Rekabet Kurumu · D.2003 -4-166 (Soruşturma) Karar Sayısı : 05-43/602 · K.05-43/602 -153 Karar Tarihi : 1.7.2005 A. TOPLANTI

Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2003 -4-166 (Soruşturma) Karar Sayısı : 05-43/602 -153 Karar Tarihi : 1.7.2005 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Mustafa PARLAK Üyeler : Tuncay SONGÖR, Prof.Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL, Prof.Dr.Nurettin KALDIRIMCI, M.Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN B. SORUŞTURMA HEYETİ Başkan : Rıfkı ÜNAL Raportörler : Oğuzkan GÜZEL, K. Oğuz KARAKOÇ, Hatice Akkaya KARAYOL, Levent KUTOĞLU. 20 C. ŞİKAYET EDEN Türkiye A karyakı

Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2003 -4-166 (Soruşturma) Karar Sayısı : 05-43/602 -153 Karar Tarihi : 1.7.2005 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Mustafa PARLAK Üyeler : Tuncay SONGÖR, Prof.Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL, Prof.Dr.Nurettin KALDIRIMCI, M.Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN B. SORUŞTURMA HEYETİ Başkan : Rıfkı ÜNAL Raportörler : Oğuzkan GÜZEL, K. Oğuz KARAKOÇ, Hatice Akkaya KARAYOL, Levent KUTOĞLU. 20 C. ŞİKAYET EDEN Türkiye A karyakıt Bayileri Petrol ve Gaz Şirketleri İşveren Sendikası (TABGİS) Temsilcisi: Av. İbrahim GÜL Mithatpaşa Cad. No: 13/12, 06420 Kızılay/Ankara D. HAKKINDA SORUŞTURMA YAPILAN Bankalararası Kart Merkezi A.Ş. (BKM) 30 Temsilciler: Prof. Dr. Erden KUNTALP, Pr of. Dr. Sabih ARKAN, Av. Güzin PEKGÜÇLÜ, Av. Sülün GÜÇER Reşit Galip Cad. Hirfanlı Sok. No:7/3 -4 GOP/Ankara E. DOSYA KONUSU : Bankalararası Kart Merkezi A.Ş. bünyesinde biraraya gelen bankaların belirlediği takas komisyonu oranları ile 4054 sayılı Rekabet in Korunması Hakkında Kanun un 4. maddesinin ihlal edildiği iddiası. F. İDDİALARIN ÖZETİ : Şikayet dilekçesinde, Bankaların tekel konumunda olan 40 BKM bünyesinde, kredi kartı işlemlerinde, üye işyeri komisyonunu ve üye işyerine ürün bedelinin aktarıldığı gü n sayısını birlikte belirledikleri, BKM de biraraya gelen bankaların kredi kartı komisyon oranlarını birlikte belirledikleri ve pazar payı büyük olan bankaların BKM ye hakim olmaları nedeniyle rekabetin büyük bankalar lehine bozulduğu iddia edilerek, banka ların kredi kartı komisyon oranlarını birlikte belirlemelerinin tedbiren durdurulması, BKM nin yapısının rekabeti tesis edecek bir yapıya kavuşturulması için BKM nin bölünmesi ve 4054 05-43/602 -153 2 sayılı Kanun un ihlal edilen 4. ve 6. maddeleri hakkında gerekli işlemle rin yapılması talep edilmiştir. 50 G. DOSYA EVRELERİ: Şikayet dilekçesinin Kurum kayıtlarına 1.9.2003 tarih ve 4224 sayı ile intikali üzerine hazırlanan 1.10.2003 tarih ve 2003 -4-166/BN -03- MHA sayılı Bilgi Notu, Rekabet Kurulu nun 9.10.2003 tarihli toplantıs ında görüşülerek 4054 sayılı Kanun un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. Karar gereği yürütülen önaraştırma sonucunda Kurum raportörlerince düzenlenen 5.12.2003 tarih ve 2003 -4-166/ÖA -03-KOK sayılı Önaraştırma Raporu, Rekab et Kurulu nun 23.12.2003 tarih ve 03 -82/997 -M sayılı toplantısında görüşülerek, takas komisyonu oranlarının belirlenmesi ile 4054 60 sayılı Kanun un 4. maddesine aykırı ve yasak davranışların gerçekleştirilip gerçekleştirilmediğinin tespit edilebilmesi için B KM hakkında aynı Kanun un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına karar verilmiştir. 30.12.2003 tarih ve 3488 sayılı yazı ile, Kanun'un 43/2. maddesi uyarınca BKM ye soruşturma açıldığına dair bildirimde bulunulmuş ve 30 gün içinde ilk yazılı savunman ın gönderilmesi istenmiştir. Hakkında soruşturma açılan BKM vekilleri tarafından gönderilen ve Kurum kayıtlarına 15.1.2004 tarih ve 219 sayı ile giren başvuruda, ilk yazılı savunma dilekçesi için verilen sürenin 30 gün uzatılması talep edilmiştir. Ek süre talebine ilişkin olarak, Rekabet Kurulu 70 22.1.2004 tarih, 04 -06/56 -M sayı ile red kararı vermiştir. BKM nin ilk yazılı savunması süresi içinde Kurum kayıtlarına intikal etmiştir. Bu dönemde BKM vekilleri tarafından gönderilen ve Kurum kayıtlarına 15.1.2004 tarih, 220 sayı ile giren Bildirim Formu ile muafiyet başvurusunda bulunulmuş; Kurulumuz tarafından 22.4.2004 tarih, 04 -27/325 -M sayı ile söz konusu başvurunun soruşturma kapsamında değerlendirilmesine karar verilmiştir. TABGİS vekili tarafından gönderi len ve Kurum kayıtlarına 30.3.2004 tarih, 1617 sayı ile intikal eden dilekçede bankaların üye işyerlerine uyguladıkları bekleme 80 süresiyle takas komisyonu arasında yakın ilişki olması dolayısıyla soruşturmaya bankaların dahil edilmesi talep edilmiştir. Söz konusu talep Kurul un 22.4.2004 tarih, 04 -27/344 -M sayılı kararı ile reddedilmiştir. Soruşturma Heyetinin talebi üzerine Kurul un 17.6.2004 tarih ve 04 -42/516 -M sayılı kararı ile soruşturma süresi 6 ay uzatılmıştır. Soruşturma Heyeti'nce tamamlanan 22. 12.2004 tarihli ve S.R./04 -18 sayılı Soruşturma Raporu, Kanun'un 45/1. maddesi uyarınca tüm Kurul Üyeleri ile BKM vekillerine tebliğ edilmiş ve aynı maddenin ikinci fıkrası gereğince 30 gün içinde 90 ikinci yazılı savunmanın gönderilmesi istenmiştir. BKM veki lleri tarafından gönderilen ve 6.1.2005 tarih, 161 sayı ile Kurum kayıtlarına giren başvuruda, yazılı savunma süresinin 30 gün uzatılması talep edilmiş; Kurul un 10.1.2005 05-43/602 -153 3 tarih, 05 -03/19 -M sayılı kararı ile yazılı savunma süresinin 30 gün uzatılmasına karar verilmiştir. Bu kararı takiben BKM nin ikinci yazılı savunması, 22.2.2005 tarih, 1187 sayı ile süresi içinde Kurum kayıtlarına intikal etmiştir. Söz konusu yazılı savunma üzerine Soruşturma Heyeti tarafından hazırlanan Ek Yazılı Görüş, Kanun un 45/2. maddesi uyarınca 9.3.2005 tarihinde tüm Kurul üyelerine ve taraflara tebliğ 100 edilmiştir. BKM vekilleri tarafından gönderilen ve 15.3.2005 tarih, 1687 sayı ile Kurum kayıtlarına giren dilekçede savunma süresinin 30 gün daha uzatılması talep edilmiş; Kurul un 24.3.2005 tarih, 05 -18/196 -M sayılı kararı ile, BKM nin yazılı savunma süresi 30 gün uzatılmıştır. BKM nin savunması, süresi içinde Kurum kayıtlarına intikal etmiştir. 17.5.2005 tarih ve 05 -32/412 -M sayılı Kurul kararı ile, sözlü savunma toplantısının 29.6.2005 tarihinde yapılmasına karar verilmiştir. 29.6.2005 tarihinde yapılan sözlü savunmanın ardından Kurul, 1.7.2005 tarihinde 110 05-43/602 -153 sayı ile nihai kararını vermiştir. Kurul un nihai kararı, gerekçeli karar daha sonra tebliğ edilmek üzere 14.7 .2005 tarihinde taraflara tefhim edilmiştir. H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ Soruşturma Heyetinde yer alan raportörler tarafından; a) BKM nin Yönetim Kurulu kararlarıyla ortak takas komisyonu belirlemesinin 4054 sayılı Kanun kapsamında bir teşebbüs birliği karar ı olduğu ve Kanun un 120 4. maddesinin Mal veya hizmetlerin alım ya da satım fiyatının, fiyatı oluşturan maliyet, kâr gibi unsurlar ile her türlü alım yahut satım şartlarının tespit edilmesi şeklindeki (a) bendine aykırılık oluşturduğu, b) Kartlı ödeme sistemle ri pazarının kendine özgü koşulları nedeniyle, birlikte takas komisyonu belirlenmesi faaliyetinin, bazı koşulları sağlaması halinde Kanun un 5. maddesi kapsamında muafiyetten yararlanabileceği, ancak şu anda uygulanan haliyle bu koşulların gerçekleşmediği, c) Çok taraflı takas komisyonu uygulamasına Kanun un 5. maddesi kapsamında muafiyet tanınabilmesi için, BKM tarafından uygulanmakta olan formülde; fonlama maliyetinin hesaplanmasında Merkez Bankası (TCMB) tarafından 130 belirlenen gecelik (overnight) faiz oranın ın esas alınması ile operasyonel maliyetler kaleminden batak maliyeti unsurunun çıkarılarak, durumun Rekabet Kurumu na tevsik edilmesi halinde muafiyet tanınması gerektiği, d) Muafiyetin süresinin ise şartların yerine getirildiğinin tevsik edilmesinden itibar en 2 yıl olarak belirlenmesinin uygun olacağı, e) BKM. ye teşebbüs birliği olarak alınan kararları süresi içerisinde bildirmemesi nedeniyle , 4054 sayılı Kanun un 16. maddesinin, birinci fıkrası, (c) bendinde yer alan tutarda ceza verilmesi gerektiği, 05-43/602 -153 4 f) Bankacı lık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK)'na, hazırlanan Banka Kartları ve Kredi Kartları Kanunu tasarısında kredi kartı sisteminin işleyişi ile 140 ilgili düzenleme ve denetleme yapma yetkisinin kendilerine tanınması gerektiğine dair bir Rekabet Kurulu görüş ünün, Kanun 27 (g) ve 30 (f) maddeleri uyarınca gönderilmesinin uygun olacağı, g) T.C. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı na 4077 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunda 4822 sayılı Kanunla getirilen ilave ödeme yasağı hükmünün kaldırılmasına dair Rekabet Kuru lu görüşünün, Kanun 27 (g) ve 30 (f) maddeleri uyarınca gönderilmesinin uygun olacağı, ifade edilmiştir. Ek görüşte ise muafiyet koşullarına fonlama maliyetinde takassız (on-us) işlemlerin dikkate alınmaması gerektiği şartının da ilave edilmesi 150 gerektiğ i ifade edilmiştir. I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME I.1. İlgili Pazar I.1.1. İlgili Ürün Pazarı Soruşturmanın konusu, takas komisyonu oranının BKM yönetiminde yer alan bankalar arasında birlikte tespit edilmesinin bir rekabet ihlali olup olmadığıdır. Taka s komisyonu oranının seviyesi, dolaylı olarak üye işyerlerinin anlaşmalı bankalara ödedikleri işyeri komisyonu oranlarına etki etmektedir. Diğer bir deyişle takas komisyonu, bankalar tarafından üye işyerlerine verilen kredi kartı ile ödeme 160 hizmetinin maliy etini oluşturan önemli bir kalem olarak ortaya çıkmakta ve bu maliyet hizmet bedeli olarak işyeri komisyonuna yansıtılmaktadır. Nakit ve çekin, plastik kartlarla ikame edilebilir nitelikte kabul edilmemesi gerekmektedir. İşyerleri açısından kartla satışı durdurmaları halinde katlanacakları gelir kaybı, üye işyeri komisyonlarında artışla birlikte genel fiyat seviyelerindeki yükselme sonucunda katlanacakları gelir kaybından yüksek olacaktır. Tüketiciler açısından ise nakit kullanımı, riskli ve büyük miktarl ı alımlar için uygun olmayan bir yöntemdir ve kartlı ödeme ile ikame edilebilir nitelikte değildir. Ülkemizde vadeli çek uygulaması bulunması nedeniyle çek, tüketici 170 açısından kredi kartı ile ikame edilebilir nitelikte gözükse de, işyerleri açısından daha riskli bir ödeme aracı olması nedeniyle satış noktalarında özellikle perakende alımlarda kabul görmemektedir. Ayrıca çekler uygulamada vadeli çek şeklinde gerçekleşse de hukuki bakımdan ibrazı ile ödemesi gerçekleşmesi gereken kıymetli evrak niteliğindedir . Dolayısıyla, kredi kartlarının sahip olduğu ödeme vadesi imkanına hukuken sahip bulunmamaktadır. Banka kartı ve kredi kartlarının ödeme sistemleri içindeki yeri de her ne kadar işyerlerinin kabulü açısından ikame edilebilir nitelikteyse de, tüketici açı sından ikame edilebilir nitelikte değildir. Banka kartı ile ödeme yapmak için müşteriye ait 180 05-43/602 -153 5 vadesiz hesapta mevduat bulunması gerekmektedir; ancak kredi kartı daha sonra ödeme yapmaya imkan vermesi nedeniyle hem kredi, hem ödeme aracıdır. Bu çerçevede BKM nin takas komisyonu oranını belirlemesine yönelik ilgili ürün pazarı kredi kartı ile ödeme hizmetleri pazarı olarak belirlenmiştir. I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar Kredi kartı ile ödeme hizmetleri faaliyetleri ülke genelinde aynı sistemle uygulanmaktadır. Ülke dışında kullanılan kredi kartları ile yabancıların ülke içinde kullandıkları kredi kartlarına ait ödeme hizmetleri farklı bir sistemle yürütülmekte 190 olup, soruşturma konusu kapsamında bulunmamaktadır. Kredi kartı ile ödeme hizmetlerinin ülke içinde ay nı şekilde gerçekleştirilmesinden ötürü ilgili coğrafi pazar Türkiye Cumhuriyeti Sınırları olarak tespit edilmiştir. I.2. Kartlı Ödeme Sistemlerinin İşleyişi ve Takas İşlemi BKM nin en önemli faaliyeti, kartlı ödeme sisteminde bankalar arası takas işlemlerini gerçekleştirmektir. Kartlı ödeme sistemlerinde, bir bankanın üstlenebileceği iki işlev bulunmaktadır: ihraççılık ve kabulcülük. Kart ihraç eden bankalar kredi kartları basarak bu kartları müşterilerine dağıtan bankalardır; 200 kabulcü bankalar ise üy e işyerleri ile belirli bir komisyon (işyeri komisyonu) ücreti karşılığında anlaşmalar yaparak bu işyerlerine satış noktası terminalleri (POS - Point Of Sale Terminal) sağlayan bankalardır. Bir işyeri, kabulcü banka ile anlaşma yaparsa, o bankada söz konusu işyeri için bir hesap açılır ve işyeri tüketicilerin kartlı ödeme yapmalarından kaynaklanan bütün alacaklarını anlaşmalı olduğu bu bankadan alır. Örneğin bir işyeri A bankası ile anlaşmalı olsun ve tüketici B bankasının kredi kartını kullanarak bu mağazada n alışveriş yapsın. Bu durumda, mağaza B bankası ile herhangi bir ilişkiye geçmemekte, alışveriş tutarını anlaşmalı olduğu POS sahibi A bankasından almaktadır. Bir banka aynı anda kabulcü ve ihraççı olabileceği gibi, sadece ihraççı durumunda 210 da olabilir. Aşağıdaki şekil, bir kredi kartı ile yapılan alışverişte, bilgi ve para akışını özetlemektedir: 05-43/602 -153 6 Şekil 1 Şekilde kesik oklar bilgi akışını, kesik olmayan oklar ise para akışını göstermektedir. Buna göre, kart hamilinin kart bilgileri, üye işyerindeki POS cihazı aracılığıyla kabulcü bankaya aktarılmakta, oradan da kart hamilinin bankasına, yani ihraççı bankaya aktarılmaktadır. İhraççı banka, kart hamiline her 220 ay ekstre bilgilerini yollamaktadır. Kart hamil i ise üye işyerinden almış olduğu mal veya hizmetin bedelini kendi ihraççı bankasına ödemekte, ihraççı banka da takas komisyonu kesintisini yaptıktan sonra kalan bedeli üye işyerinin kabulcü bankasına ödemektedir. Son olarak kabulcü banka, üye işyeri komis yonu kesintisini yaptıktan sonra kalan meblağı üye işyerine aktarmaktadır. Bazı üye işyerleri, kabulcü bankalardaki alacaklarını hemen tahsil etmeyip belirli bir süre bekletmekte ve bunun karşılığında kabulcü bankaya bir işyeri komisyonu ödememektedir. Bu işleme bloke denmektedir. Bazı durumlarda, kart hamilinin bankası ile üye işyerinin anlaşmalı bankası, yani 230 ihraççı ve kabulcüler aynı banka olabilmektedir. Bu tür işlemlere takassız (on -us) işlemler denmekte olup bu durumda bir takas işlemi gerçekleşmem ektedir. Takas işlemi gerçekleşmemekte olduğundan, kabulcü banka için herhangi bir takas maliyeti oluşmamakta, bu nedenle de bankalar on -us işlemler için üye işyerlerinden daha düşük üye işyeri komisyonları talep etmektedirler. Genellikle bir kabulcü banka ile bir işyeri arasında yapılan sözleşmede, biri takaslı, öteki ise takassız işlemler için olmak üzere iki ayrı üye işyeri komisyonu bulunmaktadır. I.3. Yapılan Tespitler ve Deliller 240 Takas işlemleri Türkiye içindeki işlemler için BKM tarafından yürütül mekte olup takas komisyonları da yine aynı kuruluş tarafından belirlenmektedir. Takas Satış fiyatı takas komisyonu Satış fiyatı üye işyeri komisyonu Bütün kartlı alışveriş işlemleri için işlem ve kart hamili bilgileri İhraççı bankanın kartına ait İşlem ve kart hamili bilgileri Satış fiyatı + hesap ücretleri İhraççı Banka Kabulcü Banka Kart Hamili Üye İşyeri Kart detayları ve onay bilgileri Mal veya hizmet Ekstre Bilgileri 05-43/602 -153 7 komisyonu oranı BKM Yönetim Kurulu tarafından genel olarak yönetim kurulu üyesi bir bankanın önerisi üzerine değerlendirilmekte ve gerek görülürse değiştirilmektedir. İhr aççılar tarafından kabulcülere uygulanan takas komisyonu kabulcülere maliyet olarak yansımakta olduğundan, kabulcüler de bu maliyeti üye işyerlerine, işyeri komisyonu olarak yansıtmaktadır. Takas komisyonu oranı bütün bankalar arasında aynı oranda uygulanm aktadır. Aslen takas komisyonu ihraççı tarafından kabulcüye uygulanan bir hizmet bedelidir. 250 Takas işlemlerinin BKM gibi bir kuruluş tarafından yapılmadığı durumlarda, bu işlemler bizzat Visa veya Mastercard kuruluşları tarafından yapılmaktadır. Kredi kartı ihraç etmek isteyen bir kuruluş, öncelikle ilgili kartlı ödeme kuruluşuyla (Visa, Mastercard vb.) bir lisans sözleşmesi imzalamak zorundadır. Lisans sözleşmesi imzalayıp kart ihraç etmeye hak kazanan bir kuruluşun ihraç ettiği bütün kartlar, o kartlı ö deme ağının kurulu olduğu her yerde kullanılabilmektedir. Örneğin Türkiye de bir kuruluştan kredi kartı alan bir kart hamili yabancı bir ülkede kartıyla alışveriş yaptığında, onay ve takas işlemleri ilgili kartlı ödeme sistemi kuruluşu (Visa, Mastercard vb .) aracılığıyla gerçekleştirilmekte, uygulanan takas komisyonu ise Visa ve Mastercard ın uluslararası düzeyde tespit 260 etmiş olduğu orana göre belirlenmektedir. Yurtiçi kullanımlarda, ya BKM benzeri bir kuruluş bu işlemleri üstlenmekte ya da yurtiçi takas da yine Visa veya Mastercard bünyesinde yapılmaktadır. Türkiye de de, BKM olmasaydı, bu işlemler Visa, Mastercard gibi sistemler aracılığıyla gerçekleştirilecekti. Ortak takas komisyonu uygulaması tüm dünyada geçerli bir uygulama olup, birtakım ülkelerde tak as işlemi bizzat Visa veya Mastercard kuruluşları tarafından, diğer ülkelerde ise yurtiçi kuruluşlar tarafından yapılmaktadır. Ülkemizde takas komisyonu oranlarını BKM belirlemektedir. BKM, kuruluşundan itibaren, kendi Yönetim Kurulu bünyesinde aldığı kar arlarla, takas komisyonu 270 belirlenmesinde çeşitli uygulamalara gitmiştir. İlk dönemlerde herhangi bir formüle dayalı olmaksızın belirlenen komisyonlarda, objektif bir formüle dayalı olarak komisyon oranının belirlenmesi fikri ilk olarak 24.8.1998 tarihli yö netim kurulu kararı ile gündeme gelmiş; bu karara istinaden 17.9.1998 tarihli yönetim kurulunda objektif kıstas olarak belirlenen ilk formül, 36525 faiz ortalama şeklinde ortaya çıkmıştır. Daha sonra o dönemde uygulanan ekonomik istikrar programları sonucu, piyasada faizlerin düşmesi neticesinde, fonlama maliyetine sabit maliyetler başlığı altında bir ekleme yapılması düşüncesi gündeme gelmiştir. Bu çerçevede 280 12.1.2000 tarihli Olağanüstü Yönetim Kurulu toplantısında, takas komisyonunun %2 fon maliyeti ve %1 sabit maliyet olmak üzere %3 e indirilmesine ve bu oranın 19.1.2000 tarihinden itibaren geçerli olması yönündeki öneri reddedilmiştir. Bu karardan hemen sonra, 25.1.2000 tarihli Yönetim Kurulu toplantısında, takas komisyonunun yukarıda belirtilen formülde bulunacak rakama %1 ilave edilerek belirlenmesine, bunun sonucu olarak hesaplanacak oranın %4 ü aşması 05-43/602 -153 8 durumunda Yönetim Kurulu nun olağanüstü toplantıya çağrılmasına karar verilmiştir. 290 Bu kararda belirlenen artı %1 oranının ne şekilde belirlenme si gerektiğine dair 2000 yılının ilk döneminde yapılan çalışmalar neticesinde ulaşılan sonuçlar BKM Yönetim Kuruluna sunulmuş, 30.6.2000 tarihli Yönetim Kurulu kararında hesaplamada uygulanacak formül şu şekilde belirlenmiştir: b) Hesaplamada; Reuters in cbtd ekranındaki interbank faizinin geriye doğru 3 aylık günlük ortalaması bulunacak ve bu ortalamadan hareketle Ortalama Faiz X 25 X 0,55 + 0,73 365 formülüyle takas komisyonu hesap edilecektir. 300 Anılan formül; %55 ağırlıklı fon maliyeti ile 0,7 3 nispetindeki diğer maliyetler kaleminden oluşmaktadır. Kararda ayrıca bu formüle göre hesaplanan komisyonun yürürlükte olan oranın %5 üstünde veya altında olmaması durumunda, oranın değiştirilmemesine, formüldeki 0,73 nispetindeki diğer maliyetler kaleminin her yıl ocak ayında sağlanacak bir önceki yıl bilgilerine göre gözden geçirilmesine ve bu maliyetlerdeki değişikliğin %5 i geçmesi durumunda yeni haliyle formüle yansıtılmasına karar verilmiştir. Alınan bu kararla, operasyonel maliyetler olarak hesaplanan 0,73 rakamı hesaplamaya dahil edilmeye başlanmış, ayrıca fonlama 310 maliyeti 0,55 ile çarpılarak fonlama oranı ilk defa uygulanmaya başlanmıştır. Fonlama maliyeti ile çarpılan bu katsayı sayesinde, kart hamilleri tarafından ödenmeyerek kredilendiril en kredi kartı mevduatlarının, bu mevduatların fonlama maliyetlerinin zaten kart hamillerinden gecikme faizleri yoluyla tahsil edildiği gerekçesiyle, fonlama maliyetine yansıtılmamasına başlanmıştır. Belirlenen bu formül itirazlara uğramış ve bu formülle sadece 7.7.2000 tarihli komisyon oranı saptaması yapılmıştır. Aynı çalışmaya dayalı olarak belirlenen hesaplama yöntemi sonucunda; BKM Yönetim Kurulunun 4.8.2000 tarih ve 2000/15 sayılı kararı ile soruşturma dönemine kadar uygulanan formül yürürlüğe 320 konmuş tur. Söz konusu kararda, - Takas komisyonunun her ay hesaplanmasına, - Hesaplamada, son ayın takvim günü bazında Interbank faiz oranı ortalaması 25 :365 + 0,73 formülünün esas alınmasına - Bu formül neticesinde bulunacak oranın 5 Eylül 2000 günü yürürlüğe girmesine, . karar verildi ifadeleri yer almaktadır. 330 Bu kararla takas komisyonunun hesaplanmasında fonlama katsayısı oranı uygulamasına son verilmiştir. 05-43/602 -153 9 Alınan bu kararla, takas komisyonu oranı 73,0 _25365_ günfaiz overnight formülüyle belirlenmeye başlanmışt ır. İhraççı banka, kart hamili tarafından yapılan alışverişin fonlama maliyetini üstlenmektedir. Bu maliyet formüldeki ilk bileşen tarafından yansıtılmaktadır. Burada yapılan önemli varsayım, kart hamilinin iki hesap kesimi arasında yaptığı alışverişin aradaki süre olan 30 gün boyunca eşit olarak dağıldığıdır. Bu nedenle 340 yapılan bütün alışveriş ortalama olarak 15. günde yapılmış olarak varsayılmaktadır. Hesap kesimi ile kart hamili tarafından kart borcunun ödenmesi arasında da yaklaşık olarak 10 gün old uğu varsayılırsa, kart hamilinin yaptığı alışverişin ortalama olarak 25 gün fonlandığı ortaya çıkmaktadır. Formüldeki 25 sayısının dayanağı bu yaklaşımdır. Ortalama fonlama yapılan gün yanında, günlük faizin belirlenmesi gerekmektedir. Burada ise Merkez Ba nkası tarafından uygulanan overnight (gecelik) faizleri baz alınmakta ve bu faizin 365 e bölünmesi ile günlük uygulanması gereken faiz oranı hesaplanmaktadır. Formüldeki 0,73 bileşeni ise operasyonel maliyetleri kapsamaktadır ve BKM 350 yöneticileri tarafınd an raportörlere, operasyonel maliyetlerin zarara atılan oran (batak krediler), sahtekarlık oranı, otorizasyon oranı, ters ibraz oranı, exception file oranı, takas oranı şeklinde belirlendiği ifade edilmiştir. Aşağıdaki şekilde, 1993 yılından itibaren BKM t arafından belirlenen ve soruşturma dönemine kadar uygulanan takas komisyonu oranları gösterilmektedir: Şekil 2 00,511,522,533,544,555,566,577,5 Ara.93 Haz.94 Ara.94 Haz.95 Ara.95 Haz.96 Ara.96 Haz.97 Ara.97 Haz.98 Ara.98 Haz.99 Ara.99 Haz.00 Ara.00 Haz.01 Ara.01 Haz.02 Ara.02 Haz.03 Ara.03 05-43/602 -153 10 4.8.2000 tarihinde BKM Yönetim Kurulu tarafından belirlenen formülü baz alan, ancak tam olarak yansıtmayan takas komisy onu oranlarının belirlenmesinin ardından, BKM tarafından 2004 yılında formüle esas olan verilerin tekrar 360 incelemesi yapılmak istenmiş; bankalardan alınan verilerin sağlıklı olmadığı sonucuna ulaşılması sonucu McKinsey danışmanlık firması aracılığıyla veri lerin toplanması ve formülasyonun belirlenmesine yönelik yeni bir çalışma yaptırılmıştır. Söz konusu rapor BKM Yönetim Kurulunca değerlendirilmiş ve 17.9.2004 tarih ve 2004/17 sayılı Yönetim Kurulu kararının 9. maddesinde yer alan; McKinsey in kredi kartl arı takas komisyonu ile ilgili yaptığı çalışma değerlendirildi ve McKinsey raporunda belirtilen formül ve parametrelerin 1 Ekim 2004 tarihinden itibaren BKM de uygulanmasına karar verildi ifadesi ile yeni formül olarak kabul edilmiştir. 370 Bu karar uyarınc a çalışmada ortaya çıkan yeni formül; 71,0365 26,1 ortalama günlük 30 TRLIBOR şeklindedir. Formülün artıdan önceki bölümü fonlama maliyetini yansıtırken, artıdan sonra yer alan 0.71 lik oranı oluşturan parametreler; batık krediler, müşteri hizmetleri ve tahsilatlar, otorizasyon, switch/routing/hesaplaşma, dolandırıcılık ve exception file, harcama itirazı kalemlerinden oluşmaktadır. Kredi kartı sisteminin çalışmasında en önemli unsur olan takas komisyonu oranlarının ülkemizdeki belirlenme sürecinde; ilk dönemlerde bankala rın kendi aralarında komisyonların belirlendiği, BKM nin kuruluşu ile birlikte Türk finansal 380 sistemindeki yüksek finansman maliyeti sonucu oranın bir nevi faiz tutarı gibi belirlendiği, 1998 yılından itibaren oranın objektif şartlarda belirlenmesi ihtiyacı nın artan kart sayısı ve kullanımına bağlı olarak gündeme geldiği, oranın belirlenmesinde ilk formülün sadece finansman maliyetini içerdiği, daha sonra gelişen piyasa şartlarında finansman maliyetlerinin düşmesi ile finansman maliyetine operasyonel maliyet lerin eklenmek istendiği, operasyonel maliyetlerin önce sabit bir oran şeklinde belirlenmesine karşın daha sonra bankalardan alınan anket verilerine göre saptanan bir oran olarak formüle yansıtıldığı, en son belirlenen formülde ise finansman maliyetinde ku llanılan unsurlar ile operasyonel maliyetleri belirleyen parametrelere ekleme yapıldığı raportörlerce tespit 390 edilmiştir. I.4. Yurtdışı Uygulamalar Dört taraflı kartlı ödeme sistemlerinde ihraççı banka -kabulcü banka ilişkisine ilişkin olarak çok taraflı takas komisyonu (takas komisyonu) ve üye işyeri -kart hamili ilişkisine ilişkin olarak ilave ödeme (surcharge) yasağı, çeşitli akademik tartışmalara ve davalara neden olmuştur. Visa ve Mastercard gibi dört taraflı ödeme sistemlerinde kart ihraç eden banka ile 400 kart kabul eden bankanın farklı bankalar olması durumunda, ihraççı bankanın kabulcü bankaya takas komisyonu ödemesi gündeme gelmektedir. Bankalar 05-43/602 -153 11 arasında ikili anlaşmalar yoluyla da belirlenmesi mümkün olan bu oran, genellikle sisteme üye olan tüm ba nkaların biraraya gelmesiyle belirlenmektedir. Örneğin Avrupa da Visa Yönetim Kurulu tarafından belirlenen takas komisyonu oranı, Türkiye de BKM Yönetim Kurulu tarafından belirlenmektedir. Takas komisyonu, tüm dünyada özellikle son yıllarda rekabet otori telerinin dikkatini çeken ve davalara konu olan uygulamalardan biridir. ABD de NaBanco kararında, takas komisyonu uygulaması yasal bulunmuştur. AB de ise Visa 410 International -takas komisyonu kararında, Komisyon tarafından Visa nın sınır ötesi POS işlemlerine uygulanan bölge içi takas komisyonu uygulamasına Amsterdam Antlaşması'nın 81(3). maddesi çerçevesinde 5 yıl süre ile muafiyet tanınmıştır. 11.2.2003 te Office of Fair Trading (OFT), Mastercard ın İngiltere deki üyelerinin ülke sınırları içinde kredi kartl arı ve banka kartları ile gerçekleştirilen işlemlerde takas komisyonu belirlemeye yönelik olarak yaptıkları anlaşmanın Rekabet Yasasını ihlal ettiği gerekçesiyle soruşturma başlatmıştır. Avustralya Merkez Bankası, Ağustos 2002 de Kredi Kartları Şemasının Yeniden Düzenlenmesi çalışmasını başlatmış; bu çalışmada takas komisyonunun belirlenmesinde kullanılmak üzere objektif, şeffaf ve maliyet -bazlı benchmark (eşik) içeren bir 420 standart geliştirilmiştir. Danimarka da ise yurtiçi kartlı ödemelerde takas komisy onu yasaklanmıştır. Ayırımcılık yapmama kuralı (non -discrimination rule) veya ilave ödeme (surcharge) yasağı kuralı ise, üye işyeri fiyatlamalarına sınırlama getiren ve üye işyerlerinin kendi fiyatlarını belirleme özgürlüklerini ortadan kaldıran bir kart lı ödeme sistemi kuralıdır. Üye işyerlerinin ödeme kartlarıyla ödeme yapan kart hamillerinden kart maliyetlerini yansıtan ek fiyat tahsil etmelerini veya kart dışı ödeme araçlarıyla ödeyen müşterilere indirim yapmalarını engellemektedir. Takas komisyonu gi bi, ilave ödeme yasağı kuralı da teoride ve uygulamada 430 çeşitli tartışmalara neden olmuştur. Ülkemizde de 4077 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun un 6.3.2003 tarihli 4822 sayılı Kanun un 16. maddesi ile değişik 10/A maddesindeki Mal veya hizmetin kredi kartı ile satın alındığı durumlarda, satıcı veya sağlayıcı, tüketiciden komisyon veya benzeri bir isim altında ilave ödemede bulunmasını isteyemez. hükmü ile ilave ödeme yasağı getirilmiştir: I.4.1. AB Komisyonu nun Visa International Takas Komis yonu Kararı Visa ilk olarak 1977 yılında, Visa birliği ve üyelerine ilişkin çeşitli kural ve 440 düzenlemelere ilişkin olarak menfi tespit veya muafiyet başvurusunda bulunmuş; Avrupa Komisyonu tarafından, bildirilen kural ve uygulamalara menfi tespit tanınmış tır. Ancak daha sonra İngiliz Perakende Konsorsiyumu nun şikayeti üzerine 1985 yılında dosya yeniden açılmış ve yapılan incelemeler sonucunda 1992 yılında menfi tespit geri alınmıştır. 1997 yılında EuroCommerce (Topluluk çapında perakende, toptan ve ulusla rarası ticaret temsilcisi) tarafından gönderilen bir şikayet de bu dosya ile birleştirilmiştir. Komisyon un 9.8.20011 1 OJ L 293/24, 10.11.2001 05-43/602 -153 12 tarihli kararı ile ilave ödeme (surcharge) yasağı kuralı da dahil olmak üzere Visa nın birtakım uygulamalarına menfi tespit verilmiştir; a ncak takas komisyonuna ilişkin değerlendirmeye bu kararda yer verilmemiştir. Daha sonra 450 Komisyon, aşağıda değinilen 24.7.2002 tarihli kararıyla2 Visa tarafından gerçekleştirilen takas komisyonu uygulamasına, Visa nın getirdiği bazı yenilikleri de göz önünd e bulundurarak muafiyet tanımıştır. 20.000 üye finans kuruluşu tarafından ortak olarak sahip olunan Visa (Visa International Service Association) nın faaliyet alanlarını, kartlı ödeme işlemlerinde otorizasyon ve takas için ağ kurmak ve yönetmek; üyelik ş artlarını ve üye kuruluşların faaliyetlerini düzenlemek ve yönetmek oluşturmaktadır. Visa ya, genel olarak, bankalar veya mevduat kabul etme yetkisine sahip olan kuruluşlar üye olabilmektedir. Visa, dünya çapında operasyonel olarak 6 ana bölgede 460 örgütlenmi ştir. Visa nın Türkiye deki üyeleri Avrupa bölgesi altında yer almakta olup Karar da, Avrupa bölge içi takas komisyonu oranları incelenmektedir. Bu oran, Avrupa Bölgesi içinde yer alan üye ülkeler arası kartlı işlemlerde uygulanan takas komisyonu oranıdır. Ancak Türkiye de olduğu gibi, belirli bir ülkede faaliyet gösteren Visa üyeleri tarafından yerel bir takas komisyonu oranı belirlenmiş ise, ülke içi işlemlerde o oran kullanılmaktadır. Visa nın bu konuda karar alma yetkisi, Avrupa bölgesi için Visa Avrupa Yönetim Kurulu na devredilmiştir. Bu davada şikayetçi EuroCommerce, takas komisyonunu belirleyen anlaşmanın bir fiyat karteli olduğunu ve rekabet hukukunun açık ihlali olduğunu ileri 470 sürmüştür. EuroCommerce ye göre bankaların kendi fiyatlama politikalar ını belirleme özgürlüklerini ve aynı kartlı ödeme sistemindeki ihraççı ve kabulcüler arasındaki rekabeti sınırlayan takas komisyonu, Visa nın işleyişi için kaçınılmaz değildir ve Almanya da Ec -Karte, Avustralya da EFTPOS banka kartları sistemi gibi takas k omisyonu olmaksızın işleyen dört taraflı kartlı ödeme sistemleri bulunmaktadır; ayrıca Kanada daki Interac sistemi takas komisyonunu sıfır olarak uygulamaktadır. EuroCommerce ye göre, takas komisyonu, daha ziyade nihai tüketicilerin daha yüksek perakende f iyatlar ödemesine neden olan, yüksek maliyetler doğuran bir vergi veya harç niteliğindedir. EuroCommerce, ayrıca takas komisyonu uygulamasının bankaların yeni kart ürünleri ve hizmetleri 480 geliştirmek yerine takas komisyonu gelirlerini çoğaltmaya yoğunlaşmal arı sonucu yenilikleri yavaşlattığını iddia etmiştir. Takas komisyonu, kart hamillerine bedava sunulan hizmetlerin ve faiz uygulanmadan sağlanan fonlamanın maliyetlerini üye işyerlerine transfer etmektedir. Bu durum üye işyerleri aleyhine ve kart hamilleri lehine adaletsiz bir durum ortaya çıkarmaktadır. Dolayısıyla EuroCommerce ye göre VISA takas komisyonu için muafiyet mümkün değildir; çünkü takas komisyonu sosyal refahtan ziyade kartlı ödeme kuruluşunun karını maksimize etmeye yöneliktir ve takas komisyo nuna kartel davranışı olarak muamele edilmesi gerekir. 490 AB Komisyonu, Visa sistemindeki takas komisyonunun 81. madde çerçevesinde bankaların kendi başlarına fiyatlama politikalarını belirleme özgürlüklerini 2 OJ L 318/17, 22.11.2002 05-43/602 -153 13 kısıtladığını ve kart çıkaran kuruluşlarla üye i şyeri edinen kuruluşlar arasındaki rekabeti sınırlayıcı olduğunu dikkate almıştır. Öncelikle takas komisyonu, rakipler arasında yapılan bir anlaşma niteliğindedir ve bankaların tek başlarına kendi fiyatlama politikalarını belirleme özgürlüğünü kısıtlamak ta, bir kartlı ödeme sisteminin ihraççılık ve üye işyeri edinme pazarındaki rekabet şartlarını bozmaktadır. Komisyon a göre, kart çıkarma (ihraççılık) ve üye işyeri edinme (kabulcülük), farklı özellikler ve maliyetler içeren, 500 esas olarak farklı faaliyetler dir. Bu nedenle takas komisyonu, bir üretim ortak girişiminde ortaklar arasındaki bir maliyet değişimi olarak kabul edilemez. Kart ihracı ve üye işyeri edinme faaliyetleri takas komisyonu tarafından etkilenmektedir ve Visa üyesi bankalar rakip konumundadır lar. Özellikle bankalar arasında bir takas komisyonu anlaşması, kart ihracı ve üye işyeri edinme düzeyinde fiyat rekabetine etki etmektedir; çünkü takas komisyonu anlaşması tarafların nihai maliyetlerinin ve gelirlerinin belirli bir kısmını sabitlemektedir . Kart ihraç eden bankaların, üye işyeri edinen kabulcü bankaları belirli bir düzeyde komisyona tabi tutmaları gerekmektedir; bu şekilde ihraççı bankaların -kabulcü bankalara hizmet verdikleri sürece - tek başlarına bir fiyatlama politikası 510 geliştirmeleri e ngellenmiş olmaktadır. İkinci olarak takas komisyonu, üye işyeri edinen kabulcü bankaların perakende düzeyinde müşterilerine karşı davranışlarını bozucu etki doğurmaktadır; çünkü takas komisyonu, kabulcü bankaların üye işyerlerine uygulayacakları komisyon lar için fiili bir taban fiyat oluşturan önemli bir maliyet kalemi niteliğindedir. Buna rağmen Komisyon takas komisyonunu rekabeti kısıtlamayı amaçlayan bir anlaşma olarak değerlendirmemiştir; çünkü Komisyon a göre dört taraflı ödeme sistemlerindeki taka s komisyonu anlaşması, sistemin işleyişinin istikrarını ve 520 etkinliğini artırmayı ve dört taraflı ödeme sistemlerinin üç taraflı ödeme sistemleri ile daha etkin şekilde rekabet etmelerini sağlayarak dolaylı bir şekilde ödeme sistemleri arasındaki rekabeti g üçlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu nedenle Visa nın Komisyon a üye ülkeler arası takas komisyonunda değişiklik içeren resmi bir teklif yapmasına izin verilmiştir. Visa, aşağıdaki düzeltmeleri içeren bir teklif yapmıştır: Bölge içi takas komisyonu düzeyini a zaltma: Visa, farklı tipteki tüketici kartları için uyguladığı takas komisyonu seviyesini aşamalı olarak azaltacaktır. (Visa debit kartlar için nisbi değil, maktu bir takas komisyonu ücreti alacaktır; banka kartları 530 ve kredi kartları için uygulanan takas k omisyonu oranlarının ağırlıklı ortalaması 2007 yılına kadar %0,7 ye indirilecektir; Mail order/telefon la gerçekleştirilecek işlemler için ayrı maliyet çalışmaları yapılacaktır.) İhraççıların kabulcülere halihazırda ödediği Visa nın bölge içi takas komisy onu düzeyinin değerlendirilmesi için nesnel bir benchmark (eşik değer) getirilmesi: Komisyon a göre kart ihraç eden bankalar tarafından, takas komisyonunu son aşamada ödeyen üye işyerlerine sağlanan üç spesifik hizmetin maliyetini içeren 05-43/602 -153 14 bir eşik değer get irilerek azami bir sınır çizilmelidir. Bu 3 maliyet grubu, işlem maliyetleri, kart hamillerine tanınan bedava fonlamanın maliyeti ve ödeme 540 garantisi sağlama maliyetidir. Ayrıca Visa nın, bu maliyetleri bulmaya yönelik maliyet çalışmaları yapması ve Kararda n sonraki 12 -18 aylık süre içinde, bu çalışmaları Avrupa Komisyonu na iletmesi öngörülmüştür. Şeffaflık: Bu üç hizmete ilişkin Visa tarafından yürütülecek maliyet çalışmalarının bir bağımsız denetim şirketi tarafından denetlenmesi ve Visa nın, üye bankala rın takas komisyonu seviyesi ve üç maliyet kategorisinin göreli yüzdeleri ile ilgili dışarıya bilgi vermelerine izin vermesi öngörülmüştür. Komisyon, Visa nın yeniden düzenlediği takas komisyonunu değerlendirdikten 550 sonra, değiştirilen Visa takas komisyon unun Roma Antlaşması nın 81(1). maddesi çerçevesinde Visa üyeleri arasında yapılan bir fiyat anlaşması olmasına rağmen 81(3). madde çerçevesinde muafiyet koşullarını karşıladığı sonucuna ulaşmıştır. Komisyon, özellikle geniş ölçekli uluslararası kartlı öde me sistemlerinde ihraççılar ve kabulcüler arasında bir tür anlaşmanın uygulamada gerekli olduğunu, bu tür bir anlaşma olmaması halinde binlerce banka arasında ikili anlaşmaların maliyetleri artıracağını ve oldukça verimsiz olacağını kabul etmektedir. AB Komisyonu, Visa nın soruşturma sürecinde, takas komisyonu oranları ile ilgili 560 yaptığı değişiklikleri de dikkate alarak, takas komisyonu uygulamasına muafiyet tanımıştır. Roma Antlaşması nın 81(3). maddesi kapsamında yapılan bu muafiyet değerlendirmesinde ö zetle aşağıdaki değerlendirme yapılmıştır: 1. ve 2. Koşullar (Tüketici Yararına Ekonomik ve Teknik Gelişmenin Sağlanması): Komisyon, kartlı ödeme ağlarının, genel olarak hem üye işyerlerine hem de tüketicilere fayda sağladığı görüşündedir. Zira ihraççı b anka, kabulcü banka aracılığıyla üye işyerlerine bir hizmet sunmaktadır. Her iki alanda da, ekonomik bakımdan etkin sonuca, tüketicilerin veya üye işyerlerinin kartlı ödemelerden elde ettiği marjinal faydanın katlandığı marjinal maliyete eşit 570 olmasıyla ula şılabilir. Ancak, pazardaki dışsallıklar sorunu nedeniyle, ihraççı ve kabulcü bankaların doğrudan kendi müşterileri olan tüketicilerden ve üye işyerlerinden talep etmeleriyle bu sonuca ulaşılamayacaktır. Yukarıda bahsedilen 3 maliyet kaleminden oluşan taka s komisyonu, bu sonuca ulaşılmasını sağlayabilecektir. Burada konu, bu 3 maliyet kaleminin, üye işyerlerinin faydasına olup olmadığı sorusuna indirgenmektedir. Komisyon, Visa nın her 3 maliyet kaleminin de üye işyeri yararına sağlanan faaliyetlerden ortaya çıktığı görüşünü kabul etmektedir. 3.Koşul (Kaçınılmazlık): Komisyon, tüketicinin yararına teknik ve ekonomik 580 gelişmenin sağlanması için, takas komisyonunun kaçınılmaz olduğu görüşündedir. Özellikle pozitif dışsallıkların varlığı ve üye işyerleri ile ihr aççı bankalar arasında doğrudan bir ilişkinin bulunmaması, üye işyerleri yararına ihraççı bankalar tarafından sunulan hizmetlerin maliyetlerinin karşılanması için 05-43/602 -153 15 takas komisyonu uygulamasını zorunlu hale getirmektedir. Ayrıca tek bir takas komisyonu olmas ı, sistemde 5.000 banka olduğu düşünülünce, anlaşma yapma ve işlem maliyetlerini önemli ölçüde düşürebilecektir. Komisyon tarafından, ihraççı maliyetlerinin takas komisyonları aracılığıyla üye işyerlerinden karşılanması yerine, yıllık ücret vb. yöntemlerle kart hamillerinden alınmasının rekabeti daha az kısıtlayıcı bir yöntem olacağı belirtilmekte, ancak bu tür bir 590 uygulamanın kart hamili sayısında azalmaya yol açabileceği de vurgulanmaktadır. 4. Koşul (Rekabetin gereğinden fazla kısıtlanmaması): Komisyon a göre, kabulcü bankalar üye işyerlerine uygulayacakları komisyon oranları konusunda serbesttirler. Her ne kadar, takas komisyonu, üye işyeri komisyonu oranlarına fiilen bir alt sınır oluşturmakta ise de, kabulcü bankalar üye işyeri komisyonunun diğer mali yetleri konusunda rekabet halindedirler. I.4.2. ABD nin Takas Komisyonuna İlişkin NaBanco Davası (1986) 600 ABD de NaBanco davasında, NaBanco nun temel şikayeti takas komisyonunun kart ihraç etmeyen kabulcülerin, hem kabulcü hem ihraççı olan Visa üyeleriyle rekabetini azalttığı iddiasıdır. NaBanco ya göre takassız işlemler takas gerektirmediğinden ve dolayısıyla takas komisyonuna tabi olmadığından, hem kabulcü hem ihraççı olan kuruluşlar uyguladıkları üye işyeri komisyonunu da azaltabilmektedirler. Bu nedenle üye işyerleri kendilerine daha uygun üye işyeri komisyonu öneren bu kuruluşlardan hizmet almayı tercih etmektedirler. NaBanco, kart çıkaran bankaların, kart ihraç etmeyen kabulcü kuruluşların rekabetinden etkilenmemek amacıyla takas komisyonu uyguladıklar ını; 610 dolayısıyla takas komisyonunun yatay fiyat anlaşması olduğunu ileri sürmüştür. NaBanco davasında, Amerikan mahkemeleri takas komisyonunun rekabet doğurucu ve rekabeti sınırlayıcı amaçlarını karşılaştırmışlar ve ikili fiyat anlaşmalarının pratik olma dığı; sistemde değişkenliğe, yüksek komisyonlara ve sunulan ürünün (kartlı ödemelerin) son bulmasına neden olacağı; dolayısıyla rekabeti takas komisyonundan daha az sınırlayan bir alternatif bulunmadığı sonucuna ulaşmışlardır. Ayrıca takas komisyonunun, is tikrar sağlamak ve bu şekilde Visa, Mastercard gibi ödeme sistemlerinin devamının en temel şartı olan evrensel kabul edilirlik için gerekli olduğu; Visa ortak girişiminde üyelerin tek 620 başlarına yaratamayacağı rekabet doğurucu etkileri olduğu ve üyelerin t ek başına üretemeyeceği bir ürünün sunulmasını sağlayan bir iç kontrol mekanizması olarak işlediği belirtilmiştir. Sonuç olarak, Amerikan mahkemeleri takas komisyonunun açık rekabet ihlali olmadığı, rekabeti kısıtlamaktan ziyade rekabet doğuran bir yan sın ırlama olduğu, dolayısıyla Sherman Yasasının 1. bölümünün ihlal edilmediği sonucuna varmışlardır. 05-43/602 -153 16 I.4.3. Avustralya da Kredi Kartı Uygulamalarına İlişkin Düzenlemeler 630 Avustralya Merkez Bankası (RBA), Ağustos 2002 de yayınladığı Kredi Kartı Şemalarının Reformu başlıklı çalışmada Avrupa Komisyonu ile aynı gerekçelendirmeyi uygulamış ve kısmen aynı sonuca ulaşmıştır. RBA, takas komisyonlarının dört taraflı kredi kartı şemalarındaki ihraççı ve kabulcülerin maliyetleri ve gelirleri arasındaki dengesizlikle ri düzelttiğini kabul etmiştir. Ancak kart hamilleri ile üye işyerleri arasındaki fiyatların belirlenmesinde kritik bir rolü olan takas komisyonunun belirlenmesinin hiçbir kontrol olmaksızın yalnızca kartlı sistem üyelerine bırakılması halinde toplumsal re fahın maksimize edileceği konusunda ikna olmamıştır. Dolayısıyla RBA belirli kartlı ödeme sistemlerindeki 640 takas komisyonlarının karşılaştırılıp değerlendirilebileceği nesnel, şeffaf ve maliyet bazlı eşik içeren bir takas komisyonu standardı belirlemiştir. Takas komisyonu oranları, Avustralya da oldukça detaylı çalışmalar yapılarak incelenmiştir. Avustralya Merkez Bankası, tüm ihraççı maliyetleri ile ilgilenmek yerine, hangi maliyetlerin takas komisyonuna dahil edileceği ile ilgilenmiştir3. RBA ya göre, öncelikle yalnızca kredi kartlarının ödeme aracı fonksiyonuyla ilgili maliyetler dikkate alınmalıdır; örneğin, ödenmeyen kredi kartı borçlarına ilişkin maliyet kredi fonksiyonuna ilişkindir ve bu zamanında ödeme yapmayanlardan (aldıkları kredi hizmetine ka rşılık olarak) alınan faiz ödemeleriyle tazmin 650 edilebilmektedir. İkincisi, RBA ya göre bedava fonlamaya tabi olan faiz işletilmeyen kısım tamamen kart hamillerine sağlanan bir faydadır ve bu nedenle kart hamillerinden tahsil edilmesi gerekmektedir. RBA a yrıca üye işyerlerine açıkça fayda sağladığı sürece birtakım maliyetlerin takas komisyonuna dahil edilmesi gerektiğini ileri sürmüştür. RBA nın dışındaki diğer ülke ve otorite yaklaşımlarında ise, bu maliyetlerin yanı sıra bedava fonlamaya ilişkin maliyetl er gibi başka maliyetler de dahil edilmektedir. RBA ya göre bedava fonlama, kredi kartlarını banka kartlarından ayıran en temel özelliktir ve kart hamillerine yansıtılmalıdır. 660 Üçüncü olarak RBA, sadakat puanlarının (bonus, ödül vb) takas maliyetine katılması gerektiğini ileri süren görüşleri eleştirmiştir. Bu puanlar, kart hamillerine sağlanan indirimlerdir ve maliyetten ziyade fiyat indirimine ilişkin oldukları için RBA, bunların takas komisyonuna dahil edilmemesi gerektiğini; aksi takdirde ihraççıların takas komisyonu gelirleri sayesinde maliyetlerine katlanmadıkları bu tür programları teşvik edeceklerini ileri sürmüştür. Son olarak RBA sermaye maliyetinin takas komisyonlarına eklenmemesi gerektiğini iddia etmiştir. RBA, batak yatırım maliyetlerinin dı şlanması sonucunda 670 ihraççıların takas komisyonlarının düşmesi halinde, ihraççıların başka gelir kaynaklarından (yıllık kart ücretleri gibi) bu maliyetleri tazmin edebileceğini 3 Gans and King: Approaches to Regulating Interchange Fees . Review of Network Economies, Vol.2(2 ), 2003, ss.128 - 129 05-43/602 -153 17 savunmuştur. Aslında tüm ihraççılar ortak bir takas komisyonu almaktadır ve bu komisyonda değişim, genel olarak bu bankaların karlarına etki etmeyecektir. Sonuç olarak RBA, takas komisyonuna eklenmesi gereken çeşitli maliyet kategorileri belirlemiştir. Bunlar kart işlemlerinin yürütülmesine ilişkin maliyetler, dolandırıcılık ve bunu önlemeye ilişkin maliyetler, otorizasyon maliyetleri ve bedava fonlama dönemine ilişkin maliyetlerdir. 680 RBA nın genel yaklaşımı, ihraççıların artan ve marjinal maliyetlerinin, kredi hizmetinden ziyade ödeme fonksiyonuna ilişkin maliyetlerinin ve üye işy erine açıkça fayda sağlayan hizmetlere ilişkin maliyetlerin takas komisyonuna dahil edilmesi gerektiği şeklinde özetlenebilir. Ancak son politika belirlenirken, bu genel prensiplerden bedava fonlama döneminin maliyetinin dışlanması konusunda bir sapma göst erilmiş ve bunun da takas komisyonuna dahil edilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. RBA nın, Tüketici ve Rekabet Komisyonu ile yaptığı 3 yıllık uzun çalışma sonucunda, kredi kartı ve debit kartlarda takas komisyonu oranlarının nasıl 690 belirlenmesi gerekti ği ortaya konularak bu konuda bir kamu politikası yürürlüğe konmuştur. Söz konusu incelemede, ilave ödeme (surcharge) yasağı uygulaması, kartlı ödeme ağlarına üyelik koşulları, takas komisyonu oranları araştırılmış ve nihai olarak bu 3 konuda da çeşitli dü zenleyici uygulamalara gidilmiştir. Avustralya da yapılan bu çalışmanın soruşturma konusu bakımından önemli olan tespitlerine aşağıda yer verilmektedir: Kredi kartı ile ödeme, en yüksek maliyetli ödeme yöntemlerinden biri olduğu 700 halde, en yaygın kullanı lan ödeme yöntemidir. Kredi kartlarının kullanılabildiği hemen her yerde debit kart (banka kartı) ile de ödeme yapılabildiği gibi, debit kart, kredi kartına göre daha az maliyetli bir ödeme aracıdır. Örneğin debit kartla yapılan alışverişlerde, şifre kulla nıldığı için sahtecilik riski ve maliyetleri çok daha düşük olmaktadır. Kart ihraç eden bankalar, takas komisyonu gelirleri ile kart hamillerini sübvanse etmekte ve kart kullanımını arttırmaktadırlar. Bu nedenle kart hamilleri kart kullanımının gerçek fi yatı ile karşılaşmamakta, bu da kredi kartlarının normal arz ve talep koşullarını bozarak kartların fazla kullanılmasına yol açmaktadır. Ancak 710 kredi kartının maliyeti takas komisyonları ve sonrasında işyeri komisyonları aracılığıyla üye işyerlerine, nihai tüketiciye ve tüm topluma yansımaktadır. Normal koşullarda, piyasa mekanizmasının ve rekabetin takas komisyonu oranlarını düşürmesi beklenebilir. Ancak Avustralya da çeşitli piyasa aksaklıklarından dolayı rekabet baskıları oluşmamaktadır. (Türkiye örneğin de de, BKM nin kartlı ödeme sistemlerinde tek başına faaliyet göstermesi, sektörde pazar aksaklıklarının ne kadar önemli olduğunun göstergesidir.) 05-43/602 -153 18 Avustralya Merkez Bankası, yaptığı inceleme ve değerlendirmelerden sonra, 720 kredi kartı ağlarına üyelik, işyer lerine uygulanan ilave ödeme (surcharge) yasağı, ve takas komisyonu oranları konusunda düzenlemeler getirmiştir. I.4.4. MasterCard İngiltere -Takas Komisyonu Davası Avrupa Komisyonu nun Visa International takas komisyonu muafiyet kararı, yalnızca AET içi ndeki perakendeci mağazalarında Visa kartları ile yapılan üye ülkeler arası ödeme işlemlerinde uygulanan takas komisyonuna ilişkindir; ancak bu yaklaşım yurtiçi takas komisyonlarına ve diğer kartlı ödeme sistemlerindeki takas komisyonlarına da uygulanmakta dır. OFT, ilk inceleme sonucunda 730 Mastercard ın İngiltere deki üyeleri arasındaki işlemlere uygulanan ortak komisyona ilişkin anlaşmanın Rekabet Kanunu nu ihlal ettiği sonucuna ulaşmıştır. Kararda, Mastercard İngiltere tarafından, takas komisyonu üzerindeki anlaşmada yukarıda değinilen nesnel ve şeffaf ölçütleri karşılayan değişiklikler yapıldığı takdirde, Mastercard işlemlerinde uygulanan takas komisyonuna Rekabet Kanunu çerçevesinde muafiyet tanınabileceği öngörülmektedir. I.4.5. İlave Ödeme (Surcharge) Yasağına İlişkin Kararlar ve Tartışmalar4 Ayırımcılık yasağı veya surcharge (ilave ödeme) yasağı, üye işyeri 740 fiyatlamalarına sınırlama getiren ve üye işyerlerinin kendi fiyatlarını belirleme özgürlüklerini ortadan kaldıran bir kartlı ödeme sistemi kuralıd ır. Bu kural üye işyerlerinin ödeme kartlarını kullanan kart hamillerinden ilave ödeme tahsil etmelerini veya diğer ödeme araçlarını kullanan müşterilere indirim yapmalarını engellemektedir. Ülkemizde de 4077 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun un 6.3.2003 tarihli 4822 sayılı Kanun un 16. maddesi ile değişik 10/A maddesinde yer alan Mal veya hizmetin kredi kartı ile satın alındığı durumlarda, satıcı veya sağlayıcı, tüketiciden komisyon veya benzeri bir isim altında ilave ödemede bulunmasını 750 isteyemez. hükmü ile ilave ödeme yasağı getirilmiştir: İlave ödeme yasağına karşı olanlar, yasağın üye işyerleri arasındaki rekabeti kısıtladığını ve üye işyerlerinin kendi maliyetlerine göre fiyatlarını belirlemelerini engellediğini ileri sürmektedir. İlave ödeme yasağı nedeniyle, üye işyerleri üye işyeri komisyonlarını kart kullanıcılarına yansıtma özgürlüğünü kaybetmektedirler. Bu şekilde üye işyerleri kartlı ödemeleri kabul ederken ya hep ya hiç türü bir seçenekle karşı karşıya kalmakta ve kart maliyetl erini, kart kullanan müşteri olsun veya olmasın, tüm müşterilere yansıtmaktan başka bir seçeneğe sahip olmamaktadırlar. Dolayısıyla, diğer ödeme araçlarıyla ödeme 760 yapan müşteriler haksız bir şekilde kartlı ödeme sistemlerini sübvanse etmiş olmaktadır ve bu yasak müşterilerin belirli ödeme araçlarının nisbi maliyetlerini daha iyi görmelerini engelleyerek ödeme sistemleri talebini saptırmaktadır. Bu da 4 Nguyen T.T., s.29 -33 05-43/602 -153 19 sistemler arası rekabetin kısıtlanmasına neden olmaktadır. Hatta, üye işyeri fiyatlamalarına getirilen kısıt lamalar üye işyerlerinin üye işyeri edinen bankalarla ve/veya kart ihraç eden bankalarla komisyonlara ve kartlı ödemeleri kabul şartlarına ilişkin olarak pazarlık yapabilmelerini engellemektedir. Sonuç olarak, ilave ödeme yasağı sistemler arası ve sistem içi rekabeti sınırlamaktadır. Bu görüşler çerçevesinde 1990 da İngiltere de, 1994 te İsveç te, 1995 te 770 Hollanda da ve 1.1.2003 ten itibaren Avustralya da ilave ödeme yasağı kuralı ulusal rekabet otoriteleri tarafından yasaklanmıştır. ABD de ödeme kartl arında ilave ödeme meselesinin yasal düzenlemeler ve regülasyon bakımından uzun bir geçmişi bulunmaktadır. İlave ödeme yasakları antitröst bakımından karışık sonuçları olan çeşitli müdahalelerle karşılaşmıştır. Şu anda çeşitli eyaletlerde üye işyerlerinin kredi kartına ilave ödeme uygulaması yapmaları yasaklanmıştır. Bazı eyaletlerde ise üye işyerlerinin kartlı alımlardan ilave ödeme tahsil etmelerine ya izin verilmektedir ya da bu tür uygulamaları yasaklayan yasalar bulunmamaktadır. 780 Avustralya Merkez Ban kası üye işyeri fiyatlamasına ilişkin olarak kredi kartı sistemlerinin kurallarının veya sisteme üye herhangi bir katılımcının, üye işyerlerinin kart hamiline işlemde kredi kartı kullanmanın karşılığı olarak uygulayacağı herhangi bir ilave ödemeyi yasaklay amayacağına dair bir standart getirmiştir. Ancak bu standart, üye işyerinin kendi isteğiyle kabulcü banka ile, kartlı işlemler için kendisinin katlandığı maliyetlerle sınırlı olarak hizmet bedellerini sınırlamak üzere anlaşma yapabileceğini düzenlemektedir .5. Avustralya Merkez Bankası nın düzenlemelerinde tercih ettiği 3. seçenek kapsamında Avustralya yaklaşımı, yukarıda ayrıntılı olarak açıklanmıştır. 790 Avrupa da ise Komisyon Visa International6 davasında ilave ödeme yasağına ilişkin olarak bir karar vermed en önce, ilave ödeme yasağının kaldırıldığı İsveç ve Hollanda da uygulamanın etkileriyle ilgili bir pazar araştırması yapılmasını istemiştir. Pazar araştırmalarının sonuçları şu şekildedir: Her ne kadar kuralın kaldırılması, üye işyerlerine fiyatları beli rleme serbestilerini geri vermişse de, az sayıda üye işyeri (İsveç te %5, Hollanda da %10) bu özgürlüğü kart hamillerine fiyat farkı yansıtarak kullanmaktadır. Üye işyerlerinin büyük çoğunluğu, ilave ödeme yasağı kuralının yokluğunda fiyat farkı uygulama 800 imkanını kullanmamaktadır. Bunun en temel nedeni, müşterilerin negatif tepkisinin müşteri kaybına yol açacağı yönündeki tahminlerdir. Bu durum ilave ödeme yasağının kartlı sistemler arası rekabet üzerinde sınırlı bir etkisi olduğunu göstermektedir. Üye işy erlerinin çoğu ilave ödeme tahsil etmediği gibi, ilave ödeme yasağının kaldırılmasının üye işyeri komisyonları üzerinde hiçbir etkisi olmadığını 5 Etki Raporu, p.38 6 OJ L 293/24, 10.11.2001, prg. 54 -58 05-43/602 -153 20 söylemişlerdir. Bu nedenle kuralın kaldırılması, sistem içi üye işyeri edinme pazarında oldukça küçük bir etki yaratmıştır ve kabulcü bankalar arasındaki rekabeti artırarak fiyatları aşağıya çekmelerine neden olmuş görünmemektedir. 810 İlave ödeme yasağının kaldırılmasının ihraççı bankalar arasındaki rekabete etkisine gelince, kartlı ödeme kabul edebilme imkanı üye i şyerlerinin esas ticari faaliyetlerinin yanında bir yan hizmet niteliğindedir ve bu hizmet tek başına satılamaz. Bu yan hizmetin fiyatlaması üye işyerlerinin uyguladığı fiyatın yalnızca ufak bir bileşenini temsil etmektedir ve pazar araştırmaları, ilave öd eme yasağının kaldırılmasının ilgili piyasalarda faaliyet gösteren üye işyerleri arasındaki fiyat rekabetini etkilemediğini göstermektedir, çünkü kartlı ödemelere ilave ödeme uygulaması çok az olmuştur. Ayrıca tüketiciler için fiyat şeffaflığı artmamıştır; çünkü uygulamada üye işyerlerinin yalnızca bir kısmı ilave ödeme 820 tahsil etmektedir. Hatta ilave ödeme alsalar dahi, bu tüketicileri kartın maliyetleri hakkında bilgilendirmez; çünkü üye işyerleri üye işyeri komisyonundan daha fazlasını müşterilerden talep edebilirler. Bu nedenle pazar araştırmalarından elde edilen bulgular doğrultusunda, Avrupa Komisyonu ilave ödeme yasağının rekabet üzerinde hissedilir derecede etkisi olmadığını ve Amsterdam Antlaşması'nın 81(1). maddesi anlamında rekabeti sınırlayıcı ol madığını kabul etmektedir. İlave ödeme yasağı kuralı, üye işyerlerinin katlandıkları maliyeti kart 830 kullanıcılarına yansıtmasını engellemektedir. Bu kural nedeniyle veya kendiliğinden ödeme aracı ne olursa olsun tek fiyat uygulayan işyerleri, kartlı ödemel er için katlanılan maliyetleri doğrudan fiyatlarına yansıtmaktadır. Nakit için indirim yapılmayan işyerlerinde tüm tüketiciler, kartlı ödemelerin maliyetine katlanmış olmaktadır. Bu maliyetleri tüketicilere yansıtabilen işyerlerinin de üye işyeri komisyonl arına ve dolaylı olarak takas komisyonuna ilişkin düşüş yönünde baskıları olmayacaktır. I.5. Savunma 840 BKM vekilleri tarafından yapılan yazılı savunmalarda ve sözlü savunmada ifade edilen hususlar ana başlıkları ile şu şekildedir: I.5.1. İlgili Ürün Paza rına İlişkin Savunmalar Savunmalarda BKM nin yapısı ve tarihçesine ilişkin olarak genel bilgi verilmiş; Şirketin amacının kar amacına yönelik olmadığı, BKM nin bankalara kartlı ödeme sistemleri alanında spesifik bir hizmet vermek üzere kurulduğu ifade edi lmiştir. İlgili pazara ilişkin olarak ise ilgili ürün pazarının tüm nakit dışı ödeme araçlarını kapsayacak şekilde plastik kartlar ve çek ile ödemelerin gerçekleştirildiği ürün 850 pazarı olarak ele alınması gerektiği belirtilmiştir. Ayrıca plastik kartların (kredi kartı, banka kartı, çipli kartlar ve mağaza kartları) ve çekin, nakit paraya alternatif olduğu; ancak nakit paranın bir ödeme aracı olmayıp ödemenin bizzat konusunu 05-43/602 -153 21 teşkil ettiği, dolayısıyla nakit para ile yapılan ödemelerin ilgili ürün pazarına d ahil edilemeyeceği ifade edilmiştir. I.5.2. Takas Komisyonu Oranının Belirlenme Yöntemine İlişkin Savunma Savunmalarda, takas komisyonunun, ödeme işleminin gerçekleşmesine imkan tanıyan kart ihraç eden bankanın bazı maliyetlerine katkı sağlamak için, k art 860 kabul eden bankalar tarafından kart ihraç eden bankalara ödenen bir ücret olduğu; üye işyeri komisyonunun ise üye işyeri ile kart kabul eden banka arasında akdedilen anlaşma uyarınca üye işyeri tarafından kart kabul eden bankaya verilen bir hizmet karş ılığını ifade ettiği belirtilmiştir. Bu çerçevede takas komisyonunun üye işyeri komisyonunu oluşturan maliyet kalemleri arasında yer aldığı, ancak pazarda yaşanan yoğun rekabet sonucunda üye işyeri komisyon oranlarının, takas komisyon oranlarının çok altın daki düzeylerde belirlenmekte olduğu ileri sürülmüştür. Bankaların, bu şekilde kredi kartı sistemini kullanarak üye işyerlerinin bankanın diğer bankacılık hizmetlerinden yararlanmasını sağlamaya çalıştıkları; takas komisyonu oranının yüksek düzeylerde bel irlendiğini 870 iddia etmenin hiçbir anlamı bulunmadığı iddia edilmiştir. Bu çerçevede, takas komisyonu oranının var olan rekabetçi piyasa yapısı nedeniyle üye işyerine ve tüketiciye neredeyse hiçbir zaman yansımadığı belirtilmiştir. Yazılı savunmalarda BKM n in uyguladığı takas komisyonu belirleme yöntemine ilişkin olaraksa aşağıdaki açıklamalara yer verilmiştir: BKM nin kuruluşu sırasında takas komisyonunun ne şekilde belirleneceğine ilişkin detaylı bir araştırma yapılmış, ancak örnek teşkil edecek bir bilg i alınamamıştır. Ancak çeşitli kurumlardan alınan genel bilgiler kapsamında takas 880 komisyonu belirlenirken, kart ihraç eden bankaların maliyetlerinin ve piyasanın kabul edebileceği bir oranın göz önüne alınması gerektiği yönünde tavsiyelere erişilmiştir . Bu tavsiyeler, takas komisyonu oranının piyasanın ihtiyaçlarından ve koşullarından bağımsız, salt matematiksel bir formülle belirlenemeyecek olmasına işaret etmektedir. Söz konusu maliyetlerin çok genel bir değerlendirme ile, temelde üç kalemden oluştuğ u konusunda ortak bir görüş bulunmaktadır. Bunlar, ödeme garantisi maliyeti (kart ihraç eden bankanın alışveriş yapıldıktan sonra ödemenin yapılacağını garanti etmesi), fonlama maliyeti (alışverişin yapılması ile paranın 890 tüketici tarafından bankasına ödenm esine kadar olan zaman farkından doğan maliyet) ve takas proses maliyeti (kart ihraç eden bankanın kart ihracından doğan maliyeti)dir. Ancak genel olarak yapılan bu değerlendirmenin somutlaştırılması Türkiye de yaşanan enflasyonist ortam, faiz dalgalanmal arı ve ekonomik krizler nedeniyle mümkün olmamaktadır. Hal böyleyken yine de takas komisyonu oranı belirlenirken, objektif bir kritere dayanma ve ekonomik dalgalanmalara karşı istikrarlı bir karar alma mekanizması ihdas edilmesi ihtiyacı ortada olduğu için , BKM tarafından, bu yönde çeşitli çalışmalar yapılmıştır. 05-43/602 -153 22 BKM Yönetim Kurulu tarafından 1994 yılında takas komisyonu oranının 900 belirlenmesine yönelik çeşitli kuruluşlardan danışmanlık alınmıştır. Ancak getirilen her önerinin birbirinden farklı ve tutarsız olması karşısında, bu çalışmalara devam edilememiştir. Nihayet BKM Yönetim Kurulunun 17 Eylül 1998 tarihli toplantısında alınan karara istinaden, takas komisyonunun belirlenmesinde temel teşkil edecek yaklaşık bir formülün kullanılması karara bağlanmıştır . Formülün uygulanması suretiyle bulunan değer kesin değil, fakat yaklaşık olduğundan mutlak olarak uygulanmaması gerektiği düşünülmüş ve o günkü ekonomik koşullar nedeniyle formülün sonucunda bulunan değerin kimi zaman altına inilmiş, kimi zaman da üstüne çıkılmıştır. 910 I.5.3. Takas Komisyonu Uygulamasının Gerekliliğine İlişkin Savunma Yazılı savunmada, takas komisyonu uygulamasının gerekliliğine ilişkin olarak ise, kredi kartları alanında faaliyet gösteren bankaların sayısının artmasının, bankaların b irbirlerinden olan alacaklarının belirlenerek takasa tabi tutulması ve takas komisyonu oranının saptanması gibi konuların tek elden yürütülmesi ihtiyacını ortaya çıkardığı; gerek uluslararası kartlı ödeme kuruluşları gerekse BKM nin bankalararası takas ve hesaplaşma işlemlerini yürüttüğü ve bankalarca kararlaştırılan bankalararası takas komisyon oranına göre alacak/borç tutarlarının hesaplaşmasını yaptığı; takas komisyonunun belirlenmesinin, sistemin işlemesi 920 açısından şart olduğu ifade edilmiştir. Ayrıca başarılı bir kartlı ödeme sistemi için, kart kabul eden bankalar ile kart ihraç eden bankaların birbiri ile bağlantılı çalışmalarının zorunlu olduğu; bu çalışma sisteminde kart ihraç eden bankanın maliyetlerini karşılayacak geliri elde etmesinin takas komi syonları ile mümkün olduğu; bu sistemin aynı zamanda kart hamilleri ve işyerlerinin de menfaatlerine uygun bulunduğu ifade edilmiştir. Savunmada ağ (network) tabanlı sistemlerde kart ihraç etme ve kart kabul etme faaliyetleri farklı finansal kurumlar ta rafından yürütüldüğü için, ortak menfaatlerin 930 elde edildiği bu sistemin maliyetlerinin taraflar arasında paylaştırılmasının zorunlu olduğu; takas komisyonu alınmadığı takdirde, kart ihraç eden bankaların maliyetleri karşılanmayacağı için, kart ihraç etmeni n bankalar açısından ekonomik karlılık sağlayan bir faaliyet olarak görülmesi mümkün olmayacağı, bu durumda ya kart ihraç edilmeyeceği ya da bu maliyetin tamamının kart hamillerine yansıtılacağı, dolayısıyla kart hamillerinden tahsil edilecek ücretlerin çok yükseleceği belirtilmiştir. Savunmada ayrıca, takas komisyonu oranının BKM tarafından belirlenmesi yerine, bankalar arasında yapılacak münferit anlaşmalar ile belirlenmesi halinde 940 ise hesaplaşmada karışıklıkların ve sistemde karmaşaların doğması kaçını lmaz olacağı; kart ihraç eden bankanın ve kart kabul eden bankanın aralarında bu nitelikte bir işleme olanak verecek şekilde ikili bir anlaşma sonucunda özel bir komisyon oranı belirlemiş olmalarının gerekeceği; ancak ikili anlaşmaların 05-43/602 -153 23 sadece ülkemizdeki bankalar/finans kurumları arasında yapılması durumunda ikili anlaşma sayısının 800 e ulaşacağı ifade edilmiştir. BKM nin yürütmekte olduğu takas sistemi sayesinde getirilen iyileşme ve yeniliklere ilişkin olarak ise; 950 BKM nin kuruluşundan önce, sistem içe risindeki bankaların kredi kartı işlemlerinden doğan takas ve hesaplaşmalarını manyetik bantlar aracılığıyla karşılıklı olarak yürüttüğü, BKM nin kurulmasıyla merkezi bir takas ve hesaplaşma yapısına geçildiği, BKM nin, Yurtiçi Takas ve Hesaplaşma (YTH) s istemi aracılığıyla takas ve hesaplaşma işlemlerini tamamen elektronik ortamda merkezi olarak gerçekleştirdiği; günlük takas prosesi neticesinde her üyeye borçlu veya alacaklı olduğu miktarı toplam olarak bildirdiği; borçlu üyelerin TCMB nezdindeki BKM Serbest Hesabına gönderdikleri fonların, BKM tarafından alacaklı bankalara 960 dağıtıldığı, Kart kabul eden ve kart ihraç eden bankanın farklı olması halinde, işleme onay alınmasının BKM SWITCH Sistemi aracılığıyla yapıldığı; dolayısıyla BKM ve BKM nin takas faa liyeti sonucunda kredi kartı kullanımının süresi kısaldığı, güvenilirliğinin arttığı, bu sayede de kredi kartı kullanımının yaygınlaştığı, ifade edilmiştir. I.5.4. Şikayetçilerin İddialarına İlişkin Savunma 970 Yazılı savunmada, şikayetçilerin iddiaların a ilişkin olarak şu açıklamalara yer verilmiştir: Akaryakıt, kuyumculuk gibi kar marjları çok düşük olan sektörlerde kredi kartının kullanımı işyerlerine belirli oranda bir yük getirebilmektedir. Zira işyerleri, karlarından üye işyeri komisyonunu kart ka bul eden bankalara ödemek zorunda kalmaktadırlar. Bankaların üye işyeri komisyonunu üye işyerlerinden almaması, maliyetlerin varlığı nedeniyle mümkün gözükmemektedir. 980 Birer üye işyeri olan akaryakıt bayilerine uygulanan üye işyeri komisyonlarına, çoğunlukla yine yaşanan rekabet nedeniyle, takas komisyonu oranı aynen yansıtılmamaktadır. Bu nedenle de şikayetçilerin takas komisyonu oranlarının yüksek belirlendiğini iddia etmeleri gerçeği yansıtmamaktadır. Zira akaryakıt bayileri de di ğer üye işyerleri gibi takas komisyonu oranından doğrudan etkilenmemektedirler. Gerçekten takas komisyonu oranı bankalar arasında ödenen bir ücret olup, üye işyerlerine ve tüketicilere doğrudan değil, ancak dolaylı olarak kısmen veya hiç yansımamaktadır. 05-43/602 -153 24 I.5.5. Takas Sisteminin 4054 sayılı Kanuna Aykırı Olmadığına İlişkin Savunma 990 Savunmalarda takas komisyonunun BKM tarafından belirlenmesinin 4054 sayılı Kanun a aykırı olmadığı hususunda açıklamalar yapılmıştır. Bu çerçevede, BKM nin faaliyetlerini yü rütmek için tek elden belirlenmiş bir takas komisyonu oranına ihtiyaç duyduğu; bu komisyon oranının doğrudan ve/veya dolaylı olarak tüketicilerin hızlı, etkin bir hizmet alabilmelerini, özellikle dar gelirli tüketicilere kredi imkanının getirilmesini, işye rlerinin işlem hacimlerinin artmasını, ulusal ekonominin kayda alınmasını, dolandırıcılık, hırsızlık kayıplarının azaltılmasını, tüketimin artırılmasını, teknolojilerin sisteme dahil edilmesini sağladığı belirtilmiştir. Ayrıca kart ihraç eden bankanın verd iği ödeme garantisinin kart 1000 pazarındaki dolandırıcılık vb. riskleri kapsadığından yüksek bir maliyet kalemi oluşturduğu, ayrıca alışveriş tarihi ile ödeme tarihi arasındaki süreden kaynaklanan fonlama maliyetinin de kart ihraç eden bankalar açısından yük oluşturduğu ifade edilmiştir. Aynı kapsamda, maliyetlerin sistem içinde paylaşılmasına yönelik olan takas komisyonunun zorunlu hale geldiği, ancak bu maliyetlerin kesin değerlerle her bir banka için belirlenmesi mümkün olmadığından, genelleştirilmiş mali yet hesaplamalarına dayalı olarak bir matematiksel formül içinde komisyon oranının yaklaşık olarak tespiti yoluna gidildiği belirtilmiştir. Bankaların ikili anlaşmalarla 1010 komisyon oranlarını belirlemesinin makul olmadığı; bankaların BKM yerine Visa ve Maste rcard ın network sisteminden yararlanarak takas işlemlerini yürütmelerinin ise daha maliyetli olduğu, Türkiye de hiçbir bankanın yurtiçi işlemleri için Visa ve Mastercard ın network sisteminden yararlanmadığı; takas komisyonunun kart hamilinden alınması ha linde ise kredi kartı kullanımının azalacağı ifade edilmiştir. Bu çerçevede, BKM tarafından yürütülen sistemin 4054 sayılı Kanun a aykırılık oluşturmadığı belirtilerek, söz konusu sistemin 4054 sayılı Kanunun 4. maddesine aykırı olduğuna karar verilse da hi, 4. madde hükümlerinin 1020 uygulanmasından muaf tutulması talep edilmiştir. I.5.6. Belirlenen Son Formüle ve Muafiyet Değerlendirmesine İlişkin Savunmalar İkinci yazılı savunmada ve sözlü savunmada, öncelikle bankaların kamu hizmeti gören kuruluşlar olduğ u ve BKM nin kar amacı gütmediği için kar maksimizasyonu amacı güden bir kartel olmadığı belirtilmiştir. Rekabet Kurumu nun takas komisyonu oranını düzenlemesinin Kurumu fiyat regülatörü konumuna sokacağı, oranın düzenlenmesinin BDDK gibi ekonomik bir 1030 düze nleyici kuruluşa bırakılmasının bir seçenek olarak düşünülebileceği değerlendirmesi yapılmıştır. Savunmada daha sonra takas komisyonunun gerekliliğine ve içeriğine; batak maliyetinin takas komisyonu oranı içinde yer almasının zorunluluğuna ilişkin açıklama lara yer verilmiştir. Ayrıca fonlama 05-43/602 -153 25 maliyetinin hesaplanmasında TCMB overnight (gecelik) faiz oranı yerine TRLIBOR oranının kullanılmasının gerekliliğine ilişkin açıklamalar yapılmıştır. Ayrıca 2 yıl için verilmesi önerilen muafiyet süresinin 5 yıl olarak belirlenmesi gerektiği iddia edilmiştir. Bankaların kamu hizmeti gören kuruluşlar olduğuna ilişkin savunmalarda 1040 bankaların kamu yararını göz önüne alarak bir kamu hizmeti görmekte olmaları karşısında yalnızca kar maksimizasyonuna yönelmiş kuruluşlar old uğunu iddia etmenin gerçeği yansıtmaktan uzak kalacağı , BKM nin bir anonim şirket olmasına karşın, kar amacı gütmeyen bir yapısının bulunduğu , BKM yi kar maksimizasyonu amacı güden bir kartel tarafından kurulmuş bir şirket olarak nitelendirmenin yerind e olmadığı , Rekabet Kurumunun takas komisyonu oranını bir kamu otoritesi olarak düzenlemesinin veya belirlemesinin Kurumu fiyat regülatörü konumuna sokacağı , Kurumun görevinin yalnızca takas komisyonu uygulamasının 4054 sayılı Kanun hükümlerine uygun o lup olmadığının tespit edilmesi ile sınırlı bulunduğu; mevcut oranın denetlenmesi görevinin BDDK gibi 1050 ekonomik bir düzenleyici kuruluşa bırakılmasının bir seçenek olarak düşünülebileceği yönünde değerlendirme ve iddialara yer verilmiştir. Takas komisyonu nun içeriğine ve batak maliyetine ilişkin olarak ise, ihraççı banka ile kabulcü bankanın farklı bankalar olması durumunda ortaya çıkan takas komisyonunun, kart ihraç eden bankanın bazı maliyetlerine katkı sağlamak için kart kabul eden bankalar tarafından k art ihraç eden bankalara ödenen bir ücret olduğu ifade edilmektedir. Bu komisyonun ödeme garantisi maliyeti, fonlama maliyeti ve operasyonel maliyetten oluştuğu; kart ihraç eden bankanın kabulcü bankaya verdiği ödeme garantisine dayalı olarak çalışan siste mden yararlanan 1060 kart kabul eden bankanın ihraççı bankaya komisyon ödemesinin kaçınılmaz olduğu iddia edilmiştir. Ayrıca McKinsey in 13.9.2004 tarihli Takas Oranı Yenilenme Çalışması Sonuçları başlıklı çalışmasında, ödeme garantisi maliyeti kalemi içind e, işyerine ödeme garantisi vermesi ve kart sahibi riskini ortadan kaldırması açısından batak (takip neticesinde tahsil edilemeyen ve zarara atılan kredi kartı borcu) maliyetinin de yer aldığı belirtilmiştir. Batak maliyetinin dışarıda tutulmasına yönelik görüşler eleştirilmiş ve Türkiye pazarında kredi kartının kredilendirmeye ilişkin maliyet kalemlerinin takas komisyonu içine dahil edilmemesi gerektiğini söylemenin 1070 yanlış olacağı iddia edilmiştir. Bu noktada batak maliyetinin takas komisyonu içerisinde ye r almasının bir zorunluluk olduğu; bu maliyetin kredi kartı faizlerinden ve takas komisyonundan olmak üzere iki farklı yerden tahsil edilme suretiyle karşılanmaya çalışıldığı ve bu şekilde tahsilde tekerrür olmadığı, tahsilin birbirini tamamladığı iddia ed ilmektedir. McKinsey çalışmasına değinilerek kredi kartı işlemlerinin %58 inin yeni işlemler, %42 sinin geçmiş dönemden devredilen işlemler olduğu; %58 oranındaki yeni işlemden takas komisyonu aracılığıyla batak maliyeti tahsil edildiği ifade edilmiştir. B urada borcun batağa dönüşmeden önce kart sahiplerinin batağa sebep olma olasılıklarının göz önüne alınması gerektiği belirtilmiştir. 1080 05-43/602 -153 26 Fonlama maliyetinin hesaplanmasında kullanılan faiz oranına ilişkin olarak ise, TCMB overnight faiz oranının 1 gecelik Merk ez Bankası na borç vermenin getirisini ifade ettiği, oysa alınması gereken faiz oranının, borç alma faiz oranı olması gerektiği; BKM üzerinden geçen rakamlar incelendiğinde, bu miktardaki rakamların borçlanılmasının para piyasalarında dalgalanmalara yol aç abileceği; bu büyüklükteki piyasada kullanılacak olan belirleyici faiz oranının gecelik değil, en azından fonlama süresi olan süreyi kapsayan bir faiz oranı olması gerektiği ifade edilmiştir. I.6. Delillerin ve Savunmanın Değerlendirilmesi 1090 I.6.1. Delille rin Değerlendirilmesi I.6.1.1. BKM Tarafından Yaptırılan 2000 Yılı Takas Komisyonu Çalışmasının Değerlendirilmesi BKM tarafından bankaların kredi kartı ihracı faaliyetlerine ilişkin maliyetlerini tespit etmeye yönelik olarak 2000 yılında ve daha sonra 2 004 yılında, bankaların ihraççılık faaliyetleriyle ilgili maliyetleri talep edilerek operasyonel maliyet kalemine ilişkin çalışmalar yapılmıştır. 1100 2000 yılı çalışması, BKM Yönetim Kurulu üyesi bankalarla sınırlı tutulmuş, hissedar olmayan üye bankalar çal ışmanın dışında tutulmuştur. Yapılan bu çalışma çerçevesinde, bilgi talep edilen bankaların tam istenen şekilde cevap vermediği, ayrıca bankalar arasından verilen cevaplarda büyük farklar bulunduğu anlaşılmıştır. Çalışma kapsamında, kredi kartı ihraççısı b ir bankanın ihraççılık faaliyetinden doğan maliyetler, sahtekarlık, otorizasyon, ters ibraz, istisna dosyası, takas ve fonlama maliyeti kalemleri şeklinde ayrıştırılmıştır. BKM tarafından, takas komisyonları oluşturmak için maliyet bazlı bir metodoloji oluşturulması yönünde çalışmalar yapılmasına rağmen, bu çalışmaların önceden 1110 yazılı olarak belirlenmiş bir prosedürü izleyerek yapılmadığı, hesaplamalar sonucu elde edildiği ve uygulandığı iddia edilen 0,72 lik operasyonel maliyet katsayısının ise gerçekte t am olarak uygulanmadığı görülmektedir. 2004 yılında yapılan çalışmada ise, operasyonel maliyetler için daha düşük oranlar bulunmuş; ancak bu çalışmanın sonuçları BKM Yönetim Kurulu tarafından uygulanmaya başlanmamış, bunun yerine BKM takas komisyonu oranları konusunda bir danışmanlık firmasından yardım alma yolunda hazırlıklara başlanmıştır. 1120 Genel olarak, BKM tarafından uygulanan takas komisyonu yöntemi, maliyet bazlı olması nedeniyle, alternatif yöntemlere göre daha tercih edilebilir bir yöntemdir. Takas komisyonu oranlarının, bankalar arasında ortak olarak belirlenmesi kabul edildikten sonra, bu oranın belirlenmesinde izlenecek yöntem konusunda, maliyet bazlı yaklaşımın genel olarak tüketici ve mağaza sahipleri için daha iyi sonuçlar 05-43/602 -153 27 verebileceği değer lendirilmiştir. Nitekim, dünya uygulamalarında da, bu yönde bir eğilim gözlenmektedir. I.6.1.2. Soruşturma Kapsamında Bankalardan İstenen Bilgilerin Değerlendirilmesi 1130 Soruşturma kapsamında, kredi kartı sektörünün yapısını daha iyi ortaya koyabilmek, kre di kartı faizlerinin yapısını incelemek ve bu faizlerin takas komisyonları ile olan ilişkisini anlayabilmek için raportörlerce bir anket hazırlanarak BKM üyesi banka ve kredi kartı pazarında faaliyet gösteren diğer kuruluşlara yollanmıştır. ( ), ( ) ve ( ) nın 2000 yılından itibaren ihraççılık faaliyetlerinden kaynaklanan karlılık oranlarına bakıldığında, rekabetçi olduğu iddia edilen bir pazar için kar oranları yüksek kalmaktadır. 1140 Örneğin ( ..) nin 2001 yılı ihraç kar oranları %( .) y e yaklaşmaktadır. Yine ( ) nın gelirlerinde 2000 yılından itibaren artan bir trend gözlenmekte, 2004 yılı içinde %( ) e yaklaşmaktadır. ( ) nın karlılığı, bu iki bankadan daha düşük olmakla birlikte 2002 ve 2003 yılları için %( ) un üzerinde kalm aktadır. Öte yandan aynı bankaların kabulcülük faaliyetlerinden giderek zarar ettikleri görülmektedir. Örneğin ( ..) nin %( ..) seviyesinden yaklaşık %( .) ye inen bir zarar oranı olduğu görülmektedir. ( .) nin kabul gelirleri, takas komisyonu gelirleri çıkartılarak hesaplanmıştır. Söz konusu bankanın ihraççılık 1150 faaliyetlerinden kar ederken kabulcülük faaliyetlerinden zarar etmesi, ihraççılık tarafının takas komisyonu aracılığıyla desteklendiği ve bu yolla kredi kartı kullanımının arttırılmaya çalışıldığı görüşünü desteklemektedir. Diğer iki banka, takas gelirlerinin ihraççılık ve kabulcülük gelirlerine nasıl katıldığı konusunda bir açıklama getirmemektedir. Ankette, kredi kartı ve ferdi kredi faizleri bilgileri ve bunlar arasındaki farkların kaynaklar ına ilişkin bilgi, iki faiz arasındaki farklılığın nedenlerini ortaya çıkarmak, hangi maliyet kalemlerinin bu farka neden olduğunu tespit etmek ve fark yaratan bu maliyet kalemlerinin takas komisyonlarında içerilip içerilmediğini saptamak 1160 amacıyla istenmiş tir. Kredi kartı faizlerine eklenen, örneğin batak maliyetleriyle ilgili bir risk priminin takas komisyonlarına eklenmesi, bankaların bu riski hem işyerlerinden hem de kredi kartının kredi imkanlarını kullanan kart hamillerinden çıkarmasına neden olacaktır . 1999 yılından itibaren kredi kartı alışveriş faizleri ile ferdi/taşıt kredisi faizleri arasındaki farkın kredi kartı faizi lehine arttığı görülmektedir. Bankalar, kredi kartı alışveriş faizlerinin ferdi ya da taşıt kredisi faizlerinden farklı olmasının nedenini, kredi kartı ile tüketiciye sağlanan kredinin kefilsiz verilmesi ve bunun gibi başka nedenlere bağlamaktadırlar. 1170 05-43/602 -153 28 Birçok bankanın ankete verdiği cevapta da dile getirdiği gibi, faiz farklarının yüksek olmasının nedeni, kredi kartının yüksek bata k riski ve diğer operasyonel maliyetlerin toplam kredi kartı alışveriş faizi içindeki payının artmasıdır. Bankalar tarafından ankette yer alan, kredi kartı ve bireysel kredi faizleri arasındaki farkların neden kaynaklandığı sorusuna hemen hemen bütün banka ların verdiği ortak cevap kredi kartlarında riskin yüksek olmasıdır. Öte yandan ihraççı banka, operasyonel maliyetleri takas komisyonu aracılığıyla kabulcü bankalardan ve dolayısıyla üye işyerlerinden almaktadır. Bu durumda, 1180 müşteri acziyle ilgili batak maliyetleri hem kredi kartı faizleri aracılığıyla müşterilerden, hem de ortak olarak belirlenen takas komisyonları aracılığıyla üye işyerlerinden alınmış olmaktadır. Diğer taraftan operasyonel maliyetler arasında yer alan en önemli maliyet kalemlerinden bi risi batak maliyetleridir. %0,709 olan toplam operasyonel maliyetlerin %0,263 lük kısmı batakla ilgili maliyetlerden kaynaklanmaktadır. Bu maliyet kaleminin yukarıda açıklanan nedenlerle, takas komisyonundan çıkartılması, üye işyerlerinden bankalara yapıla n haksız bir gelir transferinin önüne geçilmesi gerekmektedir. I.6.1.3. BKM Tarafından Benimsenen Son Formüle (McKinsey Raporu) 1190 İlişkin Değerlendirme Soruşturma sürecinde BKM tarafından, özel bir danışmanlık şirketine, takas komisyonunun nasıl belirlenm esi gerektiğine dair bir çalışma hazırlatılmıştır. Söz konusu çalışmada takas komisyonunda dünya düzenlemeleri, hangi maliyet kalemlerinin ne kadarının takas komisyonuna katılması gerektiği ve birtakım kalemlerin nasıl hesaplanması gerektiği konusunda açık lamalara yer verilmektedir. Çalışmanın kapsamı : Yapılan çalışmalarda BKM üyesi tüm bankalardan veriler 1200 toplanmış, bu veriler bankaların takas cirolarına göre ağırlıklandırılarak takas komisyonuna katılmıştır. Alınan veriler, firma tarafından gözden geçir ilmiş, bazı bankalardan gelen bilgilerin diğerlerinden çok farklı olduğunun tespit edildiği durumlarda veriler bankalara tekrar sorulmuştur. Firma tarafından verilerin elde edilmesinde ve düzeltilmesinde maliyetleri düşük çıkartmaya yönelik bir tutum izlendiği ifade edilmektedir. Türkiye kartlı ödeme sistemleri pazarının gelişmişliği: Çalışmada kredi kartı pazarları gelişmişlik açısından 3 seviyeye ayrılmış, Türkiye pazarı ise 2. seviyeye konulmuştur. Buna göre Türk kartlı ödeme sistemleri pazarı henüz 1210 olgunlaşmamış olduğundan üye işyeri faydalandığı hizmetlerin maliyetine katkıda bulunmak durumundadır. Olgunlaşmış pazarlarda ise üye işyerinin ihraççı tarafından karşılanan hizmetlerin sadece kendisi ile ilgili kısmına katkıda bulunması gerektiği ifade edil mektedir. Çalışmada yapılan gelişmişlik seviyesi derecelendirmesinde nelerin kriter olarak kullanıldığı açıkça ifade edilmemekle birlikte, BKM ve firma yetkilileri tarafından, 05-43/602 -153 29 kart kullanım hacmi ve kişi başına kart sayısı gibi istatistiklerin kullanıldı ğı ifade edilmiştir. Buna göre Türkiye de kredi kartı kullanımı Avrupa ülkeleriyle karşılaştırıldığında düşük kalmakta ve bu sebeple Türkiye, henüz tam olarak 1220 olgunlaşmamış bir pazar durumunda bulunmaktadır. Sadece kredi kartı sayılarının gelişmiş ülkeler deki ile karşılaştırarak yapılan bir gelişmişlik seviyesi değerlendirmesi Türkiye açısından yanıltıcı olacaktır. Zira Türkiye de kişi başına milli gelir, karşılaştırmanın yapıldığı gelişmiş ülkelerle karşılaştırıldığında oldukça düşük seviyede kalmaktadır. Harcama gücü düşük, düzenli gelire sahip olmayan geniş bir halk kesiminin bulunduğu ülkemizde, kredi kartı sahipliğinin örneğin Birleşik Krallık ta olduğu kadar yaygın olmasının beklenmemesi gerekmektedir. Daha sağlıklı bir karşılaştırma, örneğin toplam tüketici harcamaları içindeki kredi kartı harcamalarının oranı kullanılarak 1230 yapılabilir. Burada yapılan değerlendirme, kart hamili kesiminin, takas komisyonları aracılığı ile teşvik edilip edilmemesine yönelik ise, iktisadi bir yaklaşımla bir kartlı ödeme ağının işlemesi açısından teşviklerin rolünü ele almak gerekmektedir. Bir kartlı ödeme ağının kuruluş aşamasında örneğin kart hamili tarafının ağa katılmaktan sağladığı yarar, ağa katılmanın maliyetini karşılamayabilir. Ancak ağ belirli bir büyüklüğe ulaş tığı zaman, yarar maliyetten fazla olacaktır. Bu durumda ağın bu büyüklüğe ulaşması için katılımdan zarar gören tarafın teşvik edilmesi gerekebilir. Takas komisyonunun asıl fonksiyonu da, olgunluk aşamasına ulaşmamış bir 1240 kartlı ödeme sisteminin büyümesi iç in üye işyerlerinden kart hamillerine bir gelir transferi yapmaktır. Bu nedenle takas komisyonu seviyesi açısından kart kullanım istatistiklerinden ziyade kartlı ödeme ağının artık kart hamillerinin maliyetini karşılayacak gelişmişliğe ulaşıp ulaşmadığının değerlendirilmesi gerekmektedir. Maliyet Kalemleri: Firma, Türk kredi kartı pazarının gelişmemişliğine yönelik varsayımlardan hareketle, takas komisyonunun hesaplanmasında aşağıdaki tabloda beyaz bölümde yer alan maliyet kalemlerinin kullanılması gerekt iğini, gri bölümdekilerin ise hesaplamaya katılmaması gerektiğini savunmaktadır. 1250 Tablo -1 Maliyet Kalemi İşyerine olan fayda Fonlama İşyerini artık müşterisini fonlama durumunda bırakmaması Batak (charge card kısmı) İşyerine ödeme güvencesi vermesi ve k art sahibi riskini ortadan kalkması Müşteri hizmetleri ve tahsilat Müşteriye ödeme güvencesi ile ilgili hizmetlerin sağlanması ve tahsilat yükünü işyerinden alarak ödemeyi güvence altına alması Otorizasyon İşyerine ödeme güvencesi vermesi 05-43/602 -153 30 Switch/routin g/hesaplaşma İşyerine ödeme güvencesi vermesi Dolandırıcılık Dolandırıcılık durumunda işyerine ödeme güvencesi vermesi ve işyerinin tahsilat riskini azaltması Harcama itirazı İşyerine iade/ters ödeme hizmeti sunması Batak (kredi kısmıyla ilgili) Yok, ve rilen hizmet issuer ın bireysel kredi ürünüyle ilgili Müşteri hizmetleri ve tahsilat (kredi kısmıyla ilgili) Yok, verilen hizmet issuerların bireysel kredi ürünüyle ilgili Kart basım ve hesap açma Dolaylı fayda, kart kullanılsın ya da kullanılmasın issua nce işinin temel ürün maliyetleridir Kart ve hesap bakım Dolaylı fayda, kart kullanılsın ya da kullanılmasın issuance işinin temel ürün maliyetleridir Promosyon, pazarlama ve loyalty programları İşyerine olan faydanın belirlenmesi/ölçülmesi ve değişken b anka stratejileri nedeniyle ortalama bir değer belirlemek zordur. Firmanın çalışmasından önce kullanılan takas komisyonları da hemen hemen aynı maliyet kalemlerinin kullanılması ile hesaplanmıştır. Maliyet Kalemi Eski Oran Yeni Oran Batak 0,105 0,263 Müşteri hizmetleri ve tahsilatlar 0 0,305 Otorizasyon 0,113 0,052 Switch/routing/hesaplaşma 0,160 0,026 Dolandırıcılık 0,139 0,043 Exception file 0,177 0,003 Harcama İtirazı 0,033 0,017 Toplam 0,727 0,709 Yukarıdaki tablodan, batak maliyetlerind e daha önceki hesaplamalara göre 1260 artışlar olduğu anlaşılmaktadır. Firma tarafından verilen bilgilere göre batak maliyetlerindeki artışın nedenleri şu şekilde sıralanabilir: Kart pazarının ödememe riski daha yüksek orta gelirli müşteri segmentlerine nüfuz etmeye başlaması, Tüketici kredi hacimlerinin, kredi kartları dahil artış göstererek, finansal olarak aktif olan grubun daha çok borçlanmasına, dolayısıyla ödeme riskinin artmasına yol açması, 1270 İşsizliğin artması, Zararların kredi kartı alışveriş hacminde ki artışları takip etmesi. 05-43/602 -153 31 Gerçekten de, bankalar kredi kartı tabanlarını yaygınlaştırmak için pazarlamaya geniş bütçeler ayırmakta ve agresif satış stratejileri ile kart hamili sayısını arttırmak istemektedirler. Bu da, firma tarafından bahsedilen riski y aratmakta ve batak maliyetlerini arttırmaktadır. Kart hamilinin aczinin neden olduğu batak maliyetlerinin takas komisyonuna katılmaması gerekmektedir. Danışmanlık firması tarafından BKM nin daha önceki çalışmalarından farklı bir yaklaşım getirilerek bata k, ödeme hizmeti (charge card) 1280 ve kredi hizmetiyle ilgili olarak ikiye ayrılmıştır. Böylelikle batak maliyetlerinin bir kısmı kredi kartının ödeme hizmetine, bir kısmı da kredilendirme hizmetine atfedilmiş olmaktadır. Batak maliyetinin ödeme hizmetine atfe dilmesi gereken kısmını bulabilmek içinse, TCMB tarafından tutulan toplam kredi kartı bakiyesi içinde yeni bakiyenin oranı verisi kullanılmıştır ki, bu da 2004 yılı Haziran ayı için %58 dir. Oysa batak maliyetlerinin kredi kartının ödeme hizmetiyle herhan gi bir ilgisi bulunmamaktadır. Zira ödenmeyen bir kredi kartı bakiyesine önce banka tarafından faiz işletilmekte; tahsil edilememesi durumunda ilgili kart hamili için takip süreci başlamaktadır. Bu süreçte yüksek faizlerle elde edilen gelirler kart ihraççı sı bankanın gelirleri olduğu gibi ödememeden kaynaklanan zararlar da 1290 ihraççı bankaya ait olmalıdır. Sonuç olarak, ödememe ile ilgili hiçbir batak maliyetinin takas komisyonu oranlarına yansıtılmaması gerekmektedir. Öte yandan daha önceki çalışmada bulunm ayan Müşteri hizmetleri ve tahsilatlar kaleminin de bu çalışmada operasyonel maliyetleri oluşturan kalemler arasına katılmış olduğu görülmektedir. Bu maliyet kalemi daha önceki çalışmalarda başka kalemler altına dahil edilmiş olan çağrı merkezi, kayıp ça lıntı bildirimi gibi kalemleri içermektedir. Fonlama maliyetleri: Maliyet çalışmasını yapan danışmanlık firması tarafından 1300 kredi kartıyla yapılan alışverişlerde ortaya çıkan maliyetlerle ilgili bir takım hesaplamalar yapılması yoluyla fonlama maliyetleri hesaplanmıştır. Bu hesaplamada öncelikle zamanında ödenen ve ödenmeyen kredi kartı bakiyeleri ayrıştırılmış ve her iki tür bakiyenin ortalama fonlama gün sayısı ve kredi kartı ile yapılan alışveriş içindeki oranları hesaplanmıştır. Bankalardan alınan ver ilerle zamanında ödenen bakiyenin fonlama gün sayısı 27,2; zamanında ödenmeyerek faiz işletilen bakiyenin fonlama gün sayısı ise 17,5 olarak hesaplanmıştır. Ortalama fonlanan gün sayısını bulmak içinse zamanında ödenen (27,2 gün fonlanan) ve ödenmeyerek faiz işletilen (17,5 gün fonlanan) bakiyelerin toplam 1310 kredi kartı bakiyesi içindeki oranlarına ihtiyaç duyulmaktadır. Takas komisyonu çalışmasında bu oranların bulunabilmesi için birtakım varsayımlar yapmak ve bir model oluşturmak gerektiği, zira eldeki ve rilerden bu oranların doğrudan bulunamayacağı bildirilmektedir. Danışmanlık firması tarafından oluşturulan modelde, herhangi bir anda mevcut olan toplam kredi kartı bakiyesi aşağıdaki şekilde 5 parçaya bölünmüştür. Şekil -5 05-43/602 -153 32 tümü ödenecek yeni kredi kartı hacmi yeni kredi kartı hacminde gelecek dönemlere ait taksitlerfaizlendirilecek yeni kredi kartı hacmigeçmiş dönemden sarkan gelecek taksitlergeçmiş faizlendirilmiş bakiye(faiz ücretleri dahildir) e a b cd Tümü ödenecek yeni kredi kartı hacmi (a): Kredi kartı bakiyesi içinde en son aya ait olan ve tamamı ödenerek faiz işletilmeyen miktarı temsil etmektedir. 1320 Yeni kredi kartı hacminde gelecek döneme ait taksitler (b): Kredi kartı ile yapılan yeni, yani son aya ait harcamalar içinde ilerid e ödenecek taksitleri temsil etmektedir. Bu, kredilendirme yapılan mevduat değildir. Son zamanlarda artan taksitli kart uygulaması ile ortaya çıkan ileride ödenmesi gereken taksit miktarlarıdır. Burada taksitli işlemlerin tamamıyla takassız (on -us) olarak yapıldığına dikkat edilmelidir. Faizlendirilecek yeni kredi kartı hacmi (c): Yeni kredi kartı mevduatı içinde zamanında ödenmeyerek faiz işletilen kısmı temsil etmektedir. 1330 Geçmiş dönemden sarkan faizler (d): Geçmiş dönemde yapılmış taksitli alışverişleri n ilerde yapılacak kısmını temsil etmektedir. Geçmiş faizlendirilmiş bakiye (e): Geçmişte yapılan alışverişlere ait, ödenmeyen, bu nedenle de faizlendirilmiş bakiyedir. Modelleme sonucunda kredi kartı bakiyesi içinde ayrı ayrı beş kalemin hesaplanan or anları şu şekildedir: (a) %45, (b) %7, (c) %6, (d) %15, (e) %27. 1340 Ancak model ile hesaplanan takas komisyonu oranı olduğuna göre ve taksitli alışverişlerin tamamı takassız gerçekleştiğine göre, modelde bu işlemlerin takas komisyonlarına dahil edilmesinin herhangi bir anlamı bulunmamaktadır. Taksitli 05-43/602 -153 33 işlemlerin maliyetlerinin takas komisyonu oranlarına katılması, her bankanın kendine özgü takassız işlem maliyetinin bankalar arasında takas komisyonuna dahil edilmesi anlamına gelmekte olup takassız işlemlerin takaslı işlemler üzerinde bir rekabet baskısı yaratarak takas komisyonlarını aşağıya çekmesinin önüne geçmektedir. Bu nedenlerle takas komisyonu formülasyonlarında fonlama maliyetinin takassız işlemleri hesaba katmadan hesaplanması gerekmektedir. 1350 Fonlam a maliyetinin hesaplanmasında eski çalışmalardan farklı olarak TRLİBOR faizleri kullanılmaktadır. Daha önce BKM tarafından yapılan çalışmalarda kullanılan faiz oranları TCMB tarafından belirlenen gecelik faiz oranları idi. TCMB nin uygulamakta olduğu gecel ik faiz oranları 8.9.2004 tarihi itibarıyla %20 dir. Buradan hesaplanması gereken fonlama maliyeti, eğer fonlama gün sayısının doğru olduğu kabul edilirse, 43,1%3651,26*20% olarak hesaplanmalıdır. Operasyonel maliyetlerden batak maliyetlerinin çıka rılmasından sonra kalan oran %0,709 -%0,263 = %0,446 dır. Bunun fonlama maliyeti ile toplanmasından elde edilecek takas komisyonu oranı %1,876 dır. Diğer bir deyişle, danışman firmanın 1360 kullandığı bütün modeller ve fonlama maliyeti kısmında yapılan varsayıml ar doğru bile kabul edilse ortaya çıkan oran danışman firmanın önerdiği %2,424 ten oldukça düşük kalmaktadır. Öte yandan, McKinsey tarafından yapılan araştırmada kullanılan verilerin bankalar tarafından dürüst olarak bildirilmesini garanti edecek herhan gi bir neden bulunmadığı gibi, danışman firmanın çalışmasından da anlaşıldığı üzere bankaların söz konusu verileri kendi bünyelerinde doğru olarak tuttukları yönünde şüpheler bulunmaktadır. Danışman firmanın sunduğu raporda yer alan, Maliyet kalemlerinin hesabından kullanılan parametrelerin çoğu bankalardan alınan 1370 tarafımızdan tanım ve kapsamı teyit edilmiş ama doğruluğu kaynağında teyit edilmemiş bankaların beyan ettikleri verilere dayanmaktadır. Bunlara ek olarak TCMB ve BKM verileri de kullanılmıştır. Bu verilerin toplanma ve kalite kontrol metodu dökümanın ilerleyen bölümlerinde ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Bu verilerin toplanmasında bankaların genel olarak bilgi/işlem ve üst yönetim maliyetlerini ölçmede sorun yaşadıkları izlenmiş, bu konuda maliye tleri düşük gösterecek şekilde tutucu davranılmıştır. Tüm bankaların maliyetlerini saptırabilecek sistematik bir etken var ise, etkisi bilinmelidir. ifadesinden de görüldüğü gibi verilerin ve yapılan takas komisyonu hesaplamasının bankaların bizzat tedari k ettiği ve doğruluğu denetlenmemiş olan verilere dayandığı 1380 anlaşılmaktadır. Bu çalışmanın yetkili bir kamu kuruluşu veya özel mali danışmanlık kuruluşu tarafından yapılması, sağlıklı bir takas komisyonu hesaplaması için büyük önemi haizdir. 05-43/602 -153 34 I.6.1.4. BKM Tarafından Belirlenen Formüller Uyarınca Belirlenen Takas Komisyonu Uygulamalarının Sonuçlarının Değerlendirilmesi 1390 Takas komisyonu formülünün belirlenmesinde kullanılması gereken formül gerçek fonlama maliyeti ve gerçek operasyonel maliyetlerden oluşm alıdır. Bu şekilde ağ endüstrisi şeklinde çalışan yapının, gerçek maliyetlerin paylaşımı esasına göre işlemesi mümkün olacaktır. Ancak bu oranın bulunmasına yönelik BKM bünyesinde ciddi nitelikte çalışmalar soruşturma dönemine kadar yapılmamıştır. BKM tara fından yaptırılan ve benimsenen son çalışma, sistemdeki yapıyı en iyi analiz eden çalışma niteliğindedir. Bu çalışmanın sistemin değerlendirilmesi bakımından şu an itibariyle ölçü alınabilecek en doğru çalışma olduğu görülmektedir. Ancak, bu çalışmada da m etodolojik yaklaşım doğru olmakla birlikte, çalışmanın varsayımlarını oluşturan verilerin gerçek değerleri 1400 yansıttığı şüphesi bulunmaktadır. Ayrıca maliyet bazlı bir yaklaşımda, fonlama maliyetinin yüksek tutulabilmesi için TRLİBOR oranının kullanılması il e operasyonel maliyetlerde en büyük payı oluşturan batak maliyetlerinin formüle yansıtılması şeklinde yanlışlar bulunmaktadır. Bu çerçevede formülde fonlamanın hesaplanmasında daha önce de kullanılan gecelik faiz oranlarının kullanılması ve operasyonel mal iyetlerden batak maliyetinin çıkarılması gerekmektedir. Bu kapsamda, fonlama maliyetinin doğru hesaplandığı varsayımı ile operasyonel maliyetlerden batak maliyetinin çıkarılması halinde alınması gereken toplam takas komisyonu tutarının ne olacağına yöneli k birtakım hesaplamalar 1410 yapılmıştır. Bu hesaplamalarla, ihraççı bankaların gerçekte tahsil ettikleri takas komisyonlarının ideal yöntemle hesaplanan oranlara göre tahsil edilmesi gereken komisyonlardan fazla veya az mı olduğu tespit edilmektedir. Daha sonr a, bu takas komisyonları oranları, o ayki takas cirosu ile çarpılarak her ay için ihraççı bankaların elde ettiği, 1. yukarıdaki formüle göre hesaplanan takas komisyonu, 2. yukarıdaki formülden batak maliyetinin çıkarılması ile hesaplanan takas komisyonu, 3. tahsil edilen gerçek takas komisyonları ve bunların arasındaki farkların toplamı hesaplanmıştır. 1420 Bu farklar daha sonra enflasyon verileri kullanılarak şimdiki değerlerine getirilmiştir. Buna göre, 1998 yılının başından 2004 yılı sonuna kadar, takas komisyonu bataksız olarak 20,0 73,0 _25365_ günfaiz overnight formülü ile hesaplanan orana göre tahsil edilse idi ( ) TL tahsil edilmesi gerekirken, bundan ( ) TL daha az olan ( - ..) TL tahsil edilmiştir. Bu çerçevede, takas komisyonu oranının sa dece fonlama maliyetinden oluştuğu ilk yıllarda tahsil edilen toplam takas komisyonu genel olarak operasyonel 1430 maliyetleri de katılarak hesaplanması gerekli takas komisyonlarına göre düşük kalmış, operasyonel maliyetlerin de hesaba katılmasıyla birlikte, tr end tam tersine 05-43/602 -153 35 dönmüştür. Buna rağmen günümüz değerleri ile daha düşük bir oranda oluşması gereken takas komisyonu tutarının altında sonuç çıkması kriz dönemlerinde öngörülemeyecek oranda yükselen fonlama maliyetlerinin takas komisyonu oranına yansıtılama masından kaynaklanmıştır. Şubat 2001 krizi döneminde oluşan eksik komisyon tutarı, alınan tüm fazla komisyonları bertaraf etmekte ve toplam sonucu, uygulanan komisyonlarla alınan tutarların eksik oluştuğu noktasına getirmektedir. Ancak son yıllarda ihraççı bankaların elde ettiği takas komisyonu, bu incelemede uygulanması gerektiği öngörülen batak içermeyen 1440 takas komisyonu oranına göre yüksek kalmaktadır. Sonuç olarak, takas komisyonu formülünün nesnel ve şeffaf bir formülle hesaplanması bakımından sorunlar bulunmasına karşın, ekonomik anlamda uygulanan formülden toplamda bir zarar oluşmamıştır. Ayrıca, bankacılık sektörünün operasyonel maliyetleri gerçek anlamda işlemlerinde kullanmaması nedeniyle fonlama sistemindeki çarpık yapı operasyonel verimsizliği de beraberinde getirmekte, bu iki konu etkileşim içinde olmaktadır. I.6.1.5. İnceleme ve Değerlendirmesi Yapılan Ekonomik Konular 1450 İnceleme ve değerlendirmesi yapılan ekonomik konular bakımından ulaşılan sonuçlar şunlardır: - Kredi kartı ile ödeme hizmetle ri pazarında uygulanan takas komisyonu sistemi ve kurulan ağ yapısı bir ağ endüstrisi niteliğindedir. - Ülkemizdeki sistemin işleyişi için takas komisyonu oranının bir ağ yapısı içerisinde birlikte oluşturulması gerekmektedir. - Oluşturulacak formülün ger çek fonlama maliyetleri ile gerçek operasyonel maliyetleri içermesi gerekmektedir. 1460 - Oluşturulan bu oranların kamu organlarınca düzenlenmesi ve denetlenmesi gerekmektedir. Ancak bu denetim Rekabet Kurumu incelemesine kadar yapılmamıştır. - Ülkemizde ağ ya pısı BKM bünyesinde oluşturulmakta ve takas komisyonu oranları sistem içerisinde belirlenmektedir. Yapılan belirleme takas komisyonunun tarihsel süreç içerisinde, ilk dönemlerde herhangi bir formüle dayalı olmaksızın standart oranlar şeklinde belirlendiği yönündedir. - 1998 yılından itibaren ilk formül belirlemesi yapılmıştır. Bu formül sadece fonlama maliyetlerini içermektedir. Operasyonel maliyet kalemlerini içermeyen söz konusu formülün uygulanma döneminde takas komisyonları eksik ödenmiştir. 1470 - 2000 yılı ndan itibaren uygulanmak istenen formülde fonlama oranının hesaplanması ile operasyonel maliyetlerin hesaplanmasında gerçek rakamlara dayanmayan anket çalışmaları ile komisyonlar belirlenmiştir. - Yürütülen soruşturma süreci ile gündeme gelen 2004 yılı BKM çalışması, bu konuda yapılan en ciddi çalışma niteliğindedir. Ancak formülün içeriğinde yer 05-43/602 -153 36 alan gerçek fonlama oranı ile gerçek operasyonel maliyetlerin belirlenmesinde kullanılacak verilerin doğruluğu bakımından denetim eksikliği bulunmaktadır. Ayrıca f ormülde önerilen fonlamaya esas faiz kriterinin gecelik (overnight) faizler olarak kullanılması gerekmekte ve operasyonel maliyetler içerisinden batak maliyetlerinin çıkarılması gerekmektedir. 1480 - İdeal formülün saptanabilmesi için gerçek fonlama gün sayısı ile gerçek operasyonel maliyetlerin doğrulanmış verilerle çıkarılması gerekmektedir. Ancak mevcut şartlarda verilerin denetim ve gözetimi yapılamadığından, sağlıklı oranın saptanması imkanı bulunmamaktadır. - Takas komisyonu oranının formüle dayalı olarak belirlenmesindeki tarihi süreç incelendiğinde, toplamda uygulanması gerekenden fazla bir komisyon tutarı bulunmadığı, dolayısıyla toplamda bir zarar oluşmadığı saptanmaktadır. Bu durum kriz dönemlerinde oluşan büyük zararların bankalar bünyesinde kalarak yansıtılamaması nedeniyle oluşmuştur. 1490 I.6.2. Savunmaların Değerlendirilmesi Savunmalarda ağırlıklı olarak, BKM tarafından yapılan uygulamanın sistem olarak faydalı yönleri dile getirilmektedir. Belirlenen komisyonun ortak olarak belirlenmemesi halinde si stemin işleyemeyeceği ve işleme muafiyet tanınması gerektiği belirtilmektedir. Takas komisyonu belirlemesine yönelik savunmada, takas komisyonunun üye işyeri komisyonunun tespitinde fazla rol almadığı, üye işyeri komisyonunun farklı etkenlerle belirlendi ği ve bu oranın tüketiciye yansımadığı ifade edilmektedir. 1500 Takas komisyonu, üye işyeri komisyonunu oluşturan maliyet kalemleri arasındadır; bu durum Chakravorti ve Shah tarafından takas komisyonunun üye işyeri komisyonları için bir taban fiyat (price floo r) 7 oluşturduğu ve rekabetçi bir kabulcü pazarında üye işyeri komisyon oranlarının takas komisyon oranlarına yaklaşık olacağı, takas komisyonunun üye işyeri komisyon oranlarının %67 si oranından %100 üne yaklaşacağının tahmin edildiği ve takas komisyonla rındaki artışın işyeri komisyonlarında da artışa yol açacağı şeklinde ifade edilmiştir. Dolayısıyla, üye işyeri komisyon oranlarının takas komisyonu oranlarının çok altındaki düzeylerde belirlendiği savunması yerinde değildir. Kabulcü ve ihraççı konumunda olan bankalar, işyerlerine uyguladıkları komisyon oranlarını kendi 1510 POS lerinden kendi kartlarının geçirilmesi ve diğer bankaların kartlarının geçirilmesi durumları için ayrı ayrı uygulamaktadırlar. Bankalar, takasa konu olmayan takassız (on -us) işlemlerde genellikle takas komisyonu oranından düşük seviyede üye işyeri komisyonu uygulamaktadır. İhraççı ve kabulcü bankaların farklı olduğu takasa konu işlemlerde ise bankalar, üye işyeri komisyonunu takas komisyonunun üzerinde belirlemektedirler. Dolayısıyla ta kas komisyonu oranlarının üye işyerine ve tüketiciye yansımadığı iddiası da dayanaksız kalmaktadır. 7 Chakravorti, S. and Shah, A. (2001) A Study of the Interrelated Bilateral Transactions in Credit C ard Networks , Emerging Payments Occasional Paper Seri es, Federal Reserve Bank of Chicago, s.17. 05-43/602 -153 37 Takas komisyonu belirleme yöntemine ilişkin savunmada, yapılan çalışmalardan sonuç alınamadığı, bu nedenle salt matematiksel bir formül yerine piyasa 1520 şartla rında bir oranın belirlenmesi gerektiği ifade edilmektedir. BKM Ana Sözleşmesinin 3.e. maddesinde takas hizmetinden yararlanacak olan kuruluşlar arasında uygulanacak takas komisyon oranını belirlemek BKM nin maksat ve iştigal konuları arasında sayılmıştı r. Dolayısıyla BKM Yönetim Kurulu tarafından takas komisyonunun belirlenmesine yönelik herhangi bir karar, hem ihraççılık hem kabulcülük düzeyinde pazardaki fiyat rekabetini etkilemektedir. Bu çerçevede objektif kriterlere dayalı, formül bazında bir takas komisyonu oranı belirlenmesinin BKM açısından bir zorunluluk olduğu değerlendirilmektedir. BKM yapısında ihraççı ve kabulcü bankaların yer alması denge sağlayıcı olarak gözükse de; piyasaya doğrudan etkileri olan takas komisyonu oranının objektif, 1530 gerekli maliyetleri içeren bir formül bazında belirlenmemesi, BKM Yönetim Kurulunda temsil edilen bankaların çıkarları doğrultusunda belirleme yapılmasına neden olacaktır. Takas komisyonu oranının BKM tarafından belirlenmesi, kartlı ödeme sistemlerinin işleyebi lmesi için bir zorunluluk ve alternatifi olmayan bir uygulama olarak değerlendirilmemektedir. Takas komisyonu oranının birlikte belirlenmesi yerine, bankalar bu oranı kendi aralarında yapacakları ikili anlaşmalarla belirleyebilirler. Takas komisyonu olmama sı halinde kart ihraç edilmeyeceği iddiası yerinde değildir; çünkü bu tür bir sistem takas komisyonu oranı olmadan 1540 da işleyebilecektir. Bankalar arasında ortak fiyat tespiti olmaması halinde, en azından teoride alternatif yöntemler bulunmaktadır; örneğin i hraççı bankalar maliyetlerini kısmen veya tamamen kart hamillerine yansıtabilirler. Takas komisyonu oranları, kabulcü bankalar açısından bir maliyet unsurudur ve üye işyeri komisyonları yoluyla üye işyerlerine; üye işyerleri tarafından da fiyatlar yoluyla tüketicilere yansıtılmaktadır. Dolayısıyla takas komisyonunun üye işyerlerine ve tüketicilere yansıtılmadığı iddiasının yerinde olmadığı değerlendirilmiştir. İhraççı ve kabulcü bankanın aynı olduğu kartlı işlemlerde üye işyeri komisyonu, işlem takasa konu olmadığı için takas komisyonu oranının 1550 altında belirlenebilmektedir. Zira TABGİS tarafından gönderilen verilerden de takassız işlem ve takasa konu olan ödemeler arasında farklılık bulunduğu görülmektedir. Takas komisyonu oranının belirlenmesi, BKM Ana Sözleşmesinin 3(e) maddesinde BKM nin maksat ve iştigal konuları arasında sayılmıştır. BKM Yönetim Kurulu nda temsil edilen bankalar -ki bunlar pazarın yaklaşık %80 ini oluşturmaktadır - hem kart ihraç

• Rekabet Kurumu · D.2003 -3-148 (Muafiyet) Karar Sayısı : 05-7/63-28 K · K.05-7/63-28 Karar Tarihi : 3.2.2005 A. TOPLANTIYA K
• Rekabet Kurumu · D.2007 -2-6 (Devralma) Karar Sayısı : 07-27/252 -87 · K.07-27/252 -87 Karar Tarihi : 22.3.2007 A-TOPLANTIY
• Rekabet Kurumu · D.2008-4-263 (Devralma ) Karar Sayısı : 09-02/19-12 · K.09-02/19-12 Karar Tarihi : 14.1.2009 A. TOPLANTIYA
• Rekabet Kurumu · D.2009 -3-87 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 09-41/988 · K.09-41/988 -250 Karar Tarihi : 9.9.2009 A. TOPLANTI