi [GK], B. No: 2014/12727, 25/5/2017, 19). 18. Bireysel ba şvuru incelemesinde Anayasa Mahkemesi, kamu gücü eylem ve işlemleri ile mahkeme kararlar ının Anayasa'ya uygunlu ğunun ve müdahale gerekçelerini n denetimini kendiliğinden yapmaz. Bu sebeple ba şvurucunun ba şvurusunun esas ını ve bu kapsamda kamu makamlar ı taraf ından ortaya konulan gerekçelerin ilgili ve yeterli olup olmad ığını Anayasa Mahkemesine inceletebilmesi için öncelikle kendisinin ihlal iddialar ını gerekçelendirmesi , buna ilişkin olay ve olgular ı aç ıklamas ı ve delillerini sunmas ı zorunludur (Cemal Günsel [GK], B. No: 2016/12900, 12/1/2021, 24). 19. Başvurucu, ta şınmaz ın kiraz bahçesine dönü ştürüldüğünü ancak bilirki şinin tazminat miktar ını hesaplarken ta şınmaz ın kuru tar ım arazisi oldu ğu kabulünden hareket ettiğini belirtmi ş ve bu durumun adil olmad ığını ileri sürmü ş ise de ba şvuru formunda bilirkişinin taşınmaz ın bedelini ne kadar hesaplad ığı, bilirki şi raporuna derece mahkemelerinde itiraz edilip edilmedi ği, derece mahkemelerinin bu itirazlar ı karşılay ıp karşılamad ığı, karşılam ışsa buna ili şkin değerlendirmelerin ne oldu ğu hususlar ıyla ilgili olarak hiçbir aç ıklama yap ılmam ıştır. Ayr ıca başvurucu, bilirki şi raporunu ve ta şınmaz ın niteliğiyle ilgili iddias ını ispatlayan belgeleri de ba şvuru formuna eklememi ştir. 20. Bu durumda ba şvurucunun bu şikâyetini maddi ve hukuki yönden temellendirme yükümlülü ğünü yerine getirmedi ği sonucuna ula şılm ıştır. 21. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurucunun bu iddias ının açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. B. Kamula ştırmas ız El Atma Nedeniyle Mülkiyet Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı 22. Başvurucu, kamula ştırmaya ili şkin usuller izlenmeksizin ta şınmaz ın üzerinde yol yap ılmas ının mülkiyet hakk ını ihlal ettiğini ifade etmi ştir. 2. Değerlendirme 23. Anayasa'n ın "Mülkiyet hakk ı" kenar başlıklı 35. maddesi şöyledir: "Herkes, mülkiyet ve miras haklar ına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yarar ı amac ıyla, kanunla s ınırlanabilir. Mülkiyet hakk ının kullan ılmas ı toplum yarar ına ayk ırı olamaz." Başvuru Numaras ı: 2019/2596 Karar Tarihi : 17/11/2021 4a. Kabul Edilebilirlik Yönünden 24. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. b. Esas Yönünden25. Somut olayda ba şvurucunun payda şı bulunduğu taşınmaz ın bir bölümü üzerinde kamulaştırma yap ılmaks ızın yol inşa edilmiştir. Başvurucunun payda şı bulunduğu taşınmaza kamulaştırma yap ılmaks ızın el at ılmas ı mülkiyet hakk ına müdahale te şkil etmektedir. Bu müdahalenin mülkten yoksun b ırakmaya ili şkin ikinci kural çerçevesinde incelenmesi gerekir. 26. Anayasa Mahkemesi, daha önce çe şitli kararlar ında kamula ş tırmas ız el atma yoluyla yap ılan müdahalelerin kanuni bir dayana ğı bulunmad ığından mülkiyet hakk ının ihlaline yol açt ığını kabul etmi ştir (Celalettin A şçıoğlu, B. No: 2013/1436, 6/3/2014; Mustafa Asiler, B. No: 2013/3578, 25/2/2015; İbrahim O ğuz ve di ğerleri , B. No: 2013/5926, 6/10/2015; Şevket Karata ş). 27. Kamula ştırmas ız el atma, idareye ta şınmaz ı kullanma ve kamula ştırma işlemi yapmadan ta şınmaz ı elde etme imkân ı sağlamaktad ır. Böyle bir kamula ştırma işlemi olmad ığından, kullan ılan taşınmaz ın devrini me şrulaştırma ve belli bir hukuki güvence sağlama imkân ı sunan tek unsur, idare taraf ından kullan ımın yasal olmad ığının tespit edildi ği ve bireylere kamulaştırmas ız el atma nedeniyle tazminat ödenmesine hükmedildi ği mahkeme karar ıdır. Kamula ştırmas ız el atma uygulamas ı, hukuki planda ta şınmazlar ın maliki olarak kalan başvurucular ı, herhangi bir kamu yarar ı gerekçesi ile eylemini hakl ı kılmayan idareye karşı dava açmak zorunda b ırakmaktad ır. Böyle bir kamu yarar ı gerekçesinin gerçekli ği ancak daha sonra mahkemeler taraf ından de ğerlendirilmektedir. Ba şka bir deyi şle kamulaştırmas ız el atma -her ne olursa olsun- idare taraf ından istenerek olu şturulmuş kanuna ayk ırı bir durumu hukuki olarak kabul etmeye ve idareye kanuna ayk ırı davran ışından fayda sağlama imkân ı sunmaya yol açmaktad ır. İdareye resmî kamula ştırma kurallar ının ötesine geçme imkân ı sağlayan böyle bir uygulama, ki şilerin öngörülemez ve keyfî durumlarla karşılaşmas ı tehlikesini ta şımaktad ır. Söz konusu uygulama, yeterli derecede hukuki güvence temin edecek ve gerekti ği şekilde gerçekle ştirilen bir kamula ştırman ın alternatifini oluşturacak nitelikte de ğildir ( Celalettin A şçıoğlu, 57). 28. Somut olayda da an ılan ilkelerden ayr ılmay ı gerektirir bir durum bulunmamaktad ır. Sonuç olarak ba şvurucunun payda şı bulundu ğu söz konusu ta şınmaza yap ılan kamula ştırmas ız el atman ın Anayasa'n ın 13., 35. ve 46. maddeleri ile 4/11/1983 tarihli ve 2942 say ılı Kamula ştırma Kanunu'nda belirtilen usule uymayan bir müdahale olduğu ve mülkiyet hakk ına yap ılan müdahalenin kanunilik ilkesini ihlal etti ği kanaatine ulaşılm ıştır. 29. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa'n ın 35. maddesinde güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. C. 6216 Say ılı Kanun'un 50. Maddesi Yönünden 30. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un 50. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2019/2596 Karar Tarihi : 17/11/2021 5"(1) Esas inceleme sonunda, ba şvurucunun hakk ının ihlal edildi ğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal karar ı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yap ılmas ı gerekenlere hükmedilir (2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme karar ından kaynaklanm ışsa, ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ırmak için yeniden yarg ılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmayan hâllerde ba şvurucu lehin e tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava aç ılmas ı yolu gösterilebilir. Yeniden yarg ılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal karar ında açıklad ığı ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir." 31. Başvurucu, ihlalin tespit edilmesi talebinde bulunmu ştur. 32. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Do ğan ([GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018) karar ında ihlal sonucuna var ıldığında ihlalin nas ıl ortadan kald ırılacağı hususunda genel ilkeler belirlenmi ştir. Anayasa Mahkemesi di ğer bir karar ında ise bu ilkelerle birlikte ihlal karar ının yerine getirilmemesinin sonuçlar ına da değinmiş ve bu durumun ihlalin devam ı anlam ına gelece ği gibi ilgili hakk ın ikinci kez ihlal edilmesiyle sonuçlanaca ğına işaret etmiştir (Aligül Alkaya ve di ğerleri (2) , B. No: 2016/12506, 7/11/2019). 33. Bireysel ba şvuru kapsam ında bir temel hakk ın ihlal edildi ğine karar verildi ği takdirde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırıldığından söz edilebilmesi için temel kural mümkün oldu ğunca eski hâle getirmenin yani ihlalden önceki duruma dönülmesinin sağlanmas ıdır. Bunun için ise öncelikle ihlalin kayna ğı belirlenerek devam eden ihlali n durdurulmas ı, ihlale neden olan karar veya i şlemin ve bunlar ın yol açt ığı sonuçlar ın ortadan kald ırılmas ı, varsa ihlalin sebep oldu ğu maddi ve manevi zararlar ın giderilmesi, ayr ıca bu bağlamda uygun görülen di ğer tedbirlerin al ınmas ı gerekmektedir ( Mehmet Do ğan, 55, 57). 34.İncelenen ba şvuruda, ba şvurucunun payda şı bulundu ğu taşınmaza kamulaştırmas ız olarak el konulmas ı nedeniyle mülkiyet hakk ının ihlal edildi ği sonucuna ulaşılm ıştır. Dolay ısıyla ihlal idarenin eyleminden kaynaklanm ıştır. 35. Kamula ştırmas ız el atma uygulamas ı Anayasa'n ın 13. ve 35. maddeleri yan ında doğrudan 46. maddesine ayk ırı olarak mülkiyet hakk ının ihlaline yol açan çok önemli bir sorundur. Bununla birlikte 5/1/1961 tarihli ve 221 say ılı Amme Hükmi Şahıslar ı vey a Müesseseleri Taraf ından Fiilen Amme Hizmetlerine Tahsis Edilmi ş Gayrimenkuller Hakk ında Kanun'un 1. maddesi ile 9/10/1956 tarihine kadar, 2942 say ılı Kanun'un geçici 6. maddesi ile de 9/10/1956 ile 4/11/1983 tarihleri aras ındaki kamula ştırmas ız el atma uygulamalar ının tasfiyesi amac ıyla düzenlemeler yap ılm ıştır. Buna ra ğmen 4/11/1983 tarihi sonras ında da idarelerce kamula ştırmas ız el atma uygulamas ına başvurulduğu gözlemlenmektedir. Dolay ısıyla Anayasa Mahkemesi temel bir hak olarak güvence alt ına alınan mülkiyet hakk ının ihlaline sebebiyet veren kamula ştırmas ız el atma uygulamas ının ülkemizde yap ısal bir sorun te şkil ettiğine dikkati çekmektedir. 36. Buna kar şın derece mahkemelerince yaln ızca kamula ştırma bedelinden ibaret olan maddi tazminata hükmedilmesi ve manevi tazminat gibi ba şka yapt ırımlar ın Başvuru Numaras ı: 2019/2596 Karar Tarihi : 17/11/2021 6uygulanmamas ı idarelerin ola ğan kamula ştırma usulüne ba şvurmak yerine kamula ştırmas ız el atma uygulamas ını tercih etmesine yol açmaktad ır. Hâlbuki kanuni bir dayana ğı bulunmayan kamulaştırmas ız el atma uygulamas ı Anayasa'n ın öngördü ğü mülkiyet hakk ının korunmas ının gerekliliklerini de içermedi ğinden olağan kamula ştırma usulünün bir alternatifi olamaz. Nitekim 1/3/2014 tarihli ve 28928 say ılı Resmî Gazete'de yay ımlanan Bakanlar Kurulu karar ına ekli Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi İhlallerinin Önlenmesine İlişkin Eylem Plan ı'nda da idarelerin kamula ştırmas ız el atma yoluna ba şvurmalar ının önlenmesi için gerekli düzenlemelerin yap ılmas ı öngörülmü ştür. Anayasa Mahkemesi kamula ştırmas ız el atma uygulamas ına son verilmesi bak ımından öngörülen bu tedbirlerin ve düzenlemelerin gerçekleştirilmesinin önemine vurgu yapmaktad ır. 37. Sonuç olarak Anayasa'n ın doğrudan sözüne ayk ırı olduğu ve kanuna dayal ı olmad ığı tespit edilen kamula ştırmas ız el atma suretiyle mülkiyet hakk ına yap ılan müdahalenin yukar ıda değinildiği üzere yap ısal bir sorun te şkil ettiği dikkate al ınmal ıdır. Buna göre Anayasa ile güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının ihlaline yol aç ıldığının bilinerek idari anlamda gerekli tedbirlerin al ınmas ı ve benzeri nitelikte yeni ihlallere yol açılmamas ı için karar ın bir örne ğinin taşınmaza el atan sorumlu idare olan Karayollar ı Genel Müdürlüğünün ilgili oldu ğu Ulaştırma ve Altyap ı Bakanl ığına da gönderilmesi gerekir. 38. Dosyadaki belgelerden tespit edilen 294,70 TL harç ve 3.600 TL vekâlet ücretinden olu şan toplam 3.894,70 TL yarg ılama giderinin ba şvurucuya ödenmesine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. 1. Kamula ştırma bedelinin dü şük belirlenmesi sebebiyle mülkiyet hakk ının ihlal edildiğine ilişkin iddian ın aç ıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDUĞUNA, 2. Kamula ştırmas ız el atma nedeniyle mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, B. Anayasa n ın 35. maddesinde güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının İHLAL EDİLDİĞİNE, C. 294,70 TL harç ve 3.600 TL vekâlet ücretinden olu şan toplam 3.894,70 TL yarg ılama giderinin ba şvurucuya ÖDENMES İNE, D. Ödemenin, karar ın tebliğini takiben ba şvurucunun Hazine ve Maliye Bakanl ığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yap ılmas ına, ödemede gecikme olmas ı hâlinde bu sürenin sona erdi ği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FA İZ UYGULANMASINA, E. Karar ın bir örne ğinin Ulaştırma ve Altyap ı Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE, Başvuru Numaras ı: 2019/2596 Karar Tarihi : 17/11/2021 7F. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 17/11/2021 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Üye Üye Recai AKYEL Selahaddin MENTE Ş