TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR MUHAMMET KAL İP BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/34863) Karar Tarihi: 13/10/2020 Başvuru Numaras ı: 2017/34863 Karar Tarihi : 13/10/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : M.Emin KUZ Rıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Basri BAĞCI Raportör : Tuğba TUNA I ŞIK Başvurucu : Muhammet KAL İP Vekili : Av. Cihan KOÇ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, görevsizlik karar ı veren mahkemede yeniden aç ılan davan ın esas ının incelenmeksiz
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR MUHAMMET KAL İP BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/34863) Karar Tarihi: 13/10/2020 Başvuru Numaras ı: 2017/34863 Karar Tarihi : 13/10/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : M.Emin KUZ Rıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Basri BAĞCI Raportör : Tuğba TUNA I ŞIK Başvurucu : Muhammet KAL İP Vekili : Av. Cihan KOÇ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, görevsizlik karar ı veren mahkemede yeniden aç ılan davan ın esas ının incelenmeksizin reddedilmesi nedeniyle mahkemeye eri şim hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 22/9/2017 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 6. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık görüşünü bildirmi ştir. 7. Başvurucu, Bakanl ığın görüşüne karşı beyanda bulunmu ştur. III. OLAY VE OLGULAR 8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2017/34863 Karar Tarihi : 13/10/2020 3A. Bireysel Ba şvuruya Konu Dava Öncesi Hukuki Süreç 9. Başvurucunun Şanl ıurfa'n ın Suruç ilçesi Mür şitp ınar köyünde ikamet etti ği lojmandaki e şyalar ının Suriye'deki çat ışmalar s ıras ında kullan ılan patlay ıcı maddelerden zarar görmesi sebebiyle meydana gelen 9.000 TL (Zarar Tespit Tutana ğı sonucunda tespit edilen miktar) maddi zarar ın tazmini için görev yapt ığı Komutanl ığa yapm ış olduğu başvuru Şanl ıurfa Valili ğine (İdare) gönderilmi ştir. İdare başvurunun reddine karar vermi ştir. 10. Başvurucu, Şanl ıurfa 1. İdare Mahkemesinde (Mahkeme) 3/11/2015 tarihinde fazlaya ili şkin haklar ı sakl ı kalmak kayd ıyla 100 TL maddi zarar ın tazmini talebiyle Şanl ıurfa Valiliğine karşı tam yarg ı davas ı açm ıştır. 11. Yarg ılama s ıras ında Mahkemenin görevine ili şkin itiraz a şamalar ı şu şekilde gerçekleşmiştir: - Daval ı İdare 17/12/2015 tarihli cevap dilekçesinde davan ın konusu gere ği Askeri Yüksek İdare Mahkemesinde (AY İM) görülmesi gerekti ğini belirterek görev itiraz ında bulunmu ştur. - Mahkeme 18/1/2016 tarihli karar ıyla dava konusunun askerî hizmetle ilgili olmad ığı gerekçesiyle uyu şmazl ığın çözümünde idari yarg ının görevli oldu ğu sonucuna varm ıştır. - Mahkemenin görevlilik karar ı üzerine daval ı İdare 3/2/2016 tarihli dilekçesiyle AY İM Başsavc ılığından (Ba şsavc ılık) olumlu görev uyu şmazl ığı çıkar ılmas ı talebinde bulunmu ştur. -B aşsavc ılık 22/3/2016 tarihli karar ıyla dava konusunun idari yarg ı alan ına girdiği gerekçesiyle daval ı İdarenin olumlu görev uyu şmazl ığı çıkar ılmas ı talebini reddetmiştir. 12. 21/1/2017 tarihli ve 6771 say ılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasas ında Değişiklik Yap ılmas ına Dair Kanun'un 16. maddesi ile askerî yarg ı kald ırılm ış, an ılan değişiklik 27/4/2017 tarihinde yürürlü ğe girmiştir. 13. Mahkeme 10/5/2017 tarihli karar ıyla uyuşmazl ığı çözmeye AY İM'in görevli olduğu gerekçesiyle davan ın görev yönünden reddine kesin olmak üzere karar vermi ştir. Bu karar başvurucuya 19/6/2017 tarihinde tebli ğ edilmiştir. 14. Başvurucu, ba şvuru formunda görevsizlik karar ının kendisine tebli ğ edilmesi üzerine dava açmak üzere AY İM'e vermi ş olduğu dava dilekçesinin Anayasa'da yap ılan değişiklikle askerî yarg ının kald ırılm ış olduğu gerekçesiyle kabul edilmedi ğini belirtmi ştir. B. Bireysel Ba şvuruya Konu Dava Süreci 15. Başvurucu karar ın verildiği tarihte Anayasa'da yap ılan değişiklik sonucunda AYİM'in kapat ılmas ı üzerine idare mahkemelerinin görevli hâle geldi ği, bu durumun Mahkeme karar ında gözard ı edildiği gerekçesiyle 30/6/2017 tarihinde Mahkemede yeniden tam yarg ı davas ı açm ıştır. Başvuru Numaras ı: 2017/34863 Karar Tarihi : 13/10/2020 416. Mahkeme 7/8/2017 tarihli kararla davan ın incelenmeksizin reddine kesin olmak üzere karar vermi ştir. Mahkeme, gerekçesinde; Anayasa de ğişikliği sonras ında askerî yarg ıdaki davalarla ilgili yasal düzenleme yap ılmadan Mahkemenin görevli hâle gelmeyece ğine değinmekle birlikte görevsizlik karar ı verilen davan ın yarg ı sürecinin tamamlanmad ığını, taraflar ı, konusu ve sebebi ayn ı olan davan ın incelenmesinin mümkü n olmad ığını belirtmiştir. Karar ın ilgili k ısm ı şöyledir. "... Anayasa de ğişikliği sonras ında ç ıkar ılacak uyum yasalar ı ile Askeri Yarg ı'da açılacak davalar ın hangi tarihten itibaren ve nas ıl bir süreçte sonuçland ırılacağı yasa hükmü ile ortaya konulaca ğı hususu göz önüne al ındığında; henüz bu konuda bir düzenlem e yap ılmamas ı sebebi ile E:2015/1034 say ılı dava dosyas ının (önce aç ılan ve görev ret karar ı verilen dosya) bu çerçevede Askeri Yarg ı'ya gönderilerek Askeri Yarg ı taraf ından verilece k bir karar neticesinde ( şayet ilgili kanunlar ç ıkar ve görevsizlik karar ı verilir ise) dava dosyas ının yeniden İdari Yarg ı'ya intikal edece ği ve bu çerçevede ayn ı dosya üzerinden (E:2015/1034) yeniden yarg ılama yap ılıp bir karar verilece ği aç ık olup, henüz yarg ı süreci tamamlanmayan E:2015/1034 say ılı dava ile taraflar ı konusu ve sebebi ayn ı olan işbu davan ın (ayn ı davan ın) aç ılmış olduğu anlaşılmakla işbu davan ın bu aşamada incelenme olanağı bulunmamaktad ır." 17. Nihai karar ba şvurucuya 5/9/2017 tarihinde tebli ğ edilmiştir. 18. Başvurucu 22/9/2017 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. 19. Başvurucu benzer bir davada davac ı R.S. taraf ından Şanl ıurfa 2. İdare Mahkemesinde aç ılan tam yarg ı davas ında verilen incelenmeksizin ret karar ının istinaf yolu açık olmak üzere verildi ğini belirtmi ş ve an ılan karar ı başvuru dosyas ına sunmu ştur. 20. Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) kapsam ında yap ılan incelemede istinaf yolu aç ık olmak üzere verilen karar R.S. taraf ından istinaf edilmi ştir. Gaziantep Bölge İdare Mahkemesi Üçüncü İdari Dava Dairesi (Bölge İdare Mahkemesi) 15/2/2018 tarihli kararla dava de ğeri olan 100 TL'nin istinaf s ınırının alt ında kald ığı gerekçesiyle istina f başvurusunun incelenmeksizin reddine karar vermi ştir. IV.İLGİLİ HUKUK A.İlgili Mevzuat 21. 6/1/1982 tarihli ve 2577 say ılı İdari Yarg ılama Usulü Kanunu'nun 9. maddesinin (1) numaral ı f ıkras ına 2/7/2018 tarihli ve 703 say ılı Kanun Hükmünde Kararname'nin (KHK) 185. maddesiyle yap ılan değişiklikten önceki hâli şöyledir: "Çözümlenmesi Dan ıştay ın, idare ve vergi mahkemelerinin görevlerine girdi ği halde, adli veya askeri yarg ı yerlerine aç ılmış bulunan davalar ın görev noktas ından reddi halinde , bu husustaki kararlar ın kesinle şmesini izleyen günden itibaren otuz gün içinde görevli mahkemede dava aç ılabilir. ..." 22. 2577 say ılı Kanun'un " Dilekçeler üzerine ilk inceleme" kenar ba şlıklı 14. maddesinin (3) numaral ı fıkras ının ilgili k ısm ı şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2017/34863 Karar Tarihi : 13/10/2020 5" Dilekçeler, .. a) Görev ve yetki, b)İdari merci tecavüzü, c) Ehliyet,d) İdari davaya konu olacak kesin ve yürütülmesi gereken bir i şlem olup olmad ığı, e) Süre aşımı, f) Husumet,g) 3 ve 5 inci maddelere uygun olup olmad ıklar ı, ... Yönlerinden s ıras ıyla incelenir." 23. 2577 say ılı Kanun'un 15. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (a) bendinin 703 say ılı KHK'n ın 185. maddesiyle yap ılan değişiklikten önceki hâli şöyledir: " 3/a bendine göre adli ve askeri yarg ının görevli oldu ğu konularda aç ılan davalar ın reddine, ... ... Karar verilir." 24. 25/8/2017 tarihli Resmi Gazete'de yay ımlanan 694 say ılı Olağanüstü Hal Kapsam ında Baz ı Düzenlemeler Yap ılmas ı Hakk ında Kanun Hükmünde Kararname'nin (694 say ılı KHK) 36. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: "Kald ırılan askeri yarg ı mercilerinde görülmekte olan, tebli ğde ve infaz a şamas ında bulunanlar ile bu mercilerin ar şivlerinde bulunan i şi bitmemi ş dosyalardan; a) Askeri Yarg ıtayda olanlar, Yarg ıtaya, b) Askeri Yüksek İdare Mahkemesinde kanun yolu incelemesi a şamas ında olanlar Dan ıştaya; diğerleri Ankara idare mahkemelerine, c) Askeri mahkemelerde olanlar, görevli ve yetkili adli yarg ı mercilerine, ç) Askeri savc ılıklarda olanlar, yetkili Cumhuriyet Ba şsavc ılıklar ına, 21/1/2017 tarihli ve 6771 say ılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasas ında Değişiklik Yap ılmas ına Dair Kanunun yürürlü ğe girdiği tarihten itibaren dört ay içinde herhangi bi r karara gerek kalmaks ızın listeye ba ğlanarak gönderilir. Kald ırılan askeri yarg ı mercilerindeki i şi bitmiş dosyalar ile defter ve di ğer evraklar, bu mercilerce Milli Savunma Bakanl ığı arşivine gönderilir. Başvuru Numaras ı: 2017/34863 Karar Tarihi : 13/10/2020 6Kald ırılan askeri yarg ı mercilerince hüküm verilmekle birlikte henüz gerekçeli karan yaz ılmayan dosyalara ili şkin kararlar en geç 15 gün içinde yaz ılır ve dosyalar ı tebliğ ve müteakip i şlemler için sekizinci f ıkrada gösterilen adli ve idari yarg ı mercilerin e gönderilir. 25. 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 114. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir. "(1) Dava şartlar ı şunlard ır: ...ı) Ayn ı davan ın, daha önceden aç ılmış ve hâlen görülmekte olmamas ı ..." B. Dan ıştay İçtihad ı 26. Dan ıştay Beşinci Dairesinin 6/6/2016 tarihli ve E.2016/3014, K.2016/3547 say ılı karar ının ilgili k ısm ı şöyledir: "... Bir dava görülmekte iken, taraflar ı, konusu ve sebebi ayn ı olan ikinci bir davan ın esas ının, derdestlik nedeniyle incelenemeyece ği usul hukukunun genel ilkelerindendir. İdari davalar ın konusunu genellikle idari i şlemler olu şturmaktad ır. Bu ba ğlamd a derdestlikten söz edilebilmesi için davan ın taraflar ının, sebebinin ve konusunun ayn ı olmas ı gerektiğinden, iptal isteklerinin ayn ı işleme yöneltilmi ş olmas ı zorunludur. ..." 27. Dan ıştay Beşinci Dairesinin 26/2/2020 tarihli ve E.2016/58751, K.20201644 say ılı karar ının ilgili k ısm ı şöyledir: "... Taraflar ı ve konusu ayn ı olan bir davan ın, daha önce ayn ı veya başka bir mahkemede açıldığının ve görülmekte oldu ğunun saptanmas ı halinde, usul hukukunun teme l kavramlar ından biri olan derdestlik müessesesinin ifade etti ği ''ilk davan ın ayn ısı olan diğer davalar ın aç ılmas ında davac ının hukuki yarar ı bulunmad ığı'' olgusundan hareketle, sonraki davalar ın derdestlik nedeniyle incelenmeksizin reddine karar verilmesi gerekmektedir. Derdestlik durumunun ortaya ç ıkmas ı için; ayn ı davan ın birden fazla aç ılmış olmas ı ve birinci davan ın görülmekte olmas ı şartlar ı birlikte gerçekle şmelidir. Davalar ın ayn ı dava olarak kabul edilebilmesi de; davalar ın taraflar ının, konular ının, dava konusu i şlemlerin ayn ı olmas ına bağlıdır. ..." 28. Dan ıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 5/4/2017 tarihli ve E.2015/3423, K.2017/1559 say ılı karar ının ilgili k ısm ı şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2017/34863 Karar Tarihi : 13/10/2020 7"... 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun dava şartlar ını düzenleyen 114. maddesinin 1. f ıkras ının ( ı) bendinde; "Ayn ı davan ın, daha önceden aç ılmış ve hale n görülmekte olmamas ı", ayn ı fıkran ın (i) bendinde ise "Ayn ı davan ın, daha önceden kesin hükme ba ğlanmam ış olmas ı" hükmüne yer verilmek suretiyle "derdestlik" ve "kesin hüküm " dava açma şartlar ı aras ında say ılmış olup; Kanunun 115. maddesinde, mahkemenin dava şart ı noksanl ığını tespit etmesi halinde davay ı usulden reddedece ği kurala ba ğlanm ış; 303. maddesinin 1.f ıkras ında ise "Bir davaya ait şekli anlamda kesinle şmiş olan hükmün, di ğer bir davada maddi anlamda kesin hüküm olu şturabilmesi için, her iki davan ın taraflar ının, dava sebeplerinin ve ilk davan ın hüküm f ıkras ı ile ikinci davaya ait talep sonucunun ayn ı olmas ı gerekir" hükmüne yer verilmi ştir. Uyuşmazl ıkta, davac ı taraf ından, hizmet sözle şmesinin feshedildi ği iddias ıyla işe iad e istemiyle Ankara 8. İş Mahkemesinde aç ılan diğer bir davada, Mahkemenin 27/12/2012 günlü, E:2012/24, K:2012/1136 say ılı karar ıyla davan ın reddine karar verildi ği; an ılan karar ın Yarg ıtay 7. Hukuk Dairesinin 15/04/2013 günlü, E:2013/6368, K:2013/6661 say ılı karar ıyla onanarak kesinle ştiği anlaşılmaktad ır. Bu durumda, taraflar ı, konusu ve sebebi ayn ı olan ve ayn ı hukuki çeki şmeyi içeren işbu dava hakk ında daha önce verilmi ş bulunan kesin hüküm nedeniyle, davan ın esas ının incelenmesine hukuken olanak bulunmad ığı gerekçesiyle, incelenmeksizin reddine karar verilmesi gerekirken, Mahkemece bu husus ara ştırılmaks ızın davan ın görev yönünden reddi yolunda verilen kararda hukuki isabet görülmemi ştir. ..." V.İNCELEME VE GEREKÇE 29. Mahkemenin 13/10/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 30. Başvurucu; askerî yarg ının Mahkemenin görevsizlik karar ından önce 6771 say ılı Kanun'la Anayasa'da yap ılan değişiklik ile kald ırıldığını, görevsizlik karar ı üzerine AY İM'e dava açmak için yap ılan müracaat ın AYİM taraf ından kabul edilmedi ğini, bu olay üzerine açılan ikinci davada Mahkemenin uyu şmazl ığı çözmekte görevli olmas ına rağmen davay ı reddettiğini belirtmi ştir. Ayr ıca mahkemede açt ığı ikinci davan ın kesin olmak üzere incelenmeksizin reddedilmesi sebebiyle istinaf yoluna da ba şvuramad ığı gerekçeleriyle adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 31. Bakanl ık görüşünde; ba şvuruya konu karar ın verildi ği tarihte uyu şmazl ığı inceleme görevinin idari yarg ı olduğunun aç ık olduğu, avukat ile takip edilen söz konusu dava dosyas ında dosyan ın esas ının incelenebilmesini teminen -her ne kadar İdare Mahkemesi karar ının hüküm f ıkras ında istinaf yolu kapal ı ve kesin olarak karar verildi ği yaz ılm ış ise de- davan ın incelenmeksizin reddi yolundaki karar ının bozulmas ı ve dosyan ın esas ı hakk ında Mahkemece yeni bir karar verilmesi gerekti ği itiraz ıyla istinaf ba şvurusunda bulunulmas ına yasal bir engel bulunmad ığı belirtilerek somut ba şvuruda ba şvuru yollar ının tüketilmedi ği ileri sürülmü ştür. Başvuru Numaras ı: 2017/34863 Karar Tarihi : 13/10/2020 832. Başvurucu ise Bakanl ık görüşüne verdi ği cevapta Mahkemece kesin oldu ğu belirtilen karara kar şı istinaf yoluna gidilmesinin usul ekonomisine ayk ırı olduğunu, bireysel başvuru için bunun bir ko şul olmad ığını belirtmiştir. B. Değerlendirme 33. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki tavsifi ile bağlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki nitelendirmesini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucunun şikâyetlerinin mahkemeye eri şim hakk ı kapsam ında incelenmesi gerekti ği değerlendirilmi ştir. 34. Anayasa n ın "Hak arama hürriyeti " kenar ba şlıklı 36. maddesinin birinci f ıkras ı şöyledir: "Herkes, me şru vas ıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yarg ı mercileri önünde davac ı veya daval ı olarak iddia ve savunma ile adil yarg ılanma hakk ına sahiptir." 1. Kabul Edilebilirlik Yönünden 35. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan mahkemeye eri şim hakk ının ihlal edildiğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 2. Esas Yönünden a. Hakk ın Kapsam ı ve Müdahalenin Varl ığı 36. Anayasa'n ın 36. maddesinin birinci f ıkras ında, herkesin yarg ı mercileri önünde davac ı veya daval ı olarak iddiada bulunma ve savunma hakk ına sahip oldu ğu belirtilmi ştir. Dolay ısıyla mahkemeye eri şim hakk ı, Anayasa n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan hak arama özgürlü ğünün bir unsurudur. Di ğer yandan Anayasa'n ın 36. maddesine adil yarg ılanma ibaresinin eklenmesine ili şkin gerekçede, Türkiye'nin taraf oldu ğu uluslararas ı sözleşmelerce de güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ının madde metnine dâhil edildiği vurgulanm ıştır. Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi'ni (Sözle şme) yorumlayan Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesi, Sözle şme'nin 6. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının mahkemeye erişim hakk ını içerdiğini belirtmektedir ( Özbak ım Özel Sa ğlık Hiz. İnş. Tur. San. ve Tic. Ltd. Şti., B. No: 2014/13156, 20/4/2017, 34). 37. Anayasa Mahkemesi bireysel ba şvuru kapsam ında yapt ığı değerlendirmelerde mahkemeye eri şim hakk ının bir uyu şmazl ığı mahkeme önüne ta şıyabilmek ve uyu şmazl ığın etkili bir şekilde karara ba ğlanmas ını isteyebilmek anlam ına geldiğini ifade etmi ştir (Özkan Şen, B. No: 2012/791, 7/11/2013, 52). 38. Somut olaydaki tam yarg ı davas ının görevsizlik karar ı verilen ve henüz yarg ı süreci tamamlanmad ığı ifade edilen dava ile taraflar ı, konusu ve sebebinin ayn ı olmas ı sebebiyle incelenmeksizin reddedilmesi nedeniyle ba şvurucunun mahkemeye eri şim hakk ına yönelik bir müdahalenin bulundu ğu görülmektedir. Başvuru Numaras ı: 2017/34863 Karar Tarihi : 13/10/2020 9b. Müdahalenin İhlal Oluşturup Olu şturmad ığı 39. Adil yarg ılanma hakk ının görünümlerinden biri olan mahkemeye eri şim hakk ı, mutlak bir hak olmay ıp bu hakk ın s ınırland ırılmas ı mümkündür. Ancak mahkemeye eri şim hakk ına müdahalede bulunulurken temel hak ve özgürlüklerin s ınırland ırılmas ına ilişkin genel ilkeleri düzenleyen Anayasa'n ın 13. maddesinin gözönünde bulundurulmas ı gerekmektedir. 40. Anayasa'n ın 13. maddesi şöyledir: "Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaks ızın yaln ızca Anayasan ın ilgil i maddelerinde belirtilen sebeplere ba ğlı olarak ve ancak kanunla s ınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasan ın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine ayk ırı olamaz." 41. An ılan madde uyar ınca temel hak ve özgürlükler, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine ayk ırı olmaks ızın Anayasa'n ın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere ba ğlı olarak ve ancak kanunla s ınırlanabilir. Bu nedenle öncelikle ba şvurucunun mahkemeye eri şim hakk ına yap ılan müdahalenin kanuni dayana ğının bulunup bulunmad ığının incelenmesi gerekir. 42. Hak ve özgürlüklerin, bunlara yap ılacak müdahalelerin ve s ınırland ırmalar ın kanunla düzenlenmesi bu haklara ve özgürlüklere keyfî müdahaleyi engelleyen, hukuk güvenliğini sağlayan demokratik hukuk devletinin en önemli unsurlar ından biridir ( Tahsin Erdoğan, B. No: 2012/1246, 6/2/2014, 60). 43. Müdahalenin kanuna dayal ı olmas ı öncelikle şeklî manada bir kanunun varl ığını zorunlu k ılar. Şeklî manada kanun, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) taraf ından Anayasa'da belirtilen usule uygun olarak kanun ad ı alt ında ç ıkar ılan düzenleyici yasama işlemidir. Hak ve özgürlüklere müdahale edilmesi ancak yasama organ ınca kanun ad ı alt ında çıkar ılan düzenleyici i şlemlerde müdahaleye imkân tan ıyan bir hükmün bulunmas ı şart ına bağlıdır. TBMM taraf ından ç ıkar ılan şeklî anlamda bir kanun hükmünün bulunmamas ı hakk a yap ılan müdahaleyi anayasal temelden yoksun b ırak ır (Ali H ıdır Akyol ve di ğerleri [GK], B. No: 2015/17510, 18/10/2017, 56). 44. Kanunun varl ığı kadar kanun metninin ve uygulamas ının da bireylerin davran ışlar ının sonucunu öngörebilece ği kadar hukuki belirlilik ta şımas ı gerekir. Bir di ğer ifadeyle kanunun kalitesi de kanunilik ko şulunun sa ğlan ıp sağlanmad ığının tespitinde önem arz etmektedir ( Necmiye Çiftçi ve di ğerleri , B. No: 2013/1301, 30/12/2014, 55). Müdahalenin kanuna dayal ı olmas ı, iç hukukta müdahaleye ili şkin yeterince ula şılabilir ve öngörülebilir kurallar ın bulunmas ını gerektirmektedir ( Türkiye İş Bankas ı A.Ş. [GK], B. No: 2014/6192, 12/11/2014, 44). Kanunilik unsuru yönünden de ğerlendirme yap ılırken derece mahkemelerince müdahaleye imkân tan ıyan kanun hükümlerinin yorumu ve bu hükümlerin olaya uygulanmas ı bariz takdir hatas ı ya da aç ık bir keyfîlik içermedi ği sürece bu alanda bir inceleme yap ılmas ı bireysel ba şvurunun amac ıyla bağdaşmaz. Ancak derece mahkemelerinin müdahaleye imkân tan ıyan kanun hükmünü aç ık bir biçimde hatal ı yorumlad ıklar ı ve uygulad ıklar ının tespiti hâlinde müdahalenin kanunilik temelinden yoksun oldu ğu sonucuna ulaşılabilir ( Ramazan Atay , B.No: 2017/26048,29/1/2020, 29). Başvuru Numaras ı: 2017/34863 Karar Tarihi : 13/10/2020 1045. Başvurucunun Mahkemenin incelenmeksizin ret karar ına karşı istinaf yolunun kapal ı olduğu iddias ına yönelik Bakanl ık görüşünde; başvurucunun istinaf yoluna müracaat etmesi gerekti ği, karar ın kesin olarak verilmesinin istinaf yoluna ba şvurulmas ına engel olmad ığı belirtilmi ştir. Başvurucunun ba şvuru dosyas ına sunmu ş olduğu emsal davada istina f yolunun aç ık olmas ı üzerine Bölge İdare Mahkemesi taraf ından yap ılan yarg ılama sonucunda dava konusu de ğerin istinaf s ınırının alt ında kald ığı gerekçesiyle istinaf ba şvurusunun incelenmeksizin reddine karar verildi ği görülmü ştür. Bu durumda istinaf yolunun ba şvurucu açısından etkili bir hukuk yolu oldu ğu temellendirilemedi ğinden söz konusu iddia hakk ında değerlendirme yap ılmas ına gerek görülmemi ştir. 46. Somut olayda ba şvurucunun tazminat talebiyle açm ış olduğu tam yarg ı davas ının yarg ı süreci tamamlanmam ış dava ile taraflar ının, konusunun ve sebebinin ayn ı olduğu, başka bir deyi şle davan ın derdest olduğu gerekçesiyle davan ın incelenmeksizin reddine karar verilmi ştir. Mahkemenin 2577 say ılı Kanun'un 14. maddesi kapsam ında yap ılan inceleme sonucunda söz konusu karara vard ığı görülmektedir. An ılan maddede derdestlik durumunun ilk inceleme şart ı olarak say ılmad ığı tespit edilmi ştir. Dan ıştay içtihatlar ında derdestlik durumunun usul hukukunun temel kavramlar ından oldu ğu belirtilmi ş, 6100 say ılı Kanun'un 114. maddesine at ıfla dava şart ı olduğu ifade edilmi ştir. Bu durumda derdestlik durumunun varl ığının saptanabilmesi için taraflar ı ve konusu ayn ı olan bir davan ın daha önce ayn ı veya ba şka bir mahkemede aç ıldığının ve görülmekte oldu ğunun tespit edilmesi gerekmektedir. 47. Anayasa'n ın 21/1/2017 tarihli ve 6771 say ılı Kanun'un 17. maddesiyle eklenen geçici 21. maddesinin ilgili k ısm ında "E) Bu Kanunun yürürlü ğe girdiği tarih itibar ıyla Askerî Yarg ıtay, Askerî Yüksek İdare Mahkemesi ve askerî mahkemeler kald ırılmıştır. Kald ırılan askerî yarg ı mercilerinde görülmekte olan dosyalardan; kanun yolu incelemesi aşamas ında olanlar ilgisine göre Yarg ıtay veya Dan ıştaya, diğer dosyalar ise ilgisine göre görevli ve yetkili adli veya idari yarg ı mercilerine dört ay içinde gönderilir." denilmektedir. 48. Başvurucunun açt ığı ilk davada Mahkeme AY İM'in görevli oldu ğu gerekçesiyle görevsizlik karar ı vermiştir. Başvurucu görevsizlik karar ı üzerine AY İM'e müracaat etmi şse de dilekçesi 27/4/2017 tarihinden itibaren Anayasa de ğişikliği üzerine askerî yarg ının kald ırılm ış olduğu gerekçesiyle kabul edilmemi ştir. Dava dilekçesinin kabul edilmemesi üzerine ba şvurucu, görevsizlik karar ının kendisine tebli ğ edildiği tarihten itibaren on birinci günde söz konusu durumu belirterek Mahkemede yeniden dava açm ıştır. 49. Mahkeme; derdestlik nedeniyle verdi ği incelenmeksizin ret karar ında ilk aç ılan ve görevsizlik karar ıyla sonuçlanan davan ın askerî yarg ıya intikal edece ğini, yap ılacak yasal düzenleme sonras ında dosyan ın askerî yarg ı taraf ından yeniden idari yarg ıya gönderilece ğini ve söz konusu yarg ılaman ın da yine bu dosya üzerinden devam edece ğini belirtmektedir. Başka bir ifadeyle ilk davan ın derdest oldu ğunu ifade etmektedir. 50. Başvurucu dava dilekçesinde görevsizlik karar ı üzerine AY İM'e müracaat etmişse de dilekçesinin askerî yarg ının kald ırılm ış olmas ı sebebiyle kabul edilmedi ğini vurgulam ıştır. Bu durumda askerî yarg ıda görülmekte olan bir dava bulunmad ığı gibi yasal düzenleme sonras ında dava dosyas ının yeniden idari yarg ıya gönderilmesine karar verecek bir mahkemenin de (AY İM) görev yapmad ığı görülmektedir. Bu durumda incelenmeksizin ret karar ına konu olacak derdest bir davan ın olmad ığı anlaşılmaktad ır. Sonuç olarak Mahkemenin derdestlik nedeniyle davay ı incelemeksizin reddetmesinin kanuni dayana ğının bulunmad ığı sonucuna ula şılmaktad ır. Başvuru Numaras ı: 2017/34863 Karar Tarihi : 13/10/2020 1151. Yukar ıda aç ıklanan gerekçelerle ba şvurucunun Anayasa n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ı kapsam ında mahkemeye eri şim hakk ının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir. 3. 6216 Say ılı Kanun'un 50. Maddesi Yönünden 52. 30/11/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un 50. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: (1) Esas inceleme sonunda, ba şvurucunun hakk ının ihlal edildi ğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal karar ı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yap ılmas ı gerekenlere hükmedilir (2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme karar ından kaynaklanm ışsa, ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ırmak için yeniden yarg ılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmayan hâllerde ba şvurucu lehin e tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava aç ılmas ı yolu gösterilebilir. Yeniden yarg ılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal karar ında açıklad ığı ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir. 53. Başvurucu yeniden yarg ılama ile 15.000 TL manevi ve 9.000 TL maddi tazminat talebinde bulunmu şlard ır. 54. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Do ğan karar ında ihlal sonucuna var ıldığında ihlalin nas ıl ortadan kald ırılacağı hususunda genel ilkeler belirlenmi ştir (B. No: 2014/8875, 7/6/2018, [GK]). Mahkeme di ğer bir karar ında ise bu ilkelerle birlikte ihlal karar ının yerine getirilmemesinin sonuçlar ına da değinmiş ve bu durumun ihlalin devam ı anlam ına gelece ği gibi ilgili hakk ın ikinci kez ihlal edilmesiyle sonuçlanaca ğına da işaret etmiştir (Aligül Alkaya ve diğerleri (2) , B. No: 2016/12506, 7/11/2019). 55. Bireysel ba şvuru kapsam ında bir temel hakk ın ihlal edildi ğine karar verildi ği takdirde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırıldığından söz edilebilmesi için temel kural mümkün oldu ğunca eski hâle getirmenin yani ihlalden önceki duruma dönülmesinin sağlanmas ıdır. Bunun için ise öncelikle ihlalin kayna ğı belirlenerek devam eden ihlali n durdurulmas ı, ihlale neden olan karar veya i şlemin ve bunlar ın yol açt ığı sonuçlar ın ortadan kald ırılmas ı, varsa ihlalin sebep oldu ğu maddi ve manevi zararlar ın giderilmesi, ayr ıca bu bağlamda uygun görülen di ğer tedbirlerin al ınmas ı gerekmektedir ( Mehmet Do ğan, 55, 57). 56.İhlalin mahkeme karar ından kaynakland ığı veya mahkemenin ihlali gideremedi ği durumlarda Anayasa Mahkemesi, 6216 say ılı Kanun un 50. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı ile İçtüzük ün 79. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (a) bendi uyar ınca, ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmak üzere karar ın bir örneğinin ilgili mahkemeye gönderilmesine hükmeder. An ılan yasal düzenleme, usul hukukundaki benzer hukuki kurumlardan farkl ı olarak, ihlali ortadan kald ırmak amac ıyla yeniden yarg ılama sonucunu do ğuran ve bireysel ba şvuruya özgülenen bir giderim yolunu öngörmektedir. Bu nedenle Anayasa Mahkemesi taraf ından ihlal karar ına bağlı olarak yeniden yarg ılama karar ı verildiğinde, usul hukukundaki yarg ılaman ın yenilenmesi kurumundan farkl ı olarak ilgili mahkemenin yeniden yarg ılama sebebinin varl ığını kabul Başvuru Numaras ı: 2017/34863 Karar Tarihi : 13/10/2020 12hususunda herhangi bir takdir yetkisi bulunmamaktad ır. Dolay ısıyla böyle bir karar kendisine ulaşan mahkemenin yasal yükümlülü ğü, ilgilinin talebini beklemeksizin Anayasa Mahkemesinin ihlal karar ı nedeniyle yeniden yarg ılama karar ı vererek devam eden ihlali n sonuçlar ını gidermek üzere gereken i şlemleri yerine getirmektir ( Mehmet Do ğan, 58-59; Aligül Alkaya ve di ğerleri (2) , 57-59, 66-67). 57.İncelenen ba şvuruda İdare Mahkemesi taraf ından yap ılan yarg ılama sonucu mahkemeye eri şim hakk ının ihlal edildi ği sonucuna var ılm ıştır. Dolay ısıyla somut ba şvuruda ihlalin mahkeme karar ından kaynakland ığı anlaşılmaktad ır. 58. Bu durumda mahkemeye eri şim hakk ının ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmaktad ır. Yap ılacak yeniden yarg ılama ise bireysel ba şvuruya özgü düzenleme içeren 6216 say ılı Kanun'un 50. maddesinin (2) numaral ı fıkras ına göre ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ına yöneliktir. Bu kapsamda yap ılmas ı gereken i ş yeniden yarg ılama karar ı verilerek Anayasa Mahkemesini ihlal sonucuna ula ştıran nedenleri gideren, ihlal karar ında belirtilen ilkelere uygun yeni bir karar verilmesinden ibarettir. Bu sebeple karar ın bir örne ğinin yeniden yarg ılama yap ılmak üzere ilgili mahkemeye gönderilmesine karar verilmesi gerekir. 59.İhlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılaman ın yeterli bir giderim sa ğlayacağı anlaşıldığından tazminat talebinin reddine karar verilmesi gerekti ği sonucuna ula şılm ıştır. 60. Dosyadaki belgelerden tespit edilen 257,50 TL harç ve 3.000 TL vekâlet ücretinden olu şan toplam 3.257,50 TL yarg ılama giderinin ba şvurucuya ödenmesine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Adil yarg ılanma hakk ı kapsam ındaki mahkemeye eri şim hakk ının ihlal edildiğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, B. Anayasa n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ı kapsam ındaki mahkemeye eri şim hakk ının İHLAL ED İLDİĞİNE, C. Karar ın bir örne ğinin mahkemeye eri şim hakk ının ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmak üzere Şanl ıurfa 1. İdare Mahkemesine (7/8/2017 tarihli ve E.2017/938, K.2017/805 say ılı karar ına ait dava dosyas ı ile ilgilidir) GÖNDER İLMESİNE, D. Başvurucunun tazminat taleplerinin REDD İNE, E. 257,50 TL harç ve 3.000 TL vekâlet ücretinden olu şan toplam 3.257,50 TL yarg ılama giderinin ba şvurucuya ÖDENMES İNE, F. Ödemenin, karar ın tebliğini takiben ba şvurucunun Hazine ve Maliye Bakanl ığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yap ılmas ına, ödemede gecikme olmas ı hâlinde bu sürenin sona erdi ği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FA İZ UYGULANMASINA, Başvuru Numaras ı: 2017/34863 Karar Tarihi : 13/10/2020 13G. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 13/10/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Üye Üye Kadir ÖZKAYA M.Emin KUZ R ıdvan GÜLEÇ Üye Üye Y ıldız SEFERİNOĞLU Basri BA ĞCI