TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR ABDULKERIM HAMMUD BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2019/24388) Karar Tarihi: 2/5/2023 R.G. Tarih ve Say ı: 13/9/2023-32308 Başvuru Numaras ı: 2019/24388 Karar Tarihi : 2/5/2023 1İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : M. Emin KUZ Yıldız SEFERİNOĞLU Basri BAĞCI Kenan YA ŞAR Raportör : Soner GÖÇER Başvurucu : Abdulker ım HAMMUD Vekili : Av. Selami KILIÇ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; r ızas ı olmad ığı hâlde gönüllü geri dönü ş i
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR ABDULKERIM HAMMUD BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2019/24388) Karar Tarihi: 2/5/2023 R.G. Tarih ve Say ı: 13/9/2023-32308 Başvuru Numaras ı: 2019/24388 Karar Tarihi : 2/5/2023 1İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : M. Emin KUZ Yıldız SEFERİNOĞLU Basri BAĞCI Kenan YA ŞAR Raportör : Soner GÖÇER Başvurucu : Abdulker ım HAMMUD Vekili : Av. Selami KILIÇ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; r ızas ı olmad ığı hâlde gönüllü geri dönü ş istek formu imzalat ılarak sınır d ışı edilme nedeniyle ya şam hakk ının, kötü muamele yasa ğının, bu haklar ile ba ğlant ı olarak etkili ba şvuru hakk ının, idari gözetim alt ına al ınma nedeniyle de ki şi özgürlüğü ve güvenliği hakk ının ihlal edildi ği iddialar ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 19/7/2019 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına gönderilmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 6. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 7. Başvurucu, Suriye Arap Cumhuriyeti uyruklu olup geçici koruma statüsüyle Türkiye'de bulunmaktad ır. Başvuru Numaras ı: 2019/24388 Karar Tarihi : 2/5/2023 28. Başvurucu 13/7/2019 tarihinde bir kavgaya kar ışmıştır. Kavga sonras ı birbirinden davac ı ve şikâyetçi olan taraflar, gün kollukta al ınan beyanlar ı ile şikâyetlerinden karşılıklı olarak vazgeçmi ştir. 9. Yaşanan olay sonras ı başvurucu; ayn ı gün yabanc ılar şube müdürlü ğüne, akabinde Şanl ıurfa İl Göç İdaresi gözetimine teslim edilmi ştir. 10. 16/7/2019 tarihinde ba şvurucu hakk ında kasten yaralama suçundan i şlem yap ılmas ı gerekçe gösterilerek 4/4/2013 tarihli ve 6458 say ılı Yabanc ılar ve Uluslararas ı Koruma Kanunu'nun 54. maddesinin birinci f ıkras ının "kamu düzeni veya güvenli ği ya da kamu sağlığı aç ısından tehdit olu şturanlar" şeklindeki (d) bendi gere ğince güvenli üçüncü bir ülkeye s ınır d ışı edilmesine veya gönüllü olmas ı hâlinde men şe ülkesine ç ıkışının sağlanmas ına karar verilmi ştir. Ayr ıca yine ayn ı tarihte kamu düzeni aç ısından tehdit oluşturmas ı ve hakk ında s ınır d ışı etme karar ı al ınmas ı nedeniyle 6458 say ılı Kanun'un 57. maddesi kapsam ında alt ı ay süreyle idari gözetim alt ına al ınmas ına karar verilmi ştir. 11. Başvurucunun adli yard ım talebinde bulunmas ı üzerine 17/7/2019 tarihinde baro başkanl ığınca başvurucuyu temsil etmek üzere bir avukat görevlendirilmi ştir. Görevlendirilen avukat, ba şvurucu ile ayn ı tarihte görü şme sağlam ış ve il göç idaresine verdiği dilekçe ile vekâlet yerine geçmek üzere adli yard ım karar örne ğini sunarak idari gözetim ve s ınır d ışı kararlar ının birer örne ğini talep etmi ştir. Ayn ı avukat 18/7/2019 tarihinde sulh ceza hâkimli ği nezdinde idari gözetim karar ının kald ırılmas ını talep etmi ş, ayr ıca idare mahkemesi nezdinde s ınır d ışı etme karar ının iptali talebiyle dava açm ıştır. 12. Başvurucu 18/7/2019 tarihinde Şanl ıurfa İl Göç İdaresince Hatay Geri Gönderme Merkezine gönderilmi ş, ayn ı gün gönüllü geri dönü ş istek formuna istinaden başvurucunun Cilvegözü Kara Hudut Kap ısı'ndan ç ıkışı sağlanm ıştır. 13. Türkçe ve Arapça olarak matbu şekilde düzenlenen 18/7/2019 tarihli gönüllü geri dönü ş istek formunda "Gönüllü geri dönü ş talebime istinaden men şe ülkemdeki genel durum ve güvenlik durumu hakk ında yetkililer taraf ından ayr ıntılı olarak bilgilendirildim. Gönüllü geri dönü şle Türkiye Cumhuriyeti'nin bana sa ğlam ış olduğu koruman ın sona erdiğini biliyorum. De ğerlendirmelerim ard ından Suriye Arap Cumhuriyeti'ne gönüllü olara k geri dönme karar ımı teyit ediyorum." ifadeleri ile birlikte ba şvurucunun imzas ı bulunmaktad ır. Yine " Yukar ıda aç ık kimlik bilgileri yaz ılı olan yabanc ı, menşe ülkesi hakk ında ayr ıntılı olarak bilgilendirildikten sonra gönüllü geri dönü ş talebine istinaden bu form doldurularak birlikte imza alt ına al ınm ıştır." ifadelerine yer verilmi ş, ayr ıca bu form görevli personel ve tercüman taraf ından imzalanm ıştır. Ancak kurum/kurulu ş yetkilisi ad ına imza at ılmam ış, neden at ılmad ığına dair bir şerhe de yer verilmemi ştir. 14. Başvurucu avukat ının imzas ını içeren 18/7/2019 tarihli ve 23.32 saatli tutanak ile başvurucunun dava sonucu beklenmeden s ınır d ışı edildiğinin ailesiyle yap ılan görüşme sonucu öğrenildiği, durumun teyidi bak ımından başvurucunun tutuldu ğu kapal ı spor salonuna gelindiği, görevlilerle yap ılan görüşmede sorulan isimde bir kimsenin bulunmad ığının ifade edildiği aç ıklanm ıştır. 15. Başvurucu vekili 19/7/2019 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. 16. Başvurucu ad ına idare mahkemesi nezdinde aç ılan s ınır d ışı etme karar ının iptali talepli davada, bireysel ba şvuru sonras ı önce 18/9/2019 tarihinde yürütmeyi durdurma Başvuru Numaras ı: 2019/24388 Karar Tarihi : 2/5/2023 3karar ı, akabinde ise 20/11/2019 tarihinde -kesin olmak üzere- iptal karar ı verilmiştir. Mahkemenin iptal karar ının gerekçesi şu şekildedir: "Uyuşmazl ıkta; Suriye vatanda şı olan davac ının, hakk ında s ınır d ışı karar ı verilmesine gerekçe olan "kasten yaralama" suçundan polis merkezine götürüldükten sonra savc ılık karar ıyla serbest b ırak ıldığı, olay ın karşı taraf ında yer alan mü şteki/şüphelinin şikayetinden vazgeçti ği, olayda basit t ıbbi müdahale ile giderilebilir yaralanman ın mevcut olduğu, ayr ıca terör suçu kapsam ında davac ı hakk ında herhangi bir soruşturma/kovu şturman ın da mevcut olmad ığı göz önüne al ındığında, Türkiye Cumhuriyeti'nde ya şamaya devam etmesinin kamu düzeni ve güvenli ği aç ısından mahzur oluşturacağına dair ba ş ka bir somut tespitin olmad ığı, davac ının durumunun 6458 sayılı Kanun'un "S ınır D ışı Etme Karar ı Al ınacaklar" ba şlıklı 54/1 inci maddesinin (d) bend i kapsam ında kalmad ığı kanaatine, davac ı hakk ında tesis edilen i şlemde hukuka uyarl ık bulunmad ığı sonucuna var ılmıştır." IV.İLGİLİ HUKUK A. Ulusal Hukuk17. 6458 say ılı Kanun'un "Geri gönderme yasa ğı" kenar ba şlıklı 4. maddesi şöyledir: Bu Kanun kapsam ındaki hiç kimse, i şkenceye, insanl ık d ışı ya da onur k ırıcı ceza veya muameleye tabi tutulaca ğı veya ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyet i veya siyasi fikirleri dolay ısıyla hayat ının veya hürriyetinin tehdit alt ında bulunaca ğı bir yere gönderilemez. 18. 6458 say ılı Kanun'un "Sınır d ışı etme karar ı" kenar başlıklı 53. maddesinin (3) numaral ı fıkras ı şöyledir: "Yabanc ı veya yasal temsilcisi ya da avukat ı, s ınır d ışı etme karar ına karşı, karar ın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine ba şvurabilir. Mahkemeye ba şvuran kişi, s ınır d ışı etme karar ını veren makama da ba şvurusunu bildirir. Mahkemeye yap ılan başvurular on be ş gün içinde sonuçland ırılır. Mahkemenin bu konuda vermi ş olduğu karar kesindir. Yabanc ının r ızas ı sakl ı kalmak kayd ıyla, dava açma süresi içinde veya yarg ı yoluna başvurulmas ı hâlinde yarg ılama sonuçlan ıncaya kadar yabanc ı sınır d ışı edilmez." 19. 6458 say ılı Kanun'un " Sınır d ışı etme karar ı al ınmayacaklar " kenar ba şlıklı 55. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: "(1) 54 üncü madde kapsam ında olsalar dahi, a şağıdaki yabanc ılar hakk ında s ınır d ış etme karar ı al ınmaz: a) S ınır d ışı edileceği ülkede ölüm cezas ına, işkenceye, insanl ık d ışı ya da onur k ırıcı ceza veya muameleye maruz kalaca ğı konusunda ciddi emare bulunanlar... " 20. 6458 say ılı Kanun'un "S ınır d ışı etmek üzere idari gözetim ve süresi" kenar başlıklı 57. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: " (1) 54 üncü madde kapsam ındaki yabanc ılar, kolluk taraf ından yakalanmalar ı hâlinde, haklar ında karar verilmek üzere derhâl valili ğe bildirilir. Bu ki şilerden, s ınır d ışı Başvuru Numaras ı: 2019/24388 Karar Tarihi : 2/5/2023 4etme karar ı al ınmas ı gerektiği değerlendirilenler hakk ında, s ınır d ışı etme karar ı valili k taraf ından al ınır. Değerlendirme ve karar süresi k ırk sekiz saati geçemez. (2) (De ğişik:6/12/2019-7196/77 md.) Hakk ında s ınır d ışı etme karar ı alınanlardan...kamu düzeni, kamu güvenli ği veya kamu sa ğlığı aç ısından tehdit olu şturanla r hakk ında valilik taraf ından idari gözetim karar ı al ınır ya da 57/A maddesi uyar ınca idari gözetime alternatif yükümlülükler getirilir. Hakk ında idari gözetim karar ı al ınan yabanc ılar, yakalamay ı yapan kolluk birimince geri gönderme merkezlerine k ırk sekiz saat içind e götürülür. (3) Geri gönderme merkezlerindeki idari gözetim süresi alt ı ay ı geçemez. Ancak b u süre, s ınır d ışı etme işlemlerinin yabanc ının iş birliği yapmamas ı veya ülkesiyle ilgili do ğru bilgi ya da belgeleri vermemesi nedeniyle tamamlanamamas ı hâlinde, en fazla alt ı ay dah a uzat ılabilir..." 21. 6458 say ılı Kanun'un "Geri gönderme merkezleri" kenar başlıklı 58. maddesinin (1) numaral ı fıkras ı şöyledir: "İdari gözetime al ınan yabanc ılar, geri gönderme merkezlerinde tutulurlar." 22. 6458 say ılı Kanun'un "Gönüllü geri dönü ş desteği" kenar ba şlıklı 87. maddesi şöyledir: "(1) Başvuru sahibi ve uluslararas ı koruma statüsü sahibi ki şilerden, gönüllü olarak geri dönmek isteyenlere, ayni ve nakdi destek sa ğlanabilir. (2) Genel Müdürlük, gönüllü geri dönü ş çal ışmalar ını, uluslararas ı kuruluşlar, kam u kurum ve kurulu şlar ı, sivil toplum kurulu şlar ıyla iş birliği içerisinde yapabilir." 23. 17/3/2016 tarihli ve 29656 say ılı Resmî Gazete'de yay ımlanarak yürürlü ğe giren Yabanc ılar ve Uluslararas ı Koruma Kanununun Uygulanmas ına İlişkin Yönetmelik'in (Yönetmelik) "Sınır d ışı edileceklerin gönüllü geri dönü ş talepleri" kenar başlıklı 63. maddesi şöyledir: "(1) Hakk ında idari gözetim karar ı al ınan yabanc ılardan ülkelerine veya üçüncü bir ülkeye gönüllü geri dönü ş talebi olanlar, seyahatlerine engel bir durumlar ı yoksa geri gönderme merkezlerine sevk edilmeden ve Kanun'un 53 üncü maddesindeki süreye ba ğlı kal ınmadan do ğrudan ülkelerine veya istedikleri üçüncü ülkeye gönderilebilirler. (2) Geri gönderme merkezinde iken gönüllü geri dönü ş talebinde bulunan yabanc ılar il müdürlüğünün koordinasyonunda genel kolluk taraf ından s ınır kap ısına götürülür. Bunlar hakk ındaki s ınır d ışı ve idari gözetim kararlar ı, sınır kap ısına intikal edildi ğinde sonland ırılır ve ç ıkış işlemleri gönüllülük temelinde dönü ş veya gönüllü terk olarak kay ıtlara geçirilir." 24. Yönetmelik'in "Gönüllü geri dönü ş desteği" kenar ba şlıklı 121. maddesi şöyledir: "(1) Kanun kapsam ındaki yabanc ılardan gönüllü olarak men şe ülkelerine ya da üçüncü bir ülkeye dönmek isteyenlere, geri dönü şlerini kolayla ştırmak ve uyum sağlamalar ına katk ıda bulunmak maksad ıyla aşağıda belirtilen usuller çerçevesinde gönüllü geri dönü ş desteği verilebilir: a) Gönüllü geri dönü ş yapacak ki şiye sağlanacak deste ğe ilişkin karar, valili ğin teklifi üzerine Genel Müdürlük taraf ından al ınır. Başvuru Numaras ı: 2019/24388 Karar Tarihi : 2/5/2023 5b) Destek, ayni veya nakdi olabilece ği gibi mesleki e ğitim şeklinde de olabilir v e Türkiye de ya da yabanc ının menşe ülkesinde verilebilir. c) Destekten yararlanarak men şe ülkelerine dönen yabanc ılar hakk ında Türkiye y e giriş yasağı karar ı al ınmayabilir. (2) İdari gözetim alt ında olup da gönüllü geri dönü ş desteğine başvuranlar, dönü ş işlemlerinin kolayla ştırılmas ı ve takibi amac ıyla, ayr ı bir merkeze al ınabilir veya haklar ındaki idari gözetimin sonland ırılmas ına karar verilebilir. (3) Genel Müdürlük, gönüllü geri dönü ş desteğinin sağlanmas ı ve uygulanmas ıyla ilgil i olarak kamu kurum ve kurulu şlar ı, uluslararas ı kuruluşlar, ilgili ülke makamlar ı ve sivil toplum kurulu şlar ıyla işbirliği yapabilir ve uluslararas ı kuruluşlar ın fonlar ından yararlanabilir. (4) Gönüllü geri dönü ş talebinde bulunup da bu talebini geri çeken uluslararas ı koruma statü sahiplerinin statüleri korunur. Ba şvuru sahiplerinin i şlemleri kald ığı yerde n devam eder. (5) Gönüllü olarak geri dönü ş yapan uluslararas ı koruma statüsü sahiplerinin statüler i sona erdirilir." 25. 22/10/2014 tarihli ve 29153 say ılı Resmî Gazete'de yay ımlanarak yürürlü ğe giren Geçici Koruma Yönetmeli ği'nin "Gönüllü geri dönü ş" kenar başlıklı 42. maddesi şöyledir: "(1) Bu Yönetmelik kapsam ındaki yabanc ılardan gönüllü olarak ülkesine dönü ş yapacaklara gerekli kolayl ık gösterilir ve imkânlar ölçüsünde destek sa ğlanabilir. (2) Genel Müdürlük, gönüllü geri dönü ş çal ışmalar ını, ilgili ülke makamlar ı, kam u kurum ve kurulu şlar ı, uluslararas ı kuruluşlar, sivil toplum kurulu şlar ı ile işbirliği içind e planlayabilir, proje ve program haz ırlayabilir ve uygulayabilir. (3) Genel Müdürlük, gönüllü geri dönü ş işlemlerinin uygulanmas ı amac ıyla uluslararas ı kuruluşlar ve sivil toplum kurulu şlar ıyla işbirliği yapabilir. (4) Gönüllü geri dönü ş işlemlerinin uygulanmas ına dair usul ve esaslar ile gönüllü geri dönüş yapanlara sa ğlanabilecek yard ımlar Genel Müdürlük taraf ından belirlenir ve valilikler taraf ından uygulan ır." 26.İçişleri Bakanl ığının Geçici Koruma Kapsam ındaki Yabanc ılar ın İşlemlerine İlişkin Usul ve Esaslara İlişkin 2017/10 Say ılı Genelgesi'nde gönüllü geri dönü ş işlemlerine ilişkin düzenlemeler bulunmaktad ır. Buna göre i şlemlerde, Genelge ekinde yer alan, Türkçe ve Arapça olarak haz ırlanm ış gönüllü geri dönü ş istek formu kullan ılacakt ır. Form, geri dönüş yapmak isteyen yabanc ının yan ı s ıra Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserli ği (BMMYK) temsilcisi, temsilcinin bulunmamas ı durumunda K ızılay yetkilisi, Kızılay yetkilisinin de bulunmamas ı hâlinde valiliklerce uygun görülen sivil toplum kurulu şu temsilcisi veya valilik insan haklar ı ve eşitlik kurulu görevlileri taraf ından imzalanacakt ır. An ılan kurum ve kurulu ş yetkililerinden birinin bulunmamas ı durumunda forma yetkililerin bulunmad ığına dair şerh düşülecektir. Başvuru Numaras ı: 2019/24388 Karar Tarihi : 2/5/2023 6B. Uluslararas ı Hukuk 27. Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi'nin (Sözle şme) 2. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: "Herkesin ya şam hakk ı yasayla korunur. Yasan ın ölüm cezas ı ile cezaland ırdığı bir suçtan dolay ı hakk ında mahkemece hükmedilen bu cezan ın infaz edilmesi d ışında, hiç kimsenin ya şam ına kasten son verilemez." 28. Sözle şme'nin 3. maddesi şöyledir: "Hiç kimse i şkenceye veya insanl ık d ışı ya da aşağılay ıcı muamele veya cezaya tab i tutulamaz." 29. Mültecilerin Hukuki Durumuna Dair 28/7/1951 tarihli Sözle şme'nin (Cenevre Sözleşmesi) 33. maddesi şöyledir (29/8/1961 tarihli ve 359 say ılı Kanun'la onaylanm ış, 5/9/1961 tarihli ve 10898 say ılı Resmî Gazete'de yay ımlanarak yürürlü ğe girmiştir.): "1. Hiçbir Taraf Devlet, bir mülteciyi, ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir sosyal gruba mensubiyeti veya siyasi fikirleri dolay ısıyla hayat ı ya da özgürlü ğü tehdit alt ında olaca k ülkelerin s ınırlar ına, her ne şekilde olursa olsun geri göndermeyecek veya iade ("refouler") etmeyecektir. 2. Bununla beraber, bulundu ğu ülkenin güvenli ği için tehlikeli say ılmas ı yolunda cidd i sebepler bulunan veya özellikle ciddi bir adi suçtan dolay ı kesinleşmiş bir hükümle mahkum olduğu için söz konusu ülkenin halk ı aç ısından bir tehlike olu şturmaya devam eden bi r mülteci, işbu hükümden yararlanmay ı talep edemez." 30. Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesinin (AİHM) s ınır d ışı karar ının uygulanmas ı hâlinde ya şam hakk ı ile işkence ve kötü muamele yasa ğının ihlal edilece ğine ilişkin şikâyetlerle ilgili ilkesel yakla şımı için bkz. Soering/Birle şik Krall ık, B. No: 14038/88, 7/7/1989; Saadi/İtalya [BD], B. No: 37201/06, 28/2/2008; M.S.S./Belçika ve Yunanistan [BD], B. No: 30696/09, 21/1/2011; J.K. ve di ğerleri/İsveç [BD], B. No: 59166/12, 23/8/2016; Ghorbanov ve di ğerleri/Türkiye , B. No: 28127/09, 3/12/2013; Mamatkulov v e Aksarov/Türkiye [BD], B. No: 46827/99, 4/2/2005; Babajanov/Türkiye , B. No: 49867/08, 10/5/2016. 31. Birle şmiş Milletler organlar ı taraf ından yay ımlanan ve ba şvuran ın geri gönderildi ği an ı da kapsayan bilgiler, Suriyelilerin ülkelerine zorla geri gönderilmesinin devam eden dü şmanl ıklar, sivillerin ma ğdur olduğu keyfî tutuklamalar ve şiddet olaylar ı nedeniyle tavsiye edilmedi ğini aç ıkça ortaya koymaktad ır (M.D. ve di ğerler i/Rusya , B.No: 71321/17 ve 8 di ğerleri, 95 karar ında at ıfta bulunulan Birle şmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserli ğinin "Suriye Arap Cumhuriyeti'nden Kaçan İnsanlara İlişkin Uluslararas ı Koruma Hususlar ı" başlıklı raporunun be şinci güncellemesi, Haziran 2020'de Suriye konulu IV. Brüksel Konferans ı'nda yinelenen Şubat 2018 tarihli "Kapsaml ı Koruma ve Çözüm Stratejisi: Suriye'ye Mülteci Dönü şü için Koruma E şikleri ve Parametreler" başlıklı kılavuz). 32. Suriye uyruklu bir ba şvurucunun 2018 y ılının Haziran ay ında tutuklanmas ının ard ından Türk makamlar ı taraf ından gönüllü geri dönü ş ad ı alt ında Suriye ye zorla ve hukuka ayk ırı olarak s ınır d ışı edildiğine yönelik iddialar ıyla ilgili ba şvuruda ( Akkad/Türkiye , B. No: Başvuru Numaras ı: 2019/24388 Karar Tarihi : 2/5/2023 71557/19, 21/6/2022), A İHM özetle gönüllü geri dönü ş formunun "menşe ülkesindeki genel ve güvenlik durumu hakk ında yetkililer taraf ından ayr ıntılı olarak bilgilendirildi ği" ifadesini taşımakla birlikte ba şvuran ın kişisel durumuna ili şkin herhangi bir spesifik ayr ıntı içermediği ve geçici koruma alt ına al ınmas ını hakl ı kılan olas ı riskin neden art ık geçerli olmad ığını açıklamad ığı, Sözleşme nin 3. maddesinin güvence alt ına ald ığı haklardan feragat edilebilece ği varsay ılsa bile bunun bilinçli olmas ı gerektiği, başvuruda ise başvuran ın fark ında ve bilinçli olarak 3. maddenin sa ğlad ığı korumadan feragat etti ğinin söylenemeyece ği, Sözleşme nin 3. maddesinin ihlal edildi ği sonucuna ula şmıştır. Yine ayn ı başvuruda A İHM, ulusal mevzuat ın idari makamlar ın bu sistemi, ilgililerin irade d ışı geri göndermeleri gizlemek için kullanmalar ını önlemek amac ıyla tercüman deste ği ve bir BMMYK veya sivil toplum kurulu şu temsilcisinin resmî evrakta imzas ının bulunmas ı gibi önemli güvenceler öngördü ğü, somut ba şvuruda gönüllü geri gönderme formunun bir BMMYK ya da mevzuatta bahsi geçen bir sivil toplum kurulu şu temsilcisi taraf ından imzalanmad ığı, başvuran ın Suriye ye geri gönderilmesinden önce geri göndermeye itiraz etmesini sa ğlayacak durdurucu etkisi olan yollardan yararlanamad ığı ve itiraz yolundan aç ık bir şekilde, bir ba şka ifadeyle bilinçli ve ayd ınlat ılm ış olarak feragat etti ğinin ikna edici şekilde ortaya konulmad ığı, Sözleşme nin 3. maddesi ile ba ğlant ılı olarak 13. maddesinin de ihlal edildi ği sonucuna ula şmıştır. V.İNCELEME VE GEREKÇE 33. Anayasa Mahkemesinin 2/5/2023 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gere ği düşünüldü: A. Adli Yard ım Talebi Yönünden 34. Başvurucu bireysel ba şvuru harç ve masraflar ını karşılayacak gelirinin olmad ığını beyan ederek adli yard ım talebinde bulunmu ştur. 35. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Şerif Ay (B. No: 2012/1181, 17/9/2013) karar ında belirtilen ilkeler dikkate al ınarak, geçimini önemli ölçüde güçle ştirmeksizi n yarg ılama giderlerini ödeme gücünden yoksun oldu ğu anlaşılan başvurucunun aç ıkça dayanaktan yoksun olmayan adli yard ım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir. B. Kişi Özgürlü ğü ve Güvenli ği Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı 36. Başvurucu vekili, ba şvurucunun idari gözetim alt ına al ınmas ı suretiyle ki şi özgürlüğü ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 2. Değerlendirme 37. Anayasa Mahkemesi B.T. ([GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017) başvurusunda idari gözetimi sona erdirilen ba şvurucular ın hukuka ayk ırı olarak idari bir kararla özgürlüklerinden yoksun b ırak ılmalar ı nedeniyle u ğrad ıklar ını öne sürdükleri maddi ve manevi zararlar ının karşılanmas ı bak ımından başarı şans ı sunma, yeterli giderim sa ğlama kapasitesini haiz ve ula şılabilir oldu ğu görülen tam yarg ı davas ı yolunu tüketmeden yapt ıklar ı başvurular ın incelenmesinin bireysel ba şvurunun ikincil niteli ği ile bağdaşmad ığı sonucuna varm ıştır (B.T., 73; A.A., B. No: 2014/18827, 20/12/2017, 37). Başvuru Numaras ı: 2019/24388 Karar Tarihi : 2/5/2023 838. Başvurucunun gönüllü geri dönü ş istek formuna istinaden geri gönderme merkezinden sal ıverildiği görülmü ştür. Bu durumda ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildiği iddias ı bak ımından yukar ıda aç ıklanan ilkelerden ayr ılmay ı gerektiren bir husus bulunmamaktad ır. 39. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. C. Yaşam Hakk ının ve Kötü Muamele Yasa ğının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı 40. Başvurucu, s ınır d ışı etme karar ına karşı açt ığı iptal davas ının sonucu beklenmeden men şe ülke Suriye'ye gönderildi ğinden yak ınm ıştır. Başvurucu, bu kapsamda gönüllü olmamas ına rağmen zorla kendisine gönüllü geri dönü ş istek formunun imzalat ıldığını belirtmiştir. Ayr ıca Suriye'de iç kar ışıklığın ve sava şın devam etti ğine işaret eden başvurucu; ya şam hakk ının, kötü muamele yasa ğının ve adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildiğini ileri sürmü ştür. 2. Değerlendirme 41. Anayasa n ın "Kişinin dokunulmazl ığı, maddî ve manevî varl ığı" kenar başlıklı 17. maddesinin birinci ve üçüncü f ıkralar ı şöyledir: "Herkes, ya şama, maddî ve manevî varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ına sahiptir. ... Kimseye i şkence ve eziyet yap ılamaz; kimse insan haysiyetiyle ba ğdaşmayan bir cezaya veya muameleye tâbi tutulamaz." 42. Anayasa'n ın "Temel hak ve hürriyetlerin kullan ılmas ının durdurulmas ı" kena r başlıklı 15. maddesi şöyledir: "Savaş, seferberlik, s ıkıyönetim veya ola ğanüstü hallerde, milletleraras ı hukuktan do ğan yükümlülükler ihlâl edilmemek kayd ıyla, durumun gerektirdi ği ölçüde temel hak v e hürriyetlerin kullan ılmas ı kısmen veya tamamen durdurulabilir veya bunlar için Anayasad a öngörülen güvencelere ayk ırı tedbirler al ınabilir. Birinci f ıkrada belirlenen durumlarda da, sava ş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler (De ğişik: 7.5.2004-5170/2 md.) d ışında, kişinin yaşama hakk ına, maddî ve manevî varl ığının bütünlü ğüne dokunulamaz; kimse din, vicdan, dü şünce ve kanaatlerin i açıklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolay ı suçlanamaz; suç ve cezalar geçmi şe yürütülemez; suçlulu ğu mahkeme karar ı ile saptan ıncaya kadar kimse suçlu say ılamaz." 43. Anayasa n ın "Devletin temel amaç ve görevleri" kenar başlıklı 5. maddesi şöyledir: "Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, ki şilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; ki şinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle ba ğdaşmayacak surette s ınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engeller i kald ırmaya, insan ın maddî ve manevî varl ığının gelişmesi için gerekli şartlar ı haz ırlamaya çal ışmakt ır." Başvuru Numaras ı: 2019/24388 Karar Tarihi : 2/5/2023 944. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucunun s ınır d ışı edilmesi hâlinde öldürülebilece ğine ya da kötü muameleye maruz kalabilece ğine ilişkin iddialar ı, yaşam hakk ı ve kötü muamele yasa ğı kapsam ında incelenmi ş olup adil yarg ılanma hakk ı bakımından ayr ıca bir değerlendirme yap ılmas ına gerek görülmemi ştir. a. Kabul Edilebilirlik Yönünden 45. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan yaşam hakk ının ve kötü muamele yasağının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. b. Esas Yönünden i. Genel İlkeler 46. Öldürülme veya kötü muameleye u ğrama riski bulunan ülkeye s ınır d ışı etme konusunda benimsenen genel ilkeler A.A. ve A.A. ([GK], B. No: 2015/3941, 1/3/2017, 54-72) karar ında yer almaktad ır. Bu ilkeler k ısaca şöyledir: i. Anayasa n ın 17. maddesi, Anayasa n ın 5. maddesi ile Anayasa n ın temel hak ve hürriyetlerin yabanc ılar için milletleraras ı hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilece ğine ilişkin 16. maddesi ile birlikte yorumland ığında devlete, egemenlik yetkisi alan ında olup gönderildikleri ülkede kötü muameleye maruz kalabilecek yabanc ılar ın maddi ve manevi varl ıklar ına yönelik risklere kar şı korunmalar ı yönünde pozitif yükümlülük de yüklemektedir. Nitekim Anayasa n ın 17. maddesinde devlete getirilen kötü muamelede bulunmama (negatif) yükümlülü ğünün herhangi bir istisnas ına yer verilmemi ş, temel hak ve özgürlüklerin sava ş, seferberlik hâllerinde veya ola ğanüstü hâllerde kullan ılmas ının durdurulmas ına imkân veren Anayasa n ın 15. maddesinde de maddi ve manevi varl ığın bütünlü ğüne dokunulamayaca ğı belirtilmi ştir. ii. An ılan pozitif yükümlülük kapsam ında s ınır d ışı edilecek ki şiye ülkesinde karşılaşabileceği risklere kar şı gerçek anlamda bir koruma sa ğlanabilmesi için bu kişiye s ınır d ışı karar ına karşı etkili bir kar şı çıkma imkân ı tan ınmas ı gerekir. Aksi hâlde s ınır d ışı edildiğinde kötü muameleye maruz kalma riski alt ında olduğunu iddia eden ve bu iddias ını delillendirme konusunda devlete göre daha k ısıtlı imkânlara sahip olan yabanc ıya gerçek anlamda bir koruma sa ğlanabildiğinden bahsetmek mümkün olmayacakt ır. Dolay ısıyla kötü muameleye kar şı koruma poziti f yükümlülü ğünün -an ılan yasağın korudu ğu haklar ın doğası gereği- hakk ında s ınır dışı karar ı verilen bir yabanc ıya iddialar ı araştırtma ve bu karar ı adil bir şekilde inceletme imkân ı sağlayan usul güvencelerini de içerdi ği kuşkusuzdur. Bu çerçevede sınır d ışı etme işlemi sonucunda yabanc ının gönderilece ği ülkede kötü muamele yasağının ihlal edilece ğine ilişkin iddian ın savunulabilir (ara ştırılabilir/tart ışılabilir /araştırmaya de ğer/makul şüphe uyand ıran) ve belirli bir ciddilik seviyesinde olmas ı gerekmektedir. Ayr ıca varsa sözü edilen iddiay ı destekleyen bilgi ve belgelerin sunulmas ı durumunda idari ve yarg ısal makamlar taraf ından söz konusu ülkede gerçek bir ihlal riskinin bulunup bulunmad ığı ayr ıntılı şekilde ara ştırılmal ıdır. An ılan Başvuru Numaras ı: 2019/24388 Karar Tarihi : 2/5/2023 10usul güvencelerinin bir gere ği olarak idari makamlar taraf ından al ınan s ınır d ışı kararlar ının bağıms ız bir yarg ı organ ı taraf ından denetlenmesi, bu denetim süresince sınır d ışı kararlar ının icra edilmemesi ve yarg ılama sürecine taraflar ın etkili kat ılımının sağlanmas ı gerekir. iii. S ınır d ışı etme karar ının uygulanmas ı hâlinde kötü muamele yasa ğının ihlal edilebilece ğine karar verebilmek için geri gönderilen ülkedeki riskin varl ığının bir olas ılığın ötesinde gerçek bir risk seviyesinde oldu ğunun ispatlanmas ı gerekir. Bu konudaki ispat külfeti iddian ın niteliğine göre kamu makamlar ına ve/veya başvurucuya ait olabilir. iv. Gerçek riskin varl ığına ilişkin maddi olgular ın bulunup bulunmad ığı araştırılırken kural olarak s ınır d ışı karar ının verildiği tarihteki ko şullar dikkate alınmal ıdır. Ancak yap ılacak değerlendirmenin sonucunu do ğrudan etkileyecek önemli geli şmeler olmas ı hâlinde yeni durum da gözönünde tutulmal ıdır. v. S ınır d ışı etme karar ıyla ilgili bireysel ba şvurularda Anayasa Mahkemesinin öncelikli rolü, geri gönderilen ülkede kötü muamele riskinin varl ığına ilişkin savunulabilir bir iddian ın bulundu ğu durumlarda idari ve yarg ısal makamlar taraf ından an ılan yasak kapsam ındaki usul güvencelerinin sa ğlan ıp sağlanmad ığını denetlemekten ibarettir. Anayasa Mahkemesi, usul güvencelerinin sa ğlanmad ığını değerlendirdi ğinde ikincillik ilkesi gere ği kural olarak yeniden yarg ılama yap ılmas ı amac ıyla ihlal karar ı verir. Usul güvencelerinin sa ğland ığı durumlarda ise geri gönderilen ülkede gerçek bir kötü muamele riskinin bulunup bulunmad ığı ayr ıca değerlendirilir. Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi, somut olay ın özel ko şullar ı altında gerekli gördü ğü hâllerde geri gönderilen ülkede gerçek bir kötü muamele riski bulunup bulunmad ığını istisnai olarak ilk elden kendisi de inceleyebilir. Böyle bir durumda Anayasa Mahkemesi, s ınır d ışı işleminin gerçekle şmesi hâlinde kötü muamele yasa ğının maddi boyutunun ihlal edilip edilmeyece ğine ilişkin bir değerlendirme yapabilir. ii.İlkelerin Olaya Uygulanmas ı 47. Başvurucu, Suriye Arap Cumhuriyeti uyruklu olup ailesi ile birlikte geçici koruma statüsüyle Türkiye'de bulunmaktad ır. 48. Başvurucunun kar ıştığı bir kavga nedeniyle güvenli üçüncü bir ülkeye s ınır d ışı edilmesine veya gönüllü olmas ı hâlinde men şe ülkesine ç ıkışının sağlanmas ına, ayr ıca idari gözetim alt ına al ınmas ına karar verilmi ş; başvurucu, vekili arac ılığıyla s ınır d ışı etme karar ının iptali talebiyle dava açm ış ancak dava sonucu beklenmeden gönüllü geri dönü ş istek formu na istinaden ba şvurucunun Cilvegözü Kara Hudut Kap ısı'ndan ç ıkışı sağlanm ıştır (bkz. 8-12). 49. Başvurucu ad ına idare mahkemesi nezdinde aç ılan s ınır d ışı etme karar ının iptali talepli davada -ba şvurucunun Türkiye'den ayr ılmas ından sonra- 18/9/2019 tarihinde yürütmeyi durdurma karar ı, akabinde 20/11/2019 tarihinde -kesin olmak üzere- iptal karar ı verilmiştir (bkz. 16). 50. Sözle şme'nin sa ğlad ığı korumadan feragat edilebilece ği kabul edilse dahi devletin gönderildikleri ülkede kötü muameleye maruz kalabilecek yabanc ılar ın maddi ve manevi varl ıklar ına yönelik risklere kar şı korunmalar ı yönündeki pozitif yükümlülü ğü devam eder. Geri gönderilen ülkedeki riskin bir olas ılığın ötesinde gerçek bir risk seviyesinde Başvuru Numaras ı: 2019/24388 Karar Tarihi : 2/5/2023 11olduğu kabul edildi ğinde gönüllü geri dönü ş hâlinde bu pozitif yükümlülük, dönü ş karar ı öncesi ba şvurucunun yeterli düzeyde bilgilendirilip bilgilendirilmedi ğinin yani bu dönü şün bilinçli olup olmad ığının belirlenmesi şeklinde ortaya ç ıkar. 51. Somut ba şvuruda ya şam hakk ı ve kötü muamele yasa ğı kapsam ında bir ihlal olup olmad ığının tespiti için öncelikle geri gönderilen ülkedeki riskin olas ılığın ötesinde gerçek bir risk seviyesinde oldu ğunun ispatlanmas ı, gerçek bir risk seviyesinde oldu ğunun kabulü hâlinde ise gönüllü olduğu savunulan ba şvurucunun dönü ş öncesi yeterli düzeyde bilgilendirilip bilgilendirilmedi ğinin, başka bir deyi şle bu dönü şün bilinçli olup olmad ığının belirlenmesi gerekir. 52. Geçici koruma statüsü ile Türkiye'de bulunan Suriye Arap Cumhuriyeti uyruklu başvurucunun s ınır d ışı edilmesine ili şkin 16/7/2019 tarihli kararda "Menşe ülkesine s ınır d ışı edilmesi durumunda, (6458 say ılı) Kanun'un 4. maddesi ve 55 inci maddesinin 1 inci fıkras ının (a) bendi kapsam ında sak ınca bulundu ğu tespit edilmi ştir." ifadesi yer almaktad ır. Bu gerekçe ile "güvenli üçüncü bir ülkeye s ınır d ışı edilmesine veya gönüllü olmas ı halinde menşei ülkesine ç ıkışının sağlanmas ına" karar verilmi ştir. Kararda at ıf yap ılan 6458 say ılı Kanun'un "Geri gönderme yasa ğı" kenar ba şlıklı 4. maddesinde bir kimsenin i şkenceye, insanl ık d ışı ya da onur k ırıcı ceza veya muameleye tabi tutulaca ğı veya ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi fikirleri dolay ısıyla hayat ının veya hürriyetinin tehdit alt ında bulunaca ğı bir yere gönderilemeyece ği, "S ınır d ışı etme karar ı alınmayacaklar" kenar ba şlıklı 55. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (a) bendinde ise s ınır dışı edileceği ülkede ölüm cezas ına, işkenceye, insanl ık d ışı ya da onur k ırıcı ceza veya muameleye maruz kalaca ğı konusunda ciddi emare bulunan bir kimsenin s ınır d ışı edilemeyece ği düzenlenmi ştir. 53. Görüldü ğü gibi daha önce geçici koruma statüsü verilmi ş olan başvurucunun sınır d ışı edilmesine ili şkin kararda men şe ülkesine s ınır d ışı edilmesinde sak ınca bulundu ğu kabul edilmi ştir. Dolay ısıyla yetkili makamlarca geri gönderilen ülkedeki riskin bir olas ılığın ötesinde gerçek bir risk seviyesinde oldu ğu kabul edilmi ştir. Bu nedenle Anayasa Mahkemesince bu konuda ayr ıca bir de ğerlendirme yap ılmas ına gerek görülmemi ştir. Nitekim Birle şmiş Milletler organlar ı taraf ından o dönemde yay ımlanan ve ba şvuran ın geri gönderildi ği an ı da kapsayan bilgiler; Suriyelilerin ülkelerine zorla geri gönderilmesinin, devam eden dü şmanl ıklar, sivillerin ma ğdur olduğu keyfî tutuklamalar ve şiddet olaylar ı nedeniyle tavsiye edilmedi ğini aç ıkça ortaya koymaktad ır (bkz. 31). 54. Geri gönderilen ülkedeki riskin olas ılığın ötesinde gerçek bir risk seviyesinde olduğu kabul edildi ğine göre çözülmesi gereken as ıl mesele dönü ş öncesi gönüllü olduğu savunulan ba şvurucunun yeterli şekilde bilgilendirilip bilgilendirilmedi ği yani bu dönü şü bilinçli yap ıp yapmad ığıdır. 55. Başvurucu, Türkçe ve Arapça olarak matbu şekilde düzenlenen 18/7/2019 tarihli gönüllü geri dönü ş istek formuna istinaden s ınır d ışı edilmiştir (bkz. 13). 56. Gönüllü geri dönü ş istek formunda ba şvurucu ile görevli personelin ve tercüman ın imzas ı bulunmaktad ır. İçişleri Bakanl ığının Geçici Koruma Kapsam ındaki Yabanc ılar ın İşlemlerine İlişkin Usul ve Esaslara İlişkin 2017/10 Say ılı Genelgesi'nde "gönüllü geri dönü ş istek formu" nun dönü ş yapmak isteyen yabanc ının yan ı sıra Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserli ği temsilcisi, temsilcinin bulunmamas ı durumunda Başvuru Numaras ı: 2019/24388 Karar Tarihi : 2/5/2023 12Kızılay yetkilisi, K ızılay yetkilisinin de bulunmamas ı hâlinde valiliklerce uygun görülen sivil toplum kurulu şu temsilcisi veya valilik insan haklar ı ve eşitlik kurulu görevlileri taraf ından imzalanaca ğı ifade edilmi ştir. Oysa ba şvurucunun imzas ını içeren formda kurum/kurulu ş yetkilisi imzas ı bulunmamaktad ır. 57. Öte yandan bireysel ba şvuru formunda ba şvurucunun Türkçe bilmedi ği veya Arapça dahi olsa okur yazar olmad ığı iddia edilmedi ği gibi form hem Türkçe hem Arapça düzenlenmi ş, dahas ı formun imzas ı s ıras ında mütercim haz ır edilmiştir. K ısacas ı form içeriğine vâk ıf olunmad ığı gibi bir iddia söz konusu olmad ığı için bu hususlarda ayr ı bir inceleme yapmaya gerek bulunmamaktad ır. 58. Ancak matbu bir şekilde düzenlenmi ş olan form "Gönüllü geri dönü ş talebime istinaden men şe ülkemdeki genel durum ve güvenlik durumu hakk ında yetkililer taraf ından ayr ıntılı olarak bilgilendirildim." ifadelerini ta şımakla birlikte ba şvurucunun Suriye deki kişisel durumuna ili şkin herhangi bir ayr ıntı içermemekte, geçici koruma alt ına al ınmas ını hakl ı kılan olas ı riskin neden art ık geçerli olmad ığını da aç ıklamamaktad ır. 59. S ınır d ışı karar ı sonras ı başvurucunun adli yard ım talebinde bulunmas ı üzerine 17/7/2019 tarihinde baro ba şkanl ığınca başvurucuyu temsil etmek üzere bir avukat görevlendirilmi ştir. Görevlendirilen avukat ayn ı tarihte İl Göç İdaresine verdi ği dilekçe ile vekâlet yerine geçmek üzere adli yard ım karar örne ğini sunmu ş olmas ına rağmen 18/7/2019 tarihli "gönüllü geri dönü ş istek formu" imzalan ırken avukat haberdar edilmemi ştir. Nitekim formda ba şvurunun vekili nam ı ile bir imza bulunmamaktad ır. 60. Başvurucu, s ınır d ışı karar ı sonras ı derhâl adli yard ım talebinde bulunmu ş; 17/7/2019 tarihinde görevlendirilen avukat ile görü şmüş ve avukat taraf ından 18/7/2019 tarihinde (bir gün sonra) idare mahkemesi nezdinde s ınır d ışı etme karar ının iptali talepli dava aç ılm ıştır. Hâl böyle iken ba şvurucunun avukat ı ile görü şmesinden yaln ızca bir gün sonra -ve talimat ı ile aç ıldığı anlaşılan s ınır d ışı karar ının iptali davas ı ile ayn ı gün- r ızas ı ile ve bilinçli bir şekilde gönüllü olarak geri döndü ğünü söylemek için oldukça güçlü kan ıtlar bulunmal ıdır. 61. Anayasa n ın 17. maddesinin güvence alt ına ald ığı haklardan feragat edebilece ği varsay ılsa bile yukar ıdaki aç ıklamalar çerçevesinde ba şvurucunun s ınır d ışı etme karar ında da kabul edilen men şe ülkedeki, olas ılığın ötesinde gerçek bir risk olduğu konusunda yeterli düzeyde bilgilendirilmedi ği görüldüğü gibi bir gün önce avukat ına s ınır d ışı işleminin iptali için dava açmas ı talimat ını veren ba şvurucunun -hayat ın olağan ak ışına ayk ırı bir biçimde- refakatindeki aile efrad ı ile birlikte avukat ı veya herhangi bir uluslararas ı ve ulusal sivil toplum örgütü temsilcisi haz ır edilmeksizin imzalad ığı form ile bilinçli şekilde, gönüll ü olarak men şe ülkesine döndü ğünün söylenemeyece ği aç ıktır. 62. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan yaşam hakk ının ve kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. D. Yaşam Hakk ı ve Kötü Muamele Yasa ğı ile Bağlant ılı Olarak Etkili Başvuru Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı 63. Başvurucu; s ınır d ışı etme karar ına karşı açt ığı iptal davas ının sonucu beklenmeden, dahas ı Suriye'ye gitmek istemedi ğini beyan etmesine ra ğmen, üstelik Başvuru Numaras ı: 2019/24388 Karar Tarihi : 2/5/2023 13avukat ına veya kendisine bildirimde dahi bulunulmadan ülkesine zorla geri gönderilmesi nedeniyle etkili ba şvuru hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 2. Değerlendirme 64. Anayasa n ın " Temel hak ve hürriyetlerin korunmas ı" kenar başlıklı 40. maddesinin birinci f ıkras ı şöyledir: " Anayasa ile tan ınm ış hak ve hürriyetleri ihlal edilen herkes, yetkili makama geciktirilmeden ba şvurma imkan ının sağlanmas ını isteme hakk ına sahiptir." a. Kabul Edilebilirlik Yönünden 65. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan yaşam hakk ı ve kötü muamele yasağıyla bağlant ılı olarak etkili ba şvuru hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. b. Esas Yönündeni. Genel İlkeler 66. Anayasa Mahkemesinin istikrarl ı içtihad ına göre Anayasa'n ın 17. maddesinin üçüncü f ıkras ı, gönderildikleri ülkede öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma riski bulunan yabanc ılar ın maddi ve manevi varl ıklar ının korunmas ı yönünde devlete poziti f yükümlülük yüklemektedir ( A.A. ve A.A. , 59). 67. An ılan pozitif yükümlülük kapsam ında s ınır d ışı edilecek ki şiye ülkesinde karşılaşabileceği risklere kar şı gerçek anlamda bir koruma sa ğlanabilmesi için s ınır d ışı karar ına karşı etkili bir karşı çıkma imkân ı tan ınmas ı gerekir ( A.A. ve A.A. , 60). ii.İlkelerin Olaya Uygulanmas ı 68. 6458 say ılı Kanun'un 53. maddesinin (3) numaral ı fıkras ında, yabanc ının s ınır dışı etme karar ına karşı karar ın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilece ği, dava açma süresi içinde veya yarg ı yoluna ba şvurmas ı hâlinde yarg ılama sonuçlan ıncaya kadar yabanc ının s ınır d ışı edilemeyece ği öngörülmü ştür. Ancak ayn ı fıkrada "yabanc ının r ızas ı" hâlinde yarg ılaman ın sonuçlanmas ının beklenmeyece ği belirtilmi ştir. 69. Kamu otoritelerinin gönüllü geri dönü ş prosedürünü istismar etmelerinin engellenmesi için İçişleri Bakanl ığının Geçici Koruma Kapsam ındaki Yabanc ılar ın İşlemlerine İlişkin Usul ve Esaslara İlişkin 2017/10 Say ılı Genelgesi'nde "gönüllü geri dönü ş istek formu" nun dönü ş yapmak isteyen yabanc ının yan ı sıra Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserli ği temsilcisi, temsilcinin bulunmamas ı durumunda ise bir ulusal sivil toplum örgütü yetkilisince imzalanaca ğı ifade edilmi ştir. 70. Somut ba şvuruda, ba şvurucunun imzas ını içeren formda Birle şmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserli ği temsilcisi veya ulusal sivil toplum örgütü temsilcisinin imzas ı bulunmamaktad ır. Form imzalan ırken başvurucunun avukat ının da haberdar/haz ır edilmedi ği görülmüştür. Nitekim formda ba şvurunun vekili nam ı ile bir imza bulunmamaktad ır. 71. Başvurucu ad ına idare mahkemesi nezdinde aç ılm ış olan s ınır d ışı etme karar ının iptali talepli davada -ba şvurucunun Türkiye'den ayr ılmas ından sonra- 18/9/2019 Başvuru Numaras ı: 2019/24388 Karar Tarihi : 2/5/2023 14tarihinde yürütmeyi durdurma karar ı, akabinde ise 20/11/2019 tarihinde -kesin olmak üzere- iptal karar ı verilmiştir. Ancak ba şvurucunun 18/7/2019 tarihinde "gönüllü geri dönü ş istek formu "ndaki imzas ına istinaden ülkeden ç ıkışı sağland ığı için iptal karar ının etkili ve fiilî bir sonucu olmam ıştır. 72. Hakk ında s ınır d ışı karar ı al ınm ış ve bu karara kar şı iptal davas ı açmas ı nedeniyle kural olarak yarg ılama sonuçlan ıncaya kadar s ınır d ışı edilemeyecek ola n başvurucunun 6458 say ılı Kanun'un 53. maddesinin üçüncü f ıkras ında istisna tutulan "yabanc ının r ızas ı" gerekçesi ile yarg ılaman ın sonuçlanmas ı beklenmeden derhâl ülkeden çıkışının sağland ığı anlaşılm ıştır. 73. Başvurucunun gönüllü geri dönü ş istek formunu imzalad ığı ayn ı gün ülkeden çıkışının sağlanmas ı nedeniyle 6458 say ılı Kanun'da s ınır d ışı işlemine kar şı öngörülen -ve dava açma süresinde dahi koruma sa ğlayan- iptal davas ının etkinliğine halel getirilmi ştir. Başvurucu, Suriye ye geri gönderilmesinden önce geri göndermeye itiraz etmesini sağlayacak, durdurucu etkisi olan yollardan yararlanamam ış ve başvurucunun itiraz yolundan açık bir şekilde, bir ba şka ifadeyle bilinçli ve ayd ınlat ılm ış olarak feragat etti ği de ikna edici bir şekilde ortaya konulmam ıştır. 74. Aç ıklanan gerekçelerle ya şam hakk ı ve kötü muamele yasa ğı ile bağlant ılı olarak Anayasa n ın 40. maddesinde güvence alt ına al ınan etkili ba şvuru hakk ının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir. E. 6216 Say ılı Kanun'un 50. Maddesi Yönünden 75. 30/3/2011 tarihli ve 6216 Say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun un 50. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının ilgili k ısm ı ve (2) numaral ı fıkras ı şöyledir: (1) Esas inceleme sonunda, ba şvurucunun hakk ının ihlal edildi ğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal karar ı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yap ılmas ı gerekenlere hükmedilir. (2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme karar ından kaynaklanm ışsa, ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ırmak için yeniden yarg ılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmayan hâllerde ba şvurucu lehin e tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava aç ılmas ı yolu gösterilebilir. Yeniden yarg ılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal karar ında açıklad ığı ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir. 76. Başvurucu; ihlalin tespitine, ihlalin tüm sonuçlar ı ile giderilmesi için gerekli tedbirlerin al ınmas ına ve 50.000 TL manevi tazminata karar verilmesini istemi ştir. 77. Yaşam hakk ı ve kötü muamele yasa ğı ile bu hak ve yasak ile ba ğlant ılı olarak etkili başvuru hakk ının ihlal edildi ği sonucuna var ılm ıştır. İhlalin idarenin geri gönderme şeklindeki i şlem ve eyleminden kaynakland ığı anlaşılm ıştır. Başvuru Numaras ı: 2019/24388 Karar Tarihi : 2/5/2023 1578. Yaln ızca ihlal tespitiyle giderilemeyecek olan manevi zararlar ı karşılığında başvurucuya net 50.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Adli yard ım talebinin KABULÜNE, B. 1. Ki şi özgürlüğü ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 2. Yaşam hakk ının ve kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, 3. Yaşam hakk ı ve kötü muamele yasa ğı ile bağlant ılı olarak etkili ba şvuru hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, C. 1. Anayasa n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan yaşam hakk ının ve kötü muamele yasa ğının İHLAL ED İLDİĞİNE, 2. Anayasa'n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan yaşam hakk ı ve kötü muamele yasa ğı ile bağlant ılı olarak, Anayasa n ın 40. maddesinde güvence alt ına al ınan etkili başvuru hakk ının İHLAL ED İLDİĞİNE, D. Başvurucuya net 50.000 TL manevi tazminat ÖDENMES İNE, E. 9.900 TL vekâlet ücretinden olu şan yarg ılama giderinin başvurucuy a ÖDENMES İNE, F. Ödemenin karar ın tebliğini takiben ba şvurucunun Hazine ve Maliye Bakanl ığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yap ılmas ına, ödemede gecikme olmas ı hâlinde bu sürenin sona erdi ği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FA İZ UYGULANMASINA, G. Karar ın bir örne ğinin İçişleri Bakanl ığına ve Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 2/5/2023 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi.