TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR HAİTHAM SALAH ABDELKHALEK MAHMOUD VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/29511) Karar Tarihi: 9/9/2020 Başvuru Numaras ı: 2017/29511 Karar Tarihi : 9/9/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Celal Mümtaz AKINCI M. Emin KUZYıldız SEFERİNOĞLU Basri BAĞCI Raportör : Sinan ARMA ĞAN Başvurucu : Haitham Salah Abdelkhalek MAHMOUD ve di ğerleri (bkz. ekli tablo) I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; öldürülme veya kötü muam
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR HAİTHAM SALAH ABDELKHALEK MAHMOUD VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/29511) Karar Tarihi: 9/9/2020 Başvuru Numaras ı: 2017/29511 Karar Tarihi : 9/9/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Celal Mümtaz AKINCI M. Emin KUZYıldız SEFERİNOĞLU Basri BAĞCI Raportör : Sinan ARMA ĞAN Başvurucu : Haitham Salah Abdelkhalek MAHMOUD ve di ğerleri (bkz. ekli tablo) I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma riski bulunan ülkeye sınır d ışı etme karar ı verilmesi ve geri gönderme merkezindeki tutulma ko şullar ı nedenleriyle aile hayat ına sayg ı hakk ı ve kötü muamele yasa ğının, idari gözetim alt ında tutman ın hukuki olmamas ı nedeniyle ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının, idari gözetim karar ına itiraz kabul edildiği hâlde lehe vekâlet ücreti hükmedilmemesi nedeniyle de adil yarg ılanma ve mülkiye t haklar ının ihlal edildi ği iddialar ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Ekli tabloda s ıralanan ba şvurular ın başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra ba şvurular Komisyonlara sunulmu ştur. 3. Komisyonlarca ba şvurular ın kabul edilebilirlik incelemesinin Bölümler taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 4. Başvurucular ın bir k ısm ı, bireysel ba şvuru harç ve masraflar ını karşılama imkânlar ının bulunmad ığını belirterek adli yard ım talebinde bulunmu ştur. 5. Bölümler taraf ından bir k ısım başvurucu için s ınır d ışı etme işlemlerinin geçici olarak (tedbiren) durdurulmas ına karar verilmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 6. Başvuru formlar ı ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2017/29511 Karar Tarihi : 9/9/2020 37. Muhtelif ülkelerin vatanda şı olan ba şvurucular hakk ında farkl ı tarihlerde 4/4/2013 tarihli ve 6458 say ılı Yabanc ılar ve Uluslararas ı Koruma Kanunu nun 54. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (b), (d) ve (k) bentleri kapsam ında ilgili valilikle r taraf ından s ınır d ışı etme karar ı tesis edilmi ş, ayr ıca başvurucular ın bir k ısm ı idari gözetim altına al ınarak geri gönderme merkezlerine konulmu ştur. 8. Başvurucular 3/10/2016 tarihli ve 676 say ılı Olağanüstü Hâl Kapsam ında Baz ı Düzenlemeler Yap ılmas ı Hakk ında Kanun Hükmünde Kararname (676 say ılı KHK) ile 6458 say ılı Kanun'da yap ılan değişiklik sonras ında s ınır d ışı etme işlemi yönünden etkili bir iç hukuk yolu bulunmad ığını belirterek de ğişik tarihlerde do ğrudan bireysel ba şvuruda bulunmuştur. 9. Anayasa Mahkemesi s ınır d ışı etme ve idari gözetim alt ına alma i şlemlerini konu alan bireysel ba şvurular ı değerlendirirken hem Göç İdaresi Genel Müdürlü ğünden (Göç İdaresi) hem de ba şvuruculardan dile getirilen iddialara ili şkin baz ı bilgi ve belgeler talep etmiştir. 10. Başvurucular ın bir k ısm ı talep edilen bilgilere ili şkin cevap dilekçelerinde s ınır dışı etme işleminin iptali amac ıyla ilgili idare mahkemelerinde dava açt ıklar ını fakat davalar ının usulden reddedildi ğini belirtmi şlerdir. 11. Göç İdaresi başvurucular hakk ında tesis edilen s ınır d ışı etme işlemlerine ili şkin -tebliğ belgeleri de dâhil olmak üzere- tüm evraklar ı göndermi ştir. 12. Diğer taraftan idari gözetim alt ında tutulan tüm ba şvurucular, itirazlar ı üzerine geri gönderme merkezlerinden farkl ı tarihlerde yetkili sulh ceza hâkimliklerince veya idare taraf ından resen sal ıverilmiştir. IV. İLGİLİ HUKUK 13.İlgili hukuk için bkz. A.A. ve A.A. [GK], B. No: 2015/3941, 1/3/2017, 28-38. V. İNCELEME VE GEREKÇE 14. Mahkemenin 9/9/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Adli Yard ım Talepleri Yönünden 15. Adli yard ım talebinde bulunan ba şvurucular ın başvuru giderlerini karşılayabilecek ölçüde mal varl ıklar ının bulunmad ığı ve taleplerinin dayanaktan yoksu n olmad ığı anlaşılm ış olup 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 334. maddesinin (1) numaral ı fıkras ı uyar ınca adli yard ım taleplerinin kabulü ile yarg ılama giderlerini ödemekten geçici olarak muaf tutulmalar ına karar verilmesi gerekir. B.İdari Gözetim Karar ına İlişkin İddialar 16. Bir k ısım başvurucu, idari gözetim alt ında tutulmalar ı nedeniyle ki şi hürriyeti ve güvenliği hakk ının, insan haysiyetiyle ba ğdaşmayan ko şullarda geri gönderme merkezinde tutulmalar ı nedeniyle de kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğini iddia etmi ş; bu konularda şikâyetini ileri sürebilece ği etkili bir ba şvuru mekanizmas ı bulunmad ığını ifade etmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2017/29511 Karar Tarihi : 9/9/2020 417. Anayasa Mahkemesi B.T. ([GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017) başvurusunda idari gözetim alt ında tutulma yerlerinin yönetim, denetim ve i şletilmesinin İçişleri Bakanl ığı taraf ından yürütülen bir kamu hizmeti oldu ğunu, 6/1/1982 tarihli ve 2577 say ılı İdari Yarg ılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesine göre idari i şlem ve eylemlerden dolay ı kişisel hakk ı doğrudan etkilenenlerin idari yarg ıda tam yarg ı davas ı açabilece ğini, teorik düzeyde mevcudiyeti tespit edilen bu yolun -s ırf bilgi eksikli ği nedeniyle- fiiliyatta hiç işletilmemesinin etkisiz oldu ğu biçiminde yorumlanamayaca ğını belirtmiş ve yabanc ının sal ıverilmesi hâlinde etkili hukuk mekanizmas ının tam yarg ı davas ı olduğunu ifade etmi ştir (B.T., 45-58). 18. Anayasa Mahkemesi ayn ı başvuruda, idari gözetimi sona erdirilen başvurucular ın hukuka ayk ırı olarak idari bir kararla özgürlüklerinden yoksun b ırak ılmalar ı nedeniyle u ğrad ıklar ını öne sürdükleri maddi ve manevi zararlar ının karşılanmas ı bak ımından başarı şans ı sunma, yeterli giderim sa ğlama kapasitesini haiz ve ula şılabilir oldu ğu görülen tam yarg ı davas ı yolu tüketilmeden yap ılan başvurular ın incelenmesinin bireysel ba şvurunun ikincil niteli ği ile bağdaşmad ığı sonucuna varm ıştır (B.T., 73; A.A., B. No: 2014/18827, 20/12/2017, 37). 19. Anayasa Mahkemesi R.M. ve di ğerleri (B. No: 2015/19133, 17/4/2019, 31) başvurusunda bir kez daha yukar ıda yer verilen ilkelere ba ğlı kald ığını vurgulam ıştır. Başvurucular ın geri gönderme merkezinde tutulmalar ı nedeniyle kötü muamele yasa ğı ile kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ği iddialar ı bak ımından aç ıklanan ilkelerden ayr ılmay ı gerektiren bir husus bulunmamaktad ır. 20. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 21. Bununla birlikte bu a şamada olu şan durum nedeniyle mevcut ba şvurular yönünden i şbu karar ın ard ından aç ılmas ı muhtemel idari davalar ın süresine ili şkin olarak bir hususun aç ıklığa kavuşturulmas ı zorunlulu ğu has ıl olmuştur. 22. Öncelikle vurgulanmal ıdır ki idari yarg ı yerlerinde aç ılacak davalar ın süresine ilişkin koşullar ı incelemek ve idari davalar ın süresinde aç ılıp aç ılmad ığını değerlendirmek ilgili mahkemelerin takdirindedir. Öte yandan inceleme konusu ba şvuruda oldu ğu gibi B.T. karar ındaki içtihat de ğişikliğinin Resmî Gazete'de yay ımland ığı 16/2/2018 tarihinden önce tam yarg ı davas ı yolu tüketilmeden, do ğrudan Anayasa Mahkemesine yap ılan müracaatlar ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunmas ını müteakip aç ılacak davalarda dava açma süresinin derece mahkemelerince bu ki şilerin mahkemeye eri şim haklar ının ihlaline neden olmayacak biçimde de ğerlendirilmesi gerekti ğine de i şaret edilmelidir ( B.T., 59). 23. Kötü muamele yasa ğı ile kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ı yönünden ba şvuru yollar ının tüketilmemesine istinaden kabul edilemezlik karar ı verildiğinden an ılan yasak ve hakla bağlant ılı olarak Anayasa'n ın 40. maddesinde düzenlenen etkili ba şvuru hakk ının ihlal edildiği iddias ının bu aşamada incelenmesine gerek görülmemi ştir. Başvuru Numaras ı: 2017/29511 Karar Tarihi : 9/9/2020 5C. Lehe Vekâlet Ücreti Hükmedilmedi ğine İlişkin İddia 24. Bir k ısım başvurucu, idari gözetim karar ına itirazlar ının sulh ceza hâkimliklerince kabul edilmesine ra ğmen lehlerine vekâlet ücretine hükmedilmemesi nedeniyle mülkiyet ve adil yarg ılanma haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 25. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun un 48. maddesinin (2) numaral ı fıkras ında, anayasal aç ıdan önem taşımayan ve ba şvurucunun önemli bir zarara u ğramad ığı başvurular ın esastan incelenmeksizin reddedilebilece ği hüküm alt ına al ınm ıştır. 26. An ılan hükümle anayasal ve ki şisel önemden yoksun ba şvurular ın esasta n incelenmemesine imkân tan ıyan ek bir kabul edilebilirlik kriteri getirilmi ştir. Dolay ısıyla diğer tüm kabul edilebilirlik kriterlerini ta şısa hatta esas hakk ında incelemeye geçildi ğinde ihlal karar ı verilebilecek nitelikte olsa bile kanunda belirtilen nitelikteki bir ba şvuru kabul edilemez bulunabilecektir ( K.V. [GK], B. No: 2014/2293, 1/12/2016, 55). 27. Somut olayda ba şvurucular, Avukatl ık Asgari Ücret Tarifesi'ne göre lehlerine vekâlet ücretine hükmedilmesi gerekti ğini ileri sürmü şlerdir. Başvurucular ın iddialar ının özü mahkemeye eri şim ve mülkiyet haklar ının ihlal edildi ğine yönelik olup başvurucular ın dile getirdiği şikâyetlere benzer şikâyetlerin Anayasa Mahkemesince daha önce incelendi ği ve ilgili Anayasa kurallar ının yorumland ığı anlaşılmaktad ır. 28. Başvurucular aç ısından önem ta şıyan husus, kesin nitelikteki kararla yararlar ına bir miktar vekâlet ücreti takdir edilmemesidir. Takdir edilmeyen vekâlet ücreti nedeniyle başvurucular ın içinde bulundu ğu kişisel koşullara göre kendilerine ciddi anlamda zarar verdiği ve kendileri için ne denli önemli oldu ğu hususunda herhangi bir aç ıklamalar ının olmad ığı da gözetildi ğinde önemli bir zarar oldu ğu kanaatine ula şılamam ıştır (benzer yöndeki bir de ğerlendirme için bkz. Dayg ınat Magomedzham ılova ve di ğerleri, B. No: 2015/516, 20/3/2019, 33-42). 29. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa'n ın yorumlanmas ı ve uygulanmas ı aç ısından önem taşımad ığı gibi başvurucular ın da önemli bir zarara u ğramad ığı sonucuna var ıldığından anayasal ve ki şisel önemden yoksun oldu ğu anlaşılan başvurunun bu k ısm ının diğer kabu l edilebilirlik şartlar ı yönünden incelenmeksizin kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. D. S ınır D ışı Etme İşlemine İlişkin İddialar 30. Başvurucular; ülkelerine geri gönderildikleri takdirde hayatlar ının tehlike altında olaca ğını, kötü muamele görme riskiyle kar şı karşıya kalacaklar ını, aile bütünlüklerinin bozulaca ğını belirterek aile hayat ına sayg ı ve yaşam haklar ı ile kötü muamele yasağının ihlal edildi ğini iddia etmi şlerdir. 31. 676 say ılı KHK ile 6458 say ılı Kanun un 53. ve 54. maddeleri de ğiştirilerek ek hükümler ihdas edilmi ştir. Bu de ğişiklikler 1/2/2018 tarihli ve 7070 say ılı Olağanüstü Hal Kapsam ında Baz ı Düzenlemeler Yap ılmas ı Hakk ında Kanun Hükmünde Kararnameni n Değiştirilerek Kabul Edilmesine Dair Kanun'un 31. maddesi uyar ınca aynen kabul edilmi ştir. Buna göre an ılan Kanun un 54. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (b), (d) ve (k) bentlerinde sınır d ışı edilmelerine karar verilen ki şiler için dava açma süresi boyunca ve dava aç ıldığı takdirde de yarg ılama süresince -de ğişiklikten önceki durumdan farkl ı olarak- s ınır d ışı etme işleminin durmayaca ğı düzenlenmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2017/29511 Karar Tarihi : 9/9/2020 632. Söz konusu de ğişiklik sonras ında ülkesinde ya şam hakk ının ihlal edilece ğini ya da kötü muameleye maruz kalaca ğını ileri süren ve belirtilen üç bent kapsam ında hakk ında sınır d ışı etme karar ı alınan yabanc ılar ın art ık dava açsalar bile davalar ını sonuna kadar takip edebilme olanaklar ı kalmam ış veya en iyi ihtimalle bu husus, idarenin ve yarg ı mercilerini n takdirine b ırak ılm ıştır. Nitekim Anayasa Mahkemesi pilot karar usulüyle ele ald ığı Y.T. ([GK], B. No: 2016/22418, 30/5/2019) ba şvurusunda s ınır d ışı etme işlemlerine kar şı etkili bir başvuru mekanizmas ı bulunmad ığı ve bu durumun mevzuattan kaynakland ığı sonucuna ulaşmış, yap ısal sorunun çözümü için keyfiyetin yasama organ ına bildirilmesine kara r vermiştir (Y.T., 73-76). 33. Öte yandan Y.T. karar ından önce 676 say ılı KHK ile yap ılan değişikliğin yürürlüğe girmesiyle birlikte s ınır d ışı etme işlemine kar şı doğrudan Anayasa Mahkemesine yap ılan başvurularda yarg ı yolunun tüketilip tüketilmedi ği hususuna bak ılmaks ızın -lüzumu hâlinde- tedbir taleplerinin kabulüne karar verilmeye ba şlanm ıştır. 34. Eldeki dosyalarda ba şvurucular da 676 say ılı KHK ile yap ılan değişiklik sonras ında s ınır d ışı etme işlemine kar şı idare mahkemesinde iptal davas ı yolunun etkisiz olduğunu gözönünde tutarak do ğrudan Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuru yapm ışlard ır. Başvurucular bireysel ba şvuru yapmadan önce iptal davas ı açm ış olsalar bile ba şvuru aşamas ında yarg ılaman ın sonuçland ığından bahsetmemi şlerdir. Dolay ısıyla eldeki bireysel başvurular ın konusunu idare mahkemesindeki yarg ısal süreç de ğil tek başına s ınır d ışı etme işleminin kendisi olu şturmaktad ır. 35. 6216 say ılı Kanun un 47. maddesinin (5) numaral ı fıkras ı uyar ınca başvuru yollar ının tüketildi ği, başvuru yolu öngörülmemi ş ise ihlalin ö ğrenildiği tarihten itibaren otu z gün içinde bireysel ba şvuru yap ılmas ı gerekir. 36. 676 say ılı KHK sonras ında s ınır d ışı etme işlemine kar şı etkili bir yolun bulunmad ığını, bu nedenle do ğrudan Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuru yap ılabileceğini kabul eden ba şvurucular ın s ınır d ışı etme işlemini tebellü ğ ettikleri tarihten itibaren otuz gün içinde bu yola ba şvurmalar ı gerekmektedir. 37. Başvurucular hakk ında düzenlenen belgeler incelendi ğinde kendi dillerinde haz ırlanm ış, kanuni haklar ının ve itiraz süreçlerinin belirtildi ği veya söz konusu bilgilerin tercüman huzurunda anlat ıldığı sınır d ışı etme karar ının tebliğ edilmesine ra ğmen otu z günlük yasal süresi içinde bireysel ba şvuru yapmad ıklar ı tespit edilmi ştir. Bunun d ışında başvurucular ın yasal süreden sonra ba şvuru yapmalar ına neden olan hakl ı bir mazeretlerinin de olmad ığı değerlendirilmi ştir. 38. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin süre aşımı nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Adli yard ım talebinde bulunan ba şvurucular ın taleplerinin KABULÜNE, Başvuru Numaras ı: 2017/29511 Karar Tarihi : 9/9/2020 7B. 1.İdari gözetim alt ında tutulma dolay ısıyla kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ı ile kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 2. Lehe vekâlet ücreti hükmedilmedi ğine ilişkin iddialar ın anayasal ve ki şisel önemden yoksun olmas ı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 3. S ınır d ışı etme işlemi dolay ısıyla kötü muamele yasa ğının ve aile hayat ına sayg ı hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın süre aşımı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDUĞUNA, C. S ınır d ışı etme i şlemlerine ili şkin verilen tedbir kararlar ının SONLANDIRILMASINA, D. 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 339. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca adli yard ım talebi kabul edilen başvurucular ın yarg ılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMALARINA, E. Diğer başvurucular taraf ından yap ılan yarg ılama giderlerinin ba şvurucular üzerinde BIRAKILMASINA, F. Karar ın bir örne ğinin bilgi için İçişleri Bakanl ığı Göç İdaresi Gene l Müdürlüğüne GÖNDER İLMESİNE 9/9/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Üye Üye Kadir ÖZKAYA Celal Mümtaz AKINCI M. Emin KUZ Üye Üye Y ıldız SEFERİNOĞLU Basri BA ĞCI