TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR BURHAN KESK İN VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/30851) Karar Tarihi: 16/9/2020 Başvuru Numaras ı: 2017/30851 Karar Tarihi : 16/9/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜN Muammer TOPAL Selahaddin MENTE Ş Raportör : Mahmut ALTIN Başvurucular : 1. Burhan KESK İN 2. İsmail BİLİK 3. Mehmet Emin AYDEM İR 4. Salahattin KAPAR 5. Şerif ATIL ĞAN Başvurucular Vekilleri : Av. Ziver
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR BURHAN KESK İN VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/30851) Karar Tarihi: 16/9/2020 Başvuru Numaras ı: 2017/30851 Karar Tarihi : 16/9/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜN Muammer TOPAL Selahaddin MENTE Ş Raportör : Mahmut ALTIN Başvurucular : 1. Burhan KESK İN 2. İsmail BİLİK 3. Mehmet Emin AYDEM İR 4. Salahattin KAPAR 5. Şerif ATIL ĞAN Başvurucular Vekilleri : Av. Ziver AKSEL Av. Rudi SÜMER I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, arsa vasf ını haiz taşınmazlar ın bir bölümü üzerinden kamula ştırma yap ılmaks ızın bir k ısm ından yol bir k ısm ından enerji nakil hatt ı geçirilmesi nedeniyle mülkiyet hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvurulara ait ba ş vuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemelerinden sonra ba şvurular Komisyonlara sunulmu ştur. 3. Komisyonca ba şvurular ın kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 4. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurular ın kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Konular ının ayn ı olmas ı nedeniyle 2017/30861, 2017/30870, 2017/30876 ve 2017/30878 numaral ı başvuru dosyalar ının 2017/30851 numaral ı bireysel ba şvuru dosyas ı ile birleştirilmesine ve incelemenin bu dosya üzerinden yap ılmas ına karar verilmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2017/30851 Karar Tarihi : 16/9/2020 36. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık görüş bildirilmemi ştir. III. OLAY VE OLGULAR7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle olaylar özetle şöyledir: 8. Başvurucular Mehmet Emin Aydemir, Şerif At ılğan, Burhan Keskin, Salahattin Kapar, İsmail Bilik s ıras ıyla 1950, 1939, 1954, 1964, 1975 do ğumlu olup Batman' ın Gercüş ilçesinde ikamet etmektedirler. 9. Batman' ın Gercüş ilçesi P ınarbaşı ve Bağlarbaşı mahallelerinde buluna n başvuruculara ait ta şınmazlar ının bir k ısm ı üzerinden kamula ştırma yap ılmadan 2012 y ılında yol veya enerji nakil hatlar ı geçirilmi ştir. 10. Başvurucular müdahalenin türüne göre Karayollar ı Genel Müdürlü ğü (KGM) ve Türkiye Elektrik Da ğıtım Anonim Şirketi (TEDA Ş) aleyhine Gercü ş Asliye Hukuk Mahkemesinde (Mahkeme) kamula ştırmas ız el atma nedeniyle tazminat davalar ı açm ışlard ır. Başvurucular dava dilekçesinde; arsa vasf ında olan ta şınmazlar ının değerli bir muhitte yer ald ığını, müdahale edilen ta şınmazlar ından tasarruf imkânlar ının k ısıtland ığını ifade etmişlerdir. Dilekçede, arsa vasf ında olan ta şınmazlar ı üzerinde imar, in şa çal ışmalar ı yapamad ıklar ını, taşınmazlar ının değerinde ciddi anlamda de ğer düşüklüğü oluştuğunu, tazminat ödenmesi gerekti ğini belirtmi şlerdir. 11. Daval ı idareler ise savunmas ında, taşınmaz ın arsa olarak de ğerlendirilmemesi ve davan ın reddi gerekti ğini ileri sürmü ştür. 12. Mahkemece bilirki şilerle birlikte mahallinde ke şifler yap ılm ıştır. İnşaat ve ziraat mühendisi üç bilirki şi taraf ından haz ırlanan raporlarda öncelikle emsal al ınmas ı gereken sat ış bedeli tespit edilmeye çal ışılm ıştır. 13. Mahkemece davalar ın kabulüne ve kamula ştırmas ız el atma tazminat ının daval ı idarelerden al ınarak başvuruculara ödenmesine, el at ılan k ısm ın başvurucular ad ına olan tap u kay ıtlar ının iptali ile ilgili idare lehine tesciline/terkinine karar verilmi ştir. 14. Karar ın temyizi üzerine Yarg ıtay 5. Hukuk Dairesi (Daire) mahkeme kararlar ını onam ıştır. Nihai kararlar ba şvuruculara tebli ğ edilmiştir. 15. Başvurucular, nihai kararlar ın tebliği üzerine bireysel ba şvuruda bulunmu şlard ır. IV. İLGİLİ HUKUK 16. Konu ile ilgili hukuk için bkz. Şevket Karata ş [GK], B. No: 2015/12554, 25/10/2018, 20-33. V.İNCELEME VE GEREKÇE 17. Mahkemenin 16/9/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: Başvuru Numaras ı: 2017/30851 Karar Tarihi : 16/9/2020 4A. Başvurucular ın İddialar ı 18. Başvurucular ilk olarak ta şınmazlar ına kamula ştırmas ız el at ılmas ına rağmen kendilerine tazminat ödenmemesinden yak ınm ışlard ır. Başvuruculara göre Anayasa'n ın 13., 35. ve 46. maddelerine ayk ırı biçimde 4/11/1983 tarihli ve 2942 say ılı Kamula ştırma Kanunu'nda belirlenmi ş süreçler takip edilmeden mülkiyetlerinde bulunan ta şınmazlara kamulaştırmas ız olarak el at ılm ıştır. Başvurucular, idarelere resmî kamula ştırma kurallar ının ötesine geçme imkân ı sağlayan böyle bir uygulaman ın taşınmaz sahipleri için öngörülemeyen ve hukuki olmayan müdahale riski ta şıdığını vurgulam ışlard ır. Diğer taraftan ba şvurucular kamulaştırmas ız el atma nedeniyle tazminat davas ı açmak zorunda b ırak ıldıklar ını, bunun ise mülkiyet hakk ı ihlalini de a şan bir sonuca yol açt ığını belirtmişlerdir. Ba şvurucular sonuç olarak bu gerekçelerle adil yarg ılanma, mahkemeye eri şim, etkili ba şvuru ve mülkiyet haklar ı ile kamula ştırma ilkesinin ihlal edildi ğini ileri sürmü şlerdir. B. Değerlendirme 19. Anayasa'n ın iddian ın değerlendirilmesinde dayanak al ınacak "Mülkiyet hakk ı" kenar başlıklı 35. maddesi şöyledir: "Herkes, mülkiyet ve miras haklar ına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yarar ı amac ıyla, kanunla s ınırlanabilir. Mülkiyet hakk ının kullan ılmas ı toplum yarar ına ayk ırı olamaz." 20. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucular adil yarg ılanma, mahkemeye eri şim ve etkili ba şvuru haklar ı ile kamula ştırma ilkesinin de ihlal edildi ğini belirtmi ş iseler de kamulaştırmas ız el atmaya ili şkin belirtilen şikâyetlerinin esas itibar ıyla ilgili oldu ğu mülkiyet hakk ının ihlali iddias ı kapsam ında incelenmesi gerekti ği değerlendirilmi ştir. 1. Kabul Edilebilirlik Yönünden 21. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 2. Esas Yönünden 22. Somut olayda ba şvurucular ın taşınmaz ına kamula ştırma yap ılmaks ızın el at ılm ış ve başvurucular ın açt ığı davada yarg ı karar ıyla taşınmazlar ın ilgili idareler lehine tapuda terkinine/tesciline hükmedilmi ştir. Başvuruculara ait ta şınmazdan kamula ştırma yap ılmaks ızın yol/enerji nakil yard ımı geçirilmesi mülkiyet hakk ına müdahale te şkil etmekle birlikte bu müdahalenin mülkten yoksun b ırakmaya ili şkin ikinci kural çerçevesinde incelenmesi gerekir. 23.İlgili yarg ılama sürecinden de anla şılacağı üzere idare, ba şvurucular ın taşınmaz ına kamula ştırmas ız olarak el atm ıştır. Anayasa'n ın 13., 35. ve 46. maddelerine ayk ırı biçimde 2942 say ılı Kanun'da belirlenmi ş süreçler takip edilmeden başvurucular ın Başvuru Numaras ı: 2017/30851 Karar Tarihi : 16/9/2020 5mülkiyetinde bulunan ta şınmazlara kamula ştırmas ız olarak el at ıldığı yarg ı kararlar ıyla da sabittir. 24. Anayasa Mahkemesi, daha önce çe şitli kararlar ında kamula ştırmas ız el atma yoluyla yap ılan müdahalelerin kanuni bir dayana ğı bulunmad ığından mülkiyet hakk ının ihlaline yol açt ığını kabul etmi ştir (Celalettin A şçıoğlu, B. No: 2013/1436, 6/3/2014; Mustafa Asiler, B. No: 2013/3578, 25/2/2015; İbrahim O ğuz ve di ğerleri , B. No: 2013/5926, 6/10/2015). 25. Kamula ştırmas ız el atma, idareye, ta şınmaz ı kullanma ve kamula ştırma işlemi yapmadan ta şınmaz ı elde etme imkân ı sağlamaktad ır. Böyle bir kamula ştırma işlemi olmad ığından, kullan ılan taşınmaz ın devrini me şrulaştırma ve belli bir hukuki güvence sağlama imkân ı sunan tek unsur, idare taraf ından kullan ımın yasal olmad ığını tespit eden ve bireylere kamula ştırmas ız el atma nedeniyle tazminat ödenmesine hükmeden mahkeme karar ıdır. Kamula ştırmas ız el atma uygulamas ı, hukuki planda ta şınmazlar ın maliki olarak kalan başvuranlar ı, herhangi bir kamu yarar ı gerekçesi ile eylemini hakl ı kılmayan idareye karşı dava açmak zorunda b ırakmaktad ır. Böyle bir kamu yarar ı gerekçesinin gerçekli ği ancak daha sonra mahkemeler taraf ından de ğerlendirilmektedir. Ba şka bir deyi şle, kamulaştırmas ız el atma, her ne olursa olsun, idare taraf ından isteyerek olu şturulmuş kanuna ayk ırı bir durumu hukuki olarak kabul etmeye ve idareye, kanuna ayk ırı davran ışından fayda sağlama imkân ı sunmaya yol açmaktad ır. İdareye resmi kamula ştırma kurallar ının ötesine geçme imkân ı sağlayan böyle bir uygulama, ki şilere öngörülemez ve keyfi durumlarla karşılaşma tehlikesi ta şımaktad ır. Söz konusu uygulama, yeterli derecede hukuki güvence temin edecek ve gerekti ği şekilde gerçekle ştirilen bir kamula ştırman ın alternatifini oluşturacak nitelikte de ğildir ( Celalettin A şçıoğlu, 57). 26. Somut olayda da an ılan ilkelerden ayr ılmay ı gerektirir bir durum bulunmamaktad ır. Sonuç olarak ba şvurucular ın söz konusu ta şınmazlar ına yap ılan kamulaştırmas ız el atman ın Anayasa'n ın 13., 35. ve 46. maddeleriyle 2942 say ılı Kanun'da belirtilen usule uymayan bir müdahale oldu ğu ve mülkiyet hakk ına yap ılan müdahalenin kanunilik ilkesini ihlal etti ği kanaatine ula şılm ıştır. 27. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa'n ın 35. maddesinde güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. 3. 6216 Say ılı Kanun'un 50. Maddesi Yönünden 28. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un 50. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: "(1) Esas inceleme sonunda, ba şvurucunun hakk ının ihlal edildi ğine ya da edilmedi ğine karar verilir. İhlal karar ı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yap ılmas ı gerekenlere hükmedilir (2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme karar ından kaynaklanm ışsa, ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ırmak için yeniden yarg ılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmayan hâllerde ba şvurucu lehin e tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava aç ılmas ı yolu gösterilebilir. Yeniden yarg ılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal karar ında Başvuru Numaras ı: 2017/30851 Karar Tarihi : 16/9/2020 6açıklad ığı ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir." 29. Başvurucular ihlalin tespit edilmesini istemi ş ve tazminat talebinde bulunmuşlard ır. 30. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Do ğan karar ında ihlal sonucuna var ıldığında ihlalin nas ıl ortadan kald ırılacağı hususunda genel ilkeler belirlenmi ştir (B. No: 2014/8875, 7/6/2018, [GK]). Mahkeme di ğer bir karar ında ise bu ilkelerle birlikte ihlal karar ının yerine getirilmemesinin sonuçlar ına da değinmiş ve bu durumun ihlalin devam ı anlam ına gelece ği gibi ilgili hakk ın ikinci kez ihlal edilmesiyle sonuçlanaca ğına da işaret etmiştir (Aligül Alkaya ve diğerleri (2) , B.No: 2016/12506, 7/11/2019). 31. Bireysel ba şvuru kapsam ında bir temel hakk ın ihlal edildi ğine karar verildi ği takdirde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırıldığından söz edilebilmesi için temel kural mümkün oldu ğunca eski hâle getirmenin yani ihlalden önceki duruma dönülmesinin sağlanmas ıdır. Bunun için ise öncelikle ihlalin kayna ğı belirlenerek devam eden ihlali n durdurulmas ı, ihlale neden olan karar veya i şlemin ve bunlar ın yol açt ığı sonuçlar ın ortadan kald ırılmas ı, varsa ihlalin sebep oldu ğu maddi ve manevi zararlar ın giderilmesi, ayr ıca bu bağlamda uygun görülen di ğer tedbirlerin al ınmas ı gerekmektedir ( Mehmet Do ğan, 55, 57). 32.İncelenen ba şvuruda kamula ştırmas ız el atma nedeniyle mülkiyet hakk ının ihlal edildiği sonucuna ula şılm ıştır. Dolay ısıyla ihlalin idarenin eyleminden kaynakland ığı anlaşılm ıştır. 33. Kamula ştırmas ız el atma uygulamas ı Anayasa'n ın 13. ve 35. maddeleri yan ında doğrudan 46. maddesine ayk ırı olarak mülkiyet hakk ının ihlaline yol açan çok önemli bir sorundur. 5/1/1961 tarihli ve 221 say ılı Amme Hükmi Şahıslar ı veya Müesseseleri Taraf ından Fiilen Amme Hizmetlerine Tahsis Edilmi ş Gayrimenkuller Hakk ında Kanun'un 1. maddesi ile 9/10/1956 tarihine kadar; 2942 say ılı Kanun'un geçici 6. maddesi ile de 9/10/1956 ile 4/11/1983 tarihleri aras ındaki kamula ştırmas ız el atma uygulamalar ının tasfiyesi amac ıyla düzenlemeler yap ılm ıştır. Buna ra ğmen 4/11/1983 tarihi sonras ında da idarelerce kamula ştırmas ız el atma uygulamas ına başvurulduğu gözlemlenmektedir. Dolay ısıyla Anayasa Mahkemesi temel bir hak olarak güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının ihlaline sebebiyet veren kamula ştırmas ız el atma uygulamas ının ülkemizde yap ısal bir sorun te şkil ettiğine dikkati çekmektedir. 34. Buna kar şın derece mahkemelerince yaln ızca kamula ştırma bedelinden ibaret olan maddi tazminata hükmedilmesi ve manevi tazminat gibi ba şka yapt ırımlar ın uygulanmamas ı idarelerin ola ğan kamula ştırma usulüne ba şvurmak yerine kamula ştırmas ız el atma uygulamas ını tercih etmesine yol açmaktad ır. Hâlbuki kanuni bir dayana ğı bulunmayan kamulaştırmas ız el atma uygulamas ı, Anayasa'n ın öngördü ğü mülkiyet hakk ının korunmas ının gerekliliklerini de içermedi ğinden olağan kamula ştırma usulünün bir alternatifi olamaz. Nitekim 1/3/2014 tarihli ve 28928 say ılı Resmî Gazete'de yay ımlanan Bakanlar Kurulu karar ına ekli Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi İhlallerinin Önlenmesine İlişkin Eylem Plan ı'nda da idarelerin kamula ştırmas ız el atma yoluna ba şvurmalar ının önlenmesi için gerekli düzenlemelerin yap ılmas ı öngörülmü ştür. Anayasa Mahkemesi kamula ştırmas ız el atma uygulamas ına son verilmesi bak ımından öngörülen bu tedbirlerin ve düzenlemelerin gerçekleştirilmesinin önemine vurgu yapmaktad ır. Başvuru Numaras ı: 2017/30851 Karar Tarihi : 16/9/2020 735. Sonuç olarak ba şvurucular ın maddi zararlar ı giderilmi ş olsa dahi Anayasa'n ın doğrudan sözüne ayk ırı olduğu ve kanuna dayal ı olmad ığı tespit edilen kamula ştırmas ız el atma suretiyle mülkiyet hakk ına yap ılan müdahalenin yukar ıda değinildiği üzere yap ısal bir sorun teşkil ettiği dikkate al ınmal ıdır. Buna göre Anayasa ile güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının ihlaline yol aç ıldığının bilinerek idari anlamda gerekli tedbirlerin al ınmas ı ve benzeri nitelikte yeni ihlallere yol aç ılmamas ı için karar ın bir örne ğinin taşınmaza el ata n KGM'nin ba ğlı olduğu Ulaştırma ve Altyap ı Bakanl ığına ve TEDA Ş'ın bağlı olduğu Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl ığına gönderilmesi gerekir. 36. Öte yandan somut olayda ihlalin tespit edilmesinin ba şvurucular ın uğrad ığı zararlar ın giderilmesi bak ımından yetersiz kalaca ğı aç ıktır. Dolay ısıyla eski hâle getirme kural ı çerçevesinde ihlalin bütün sonuçlar ıyla ortadan kald ırılabilmesi için mülkiyet hakk ının ihlali nedeniyle yaln ızca ihlal tespitiyle giderilemeyecek olan manevi zararlar ı karşılığında başvuruculara mü ştereken net 6.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar verilmesi gerekir. 37. Dosyadaki belgelerden tespit edilen 257,50 TL harc ın ayr ı ayr ı, ayr ıca 3.000 TL vekâlet ücretinin ba şvuruculara mü ştereken ödenmesine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, B. Anayasa n ın 35. maddesinde güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının İHLAL EDİLDİĞİNE, C. Başvuruculara net 6.000 TL manevi tazminat ın MÜŞTEREKE N ÖDENMES İNE, tazminata ili şkin diğer taleplerin REDD İNE, D. 257,50 TL harc ın başvuruculara AYRI AYRI, 3.000 TL vekâlet ücretinin başvuruculara MÜ ŞTEREKEN ÖDENMES İNE, E. Ödemelerin, karar ın tebliğini takiben ba şvurucular ın Hazine ve Maliye Bakanl ığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yap ılmas ına, ödemede gecikme olmas ı hâlinde bu sürenin sona erdi ği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FA İZ UYGULANMASINA, F. Karar ın bir örne ğinin Karayollar ı Genel Müdürlü ğünün bağlı olduğu Ulaştırma ve Altyap ı Bakanl ığına ve Türkiye Elektrik Da ğıtım Anonim Şirketinin ba ğlı olduğu Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE, G. Karar ın bir örne ğinin bilgi için Gercü ş Asliye Hukuk Mahkemesine (E.2016/31, K.2016/101; E.2016/19, K.2016/161; E.2016/30, K.2016/107; E.2016/25, K.2016/156; E.2016/27, K.2016/139) GÖNDER İLMESİNE, Başvuru Numaras ı: 2017/30851 Karar Tarihi : 16/9/2020 8H. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 16/9/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Serdar ÖZGÜLDÜR Burhan ÜSTÜN Üye Üye Muammer TOPAL Selahaddin MENTE Ş