Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2005 -1-130 (Devralma) Karar Sayısı : 05-86/1191 -343 Karar Tarihi : 20.12.2005 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Mustafa PARLAK Üyeler : Tuncay SONGÖR , Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nur ettin KALDIRIMCI, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN. B. RAPORTÖRLER : Orçun SENYÜCEL , Özgür BAL C.BİLDİRİMDE BULUNAN : - Türkerl er İnşaat Turizm Madencilik Ticaret ve Sanayi A.Ş. Turan Güneş Bulvarı 15. Cadde No: 11 Çankaya
Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2005 -1-130 (Devralma) Karar Sayısı : 05-86/1191 -343 Karar Tarihi : 20.12.2005 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Mustafa PARLAK Üyeler : Tuncay SONGÖR , Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nur ettin KALDIRIMCI, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN. B. RAPORTÖRLER : Orçun SENYÜCEL , Özgür BAL C.BİLDİRİMDE BULUNAN : - Türkerl er İnşaat Turizm Madencilik Ticaret ve Sanayi A.Ş. Turan Güneş Bulvarı 15. Cadde No: 11 Çankaya / Ankara - Heidelberg Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş. Beybi Giz Plaza K. 25, Meydan Sok., No:28 34398, Maslak / İstanbul D. TARAFLAR : - Tasarruf Mevduat ı Sigorta Fonu (Şanlıurfa Çimento Ticari ve İktisadi Bütünlüğü) Büyükdere Caddesi No:143 34394 Esente pe - İstanbul - Türkerl er İnşaat Turizm Madencilik Ticaret ve Sanayi A.Ş. Turan Güneş Bulvarı 15. Cadde No: 11 Çankaya / Ankara - Heidelberg Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş. Beybi Giz Plaza K. 25, Meydan Sok., No:28 34398, Maslak / İstanbul E. DOSYA KON USU: Rumeli Çimento Grubu şirketlerinden Şanlıurfa Çimento Sanayi T.A.Ş. nin TMSF tarafından satış ihalesinde en yüksek iki teklifi veren Türkerl er İnşaat Turizm Madencilik Ticaret ve Sanayi A.Ş. ile Heidelberg Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş. den herhangi b irine devredilmesi işlemine izin verilmesi talebi. 10 05-86/1191 -343 2 F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 19.10.2005 tarih ve 7320 sayı ile intikal eden ve 31.10.2005, 1.11.2005, 11.11.2005, 29.11.2005 tarihli yazılarla tamamlanan bildirim üzerine 4054 sayılı Rekabetin Kor unması Hakkında Kanun un 7. maddesi ile 1997/1 sayılı Rekabet Kurulu ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ ve 1998/4 sayılı Özelleştirme Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerlilik Kazanabilmeleri İçin Rekabet Kurumuna Yapılacak Ön Bildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip Edilecek Usül ve Esaslar Hakkında Tebliğ in ilgili hükümleri uyarınca yapılan inceleme sonucu düzenlenen 30.11 .2005 tarih ve 2005 -1-130/Öİ-05-OS sayılı Ön 20 İnceleme Raporu 9.12.2005 tarih ve REK.0.05.00.00 -120/237 sayılı Başkanlık önergesi ile 05 -86 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor'da; Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu bünyesinde bulunan ve 5354 sayılı Kanun ile değişik 4389 sayılı Bankalar Kanunu nun 15. maddesinin 7 numaralı fıkrasının (a) bendi gereğince, Fon Kurulu nun 6.7.2005 tarih, 271 sayılı kararı ile, Rumeli Çimento Grubu şirketlerinden Şanlıurfa Çimento Ticari ve İktisadi Bütünlüğü nün haczedilen tüm mal, hak ve varlıklarının satılması i şleminin, 30 1. 1998/4 sayılı Özelleştirme Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerlilik Kazanabilmeleri İçin Rekabet Kurum u na Yapılacak Önbildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip Edilecek Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ kapsamında izne tabi bir işlem olduğu, 2. Şanlıurfa Çimento Ticari ve İktisadi Bütünlüğü nün, 13.10.2005 tarihinde yapılan ihalede; a) en yüksek iki teklifi veren Türkerler İnşaat Turizm Madencilik Tic. ve 40 San. A.Ş. ye devredilmesi halinde işlemin, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun un 7. maddesi anlamında herhangi bir hakim durum yaratılması ya da mevcut bir hakim durumun güçlendirilmesine yol açmayacağı ve işleme izin verilebileceği, b) ancak en yüksek ikinci teklifi veren Heidelberg Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş. ye devredilmesi halinde işlemin aynı Kanun un 7. maddesi kapsamında birden fazla teşebbüsün hakim durum yaratması ile rekabetin önemli ölçüde azaltılmasına sebep olacağı ve işleme izin verilemeyeceği 50 ifade edilmektedir. 05-86/1191 -343 3 H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME H.1. İlgili Pazar 60 H.1.1. İlgili Ürün Pazarı Çimento temel olarak beyaz çimento ve gri çimento olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. Gri çimento, inşaat ve alt yapı sektörünün en büyük girdilerinden biridir. Beyaz çimento ise daha çok yapıştırıcı ve derz dolgu malzemeleri, mimari ve dekoratif betonlar, prefabrik dış cephe panelleri, prekast elemanları üretiminde kullanılmaktadır. Bu bakımdan beyaz çimentonun kullanım alanı ve miktarı gri çimentoya oranla çok azdır. Beyaz ve gri çimentonun (özellikle bunların girdisi konumundaki klinkerin) üretim 70 süreçleri birbirinden ayrı yürütülmekte olup, bunların arz ve talep bakımından ikame olması söz konusu değildir. Bu bakımından, bu iki çimento türünün ayrı ilgili ürünler olarak ele alınması gerekmektedir. Bildirilen işlemin tarafları s adece gri çimento üretimi konusunda faaliyette bulunmaktadır. B u bakımdan ilgili ürün pazarı gri çimento olarak sınırlandırılmıştır. Temel kullanım özelliklerine göre gri çimento da kendi içerisinde çeşitli ürün gruplarına ayrılmaktadır: Portland çimento - katkılı çimento - cüruflu çimento ve bunların alt açılımları (32,5 -42,5). Öte yandan bu ürünler satış şekillerine göre ise torbalı veya dökme olarak ikiye ayrılmaktadır. Tüm bu 80 ürünlerin arz bakımından ikame olduğu, başka bir ifade ile gri çimento üreten bir fabrikanın kısa dönemde tüm bu ürünleri üretebileceği dikkate alınarak, alt pazar tanımlarının yapılmasına gerek bulunmamış ve pazar en geniş biçimde gri çiment o pazarı olarak belirlenmiştir. H.1.2. İlgili Coğrafi Pazar Bir ağır sanayi ürünü olarak çimentonun, yükte ağır pahada hafif niteliğiyle birlikte, ekonomik olarak satılabildiği bölgenin bir hinterlant oluşturarak, belli bir uzaklığı geçmemesi, daha uzağa nakliye edilmesi halinde, nakliye maliyetinin çok 90 yükselerek karlılı ğı ortadan kaldırması nedeniyle çimento pazarı , satış yapılabilen hinterlant göz önüne alınarak belirlenmektedir. Bu bağlamda, coğrafi pazar tanımlanmasında en geçerli metotlardan olan ve incelenen bölgeler arasındaki ürün giriş çıkışını ele alan Elzinga -Hogarty testi yapılara k pazar tespit edilmiştir. Elzinga -Hogarty testi nakliye bilgilerine dayalı iki kritere dayanmaktadır: 1) Bir bölgeye girişlerin aynı bölgedeki satışlara oranı1, 2) Bir bölgeden çıkışların aynı bölgedeki üretime oranı2. Birinci kriter LIFO, ikinci kriter ise LOFI olarak adlandırılmaktadır. Bu iki değerin yüksek seviyelerde çıkması incelenen bölgelerin coğrafi pazarı oluşturduklarını göstermektedir. 100 1 little in from outside (LIFO) 2 little out from inside (LOFI) 05-86/1191 -343 4 LIFO, şu şekilde formüle edilmektedir: LIFO= (Üretim(P) -İhracat(X))/Tüketim(C) (1) Tüketim ise, üretim den ihracatın çıkarılması, ithalatın (M) eklenmesi ve mal stoğundaki (I) değişimin çıkarılmasıyla elde edilmektedir. Diğer bir ifadeyle, C= P -X+M-ΔI (2) 110 Mal stokları sabit olduğu durumlarda, (2) nci denklemin (1) inciye konulmasıyla aşağıdaki eşi tlik elde edilmektedir: LIFO= 1 -(M/C) (3) LOFI nin formüle edilmiş hali ise şu şekildedir: LOFI= (P -X)/P (2) nolu eşitlik kullanıldığında LOFI, 120 LOFI=1 -(X/P) (4) şeklinde elde edilmektedir. Coğrafi pazar sadece Şanlıu rfa ili olarak el e alındığında, LIFO değerleri düşük çıkmış, LOFI değerleri ise yüksek çıkmı ştır. LIFO nun düşük çıkması, Şanlıu rfa iline dışardan dört fabrikanın önemli miktarda çimento satmasından ; LOFI nin yüksek çıkması ise, Şanlıu rfa dan dışarı çok az satışın olmasın dan kaynaklanma ktadır. Şanlıu rfa iline Gazia ntep eklendiğinde de (Gazia ntep e 130 dışarıdan çok miktarda satışların olması sebebiyle) benzer durumla karşılaşılmış; ancak Mardin ve Adıyaman ın eklenmesiyle coğrafi pazar tanımı için gerekli olan değerlere ulaşıl mıştır. Coğra fi pazar olarak Şanlıurfa, Gazia ntep, Mardin ve Adıyaman alındığında ve Elzinga -Hogarty testinin sonucunda elde edilen veriler incelendiğinde; pazara giriş çıkışın düşük miktarda olduğu, dolayısıyla pazardaki fiyatların diğer yerlerden bağım sız olarak tespit edilebileceği görülmektedi r. Bu sebeple, coğrafi pazarın Şanlıurfa, Gaziantep, Mardin ve Adıyaman illerini içeren alan olduğuna karar verilmiştir. 140 H.2. Taraflar H.2.1. Şanlıurfa Çimento Ticari ve İktisadi Bütünlüğü Şanlıurfa Çimento fabrikası 1986 yılında kurulmuş olup, klinker kapasitesi ( ) ton/yıl, çimento kapasitesi ( ) ton/yıldır. TEM otoyoluna 1 km, 05-86/1191 -343 5 Akçakale tren istasyonuna 70 km mesafededir. Fabrika PKÇ/B -32.5R; PÇ -42.5 tipi çimento üretmektedir. Fabrikanın satış bölgeleri; Şanlıurfa, ( .) , ( ) , ( ) , ( ) , ( ) , ( ) , ( ) , ( ) ve ( ) dir. Dosya mevcudu bilgilerden Şanlıurfa Çimen to nun 31.12.2004 tarihi itibarıyla 150 cirosu nun ( ) - YTL olduğu görülmektedir . Son iki yıla ait üretim ve satış rakamları aşağıdaki şekilde verilmektedir. Tablo 1: Şanlıurfa Çimento nun 2003 ve 2004 yıllarına ait üretim ve satış miktarları ÜRETİM SATIŞ ÜRETİM SATIŞ Yıllar PKÇ/B 32,5 R PÇ 42,5 N PKÇ/B 32,5 R PÇ 42,5 N KLİNKER 2003 ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 2004 ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) *Yurt dışı satış Şanlıurfa Çimento nun 7 kişiden oluşan Yönetim Kurulu şu şekildedir: Tablo 2: Şanlıurfa Çimento nun Yönetim Kurulu Üyeleri Yönetim Kurulu Görevi Mehmet ÇALIŞKAN Yönetim Kurulu Başkanı Hidayet NALÇACI Yönetim Kurulu Başkan Vekili Mustafa TURGUT Yönetim Kurulu Üyesi Ercan ERGÜL Yönetim Kurulu Üyesi Fatih ZÜLFİKAR Yönetim Kurulu Üyesi İsmet TUĞUL Yönetim Kurulu Üyesi Oğuz ATALAY Yönetim Kurulu Üyesi H.2.2. Türkerler İnşaat Turizm Madencilik Tic. ve Sa n. A.Ş. 160 Türkerler İnşaat Turizm Madencilik Tic. ve San. A.Ş. (Türkerler A.Ş.) 1993 yılında Ankara da kurulmuş olup, genel olarak inşaat sektöründe faaliyette bulunmaktadır. Çimento sektöründe herhangi bir faaliyeti bulunmamaktadır. Firmanın tekstil ve pet rol sektörlerinde başka şirketleri mevcuttu r. Türkerler A.Ş. nin dahil olduğu Türkerler Şirketler Grubu ndaki diğer şirketler aşağıdaki gibidir: - Ankara Giyim Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Türkerler Mağazası) 170 05-86/1191 -343 6 - Selen Giyim Tekstil Sanayi ve Ticaret A.Ş. - Saten G iyim Tekstil Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. - Petsel Petrol İnşaat Turizm Gıda Maden İth. İhr. San. Ve Tic. Ltd. Şti. Türkerler A.Ş. nin yönetim kurulu üyeleri ve ortaklık yapısı şöyledir: Tablo 3: Türkerler A.Ş. nin ortaklık yapısı Yönetim Kurulu Başkanı Kazım TÜRKER %98,4 Yönetim Kurulu Başkan Vekili Ülkü TÜRKER %0,4 Yönetim Kurulu Üyesi Mehmet Derya GÜNEŞ %0,4 Hüseyin Sinan ORÇAN %0.4 Kaan TÜRKER %0.4 Dosya mevcudu bilgilerden, Türkerler A.Ş. nin inşaat işi faaliyetlerinden elde edilen 2004 yılı ci rosunun ( ..) YTL olduğu görülmektedir . 180 H.2.3. Heidelberg Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş. Heidelberg Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Heidelberg A.Ş.) 7.9.2005 tarihinde kurulmuş bir şirket olup, çimento sektöründe faaliyet göstermektedir. Heidelberg A.Ş. yeni kurulan bir şirket olduğu için, 2004 ve 2005 yı lı ciroları oluşmamıştır. Ancak dosyada yer alan bilgilerden, Heidelberg A.Ş. nin yabancı ortağı CBR International Holdings B.V. nin, Akçansa Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş. de sahip olduğu %39.72 lik p aydan dola yı 31.12.2004 tarihi itibarıyla ( ..) Euro temettü kaydettiği anlaşılmaktadır. 190 CBR International Holdings B.V. ve dolayısıyla Heidelberg A.Ş. yi %100 sahibi olduğu iştiraki aracılığıyla kontrol eden HeidelbergZement AG nin Türkiye de faaliyeti bulunmamaktadır. Heidelberg A.Ş. nin herhangi bir iştiraki bulunmamaktadır ve en büyük hissedarı olan CBR International Holdings B.V. Hollanda yasaları uyarınca kurulmuş ve çimento sektöründe faaliyet gösteren bir şirkettir ve %100 oranında Belçika yasa ları uyarınca kurulmuş bir şirket olan Cimenteries CBR S.A. tarafından kontrol edilmektedir. Cimenteries CBR S.A. ise %100 oranında Almanya yasaları 200 uyarınca kurulmuş bir şirket olan HeidelbergZement AG tarafından kontrol edilmektedir. Heidelberg A.Ş., CB R International Holdings BV tarafından kontrol edilmektedir. Şirketin sermaye yapısı ve yönetim kurulu üyeleri aşağıdaki gibidir: Tablo 4: Heidelberg A.Ş. nin ortaklık yapısı Hissedar Hisse Oranı (%) CBR International Holdings B.V. 99.992 Ali Emir Adı güzel 0.002 Yönetim Kurulu Üyesi Gülenay Özbek 0.002 Mehmet Bülent Kahyaoğlu 0.002 Yönetim Kurulu Üyesi Şeyda Pirinççioğlu 0.002 Yönetim Kurulu Üyesi 05-86/1191 -343 7 Sabancı Grubu ile CBR International Holdings B.V. nin ortak girişimi olan Akçansa Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş. nin hissedarlık yapısı aşağıdaki gibidir: 210 Tablo 5: Akçansa nın hissedarlık yapısı Hissedar Hisse Oranı (%) Sabancı Grubu 39.72 CBR International Holdings B.V. 39.72 Halka açık kısım 20.56 I. DEĞERLENDİRME Başvuruya konu işlem, TMSF b ünyesinde bulunan ve 5354 sayılı Kanun ile değişik 4389 sayılı Bankalar Kanunu nun 15. maddesinin 7 numaralı fıkrasının (a) bendi gereğince, Fon Kurulu nun 6.7.2005 tarih, 271 sayılı kararı ile Rumeli Çimento Grubu şirketlerinden Şanlıurfa Çimento Ticari v e İktisadi Bütünlüğü nün (Şanlıurfa Çimento) haczedilen tüm mal, hak ve varlıklarının, 13.10.2005 tarihinde 6183 sayılı Kanun hükümleri uyarınca yapılan ihale sonucunda 220 belirlenen alıcı adaylarından birisine nihai olarak devredilmesi işlemidir. Başvuru ko nusu devralma işleminde, 1998/4 sayılı Tebliğ in 5. maddesindeki eşiklerin aşılıp aşılmadığının, dolayısıyla işlemin izne tabi olup olmadığının incelenmesi gerekmektedir: Başvuru konusu işlemin tarafı olarak Şanlıurfa Çimento nun ilgili ürün pazarındaki faaliyetleri sonucu elde ettiği 2004 yılı cirosu ( ) . YTL iken, Türkerler A.Ş. nin ilgili ürün pazarında faaliyeti olmadığı için cirosu yoktur. Bu haliyle söz konusu devir işlemi 1998/4 sayılı Tebliğ in 5. maddesinde belirtilen 25 trilyon 230 TL lik ciro sın ırını aşmakta; bu nedenle, söz konusu bildirimin Rekabet Kurulu nun iznine tabi bir işlem olduğu anlaşılmaktadır. I.1. Türkerler İnşaat Turizm Madencilik Tic. Ve San. A.Ş. Şanlıurfa Çimento, coğrafi pazarda son iki yıldaki % ( - ) civarında pazar payıyl a Adıyaman fabrikasından sonra ikinci sırada yer almaktadır. İlgili coğrafi pazarda faaliyet gösteren önemli oyuncuların konumları aşağıdaki tabloda ele alınmıştır. Tablo incelendiğinde, son iki yılda (2003, 2004) sektörün oldukça statik bir yapı gösterdiğ i, firmaların pazar paylarında hemen hemen hiçbir değişimin 240 olmadığı görülmektedir. Tablo 6: 2002 -2004 Yılı Pazar Payları TİCARİ SIR 05-86/1191 -343 8 Başvuru sahibi Türkerler A.Ş. nin, hali hazırda çimento pazarında herhangi bir faaliyeti bulunmamaktadır. Bu doğru ltuda, Şanlıurfa Çimento nun ilgili coğrafi 250 pazardaki pazar payının 2004 yılı itibarıyla % ( ) olması yanında, başvuru konusu işlem sonrası ilgili pazardaki yapının değişmeyeceği dikkate alındığında, Türkerler A.Ş. nin Şanlıurfa Çimento yu devralması işlemi sonucunda bir hakim durumun ortaya çıkması ya da mevcut hakim durumun güçlendirilmesi söz konusu olmayacaktır. I.2. Heidelberg Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş. Şanlıurfa Çimento ya verilen en yüksek ikinci teklifin sahibi Heidelberg A.Ş. yi kontrol eden C BR International Holdings BV, Sabancı Grubu ile Akçansa 260 Çimento Sanayi ve Tic. A.Ş. yi ortaklaşa kontrol etmektedir. Rekabet Kurul u, 1.2.2002 tarih ve 02 -06/51 -24 sayılı Çimento kararı ile Sabancı Grubu ve OYAK Grubu arasında OYSA Niğde ve OYSA İskenderun bağlamında yoğunlaşma doğurucu bir ortak girişim den ziyade, işbirliği doğurucu bir anlaşmanın var olduğu sonucuna ulaşmıştır. Bu bağlamda, Şanlıu rfa Çimento nun Heidelberg tarafından devralınması sonucunda; ilgili coğrafi pazarda faaliyet gösteren Oyak fabrikaları ile birlikte bir hakim durumun oluşup oluşmadığının ele alınması gerekmektedir. Kurul, Kanun un 7. maddesi kapsamında hakim durumun ele alınmasıyla, 6. 270 madde kapsamında hakim durumun ele alınmasının farklı olduğuna referans vererek; birleşme/ devralma işlemiyle , birlikte hakim durumun oluşup oluşmadığını ele aldığı toplam iki dosyada şu kriterleri belirlemiştir: 1 - Birleşme sonrası pazar payları, 2 - Giriş engelleri, 3 - Pazardaki teşebbüslerin benzer özellikte olması, 4 - Pazarın şeffaflığı, 5 - Teşebbüsler arasında bağlantıların varlığı, 6 - Talebin yapısı, 7 - Pazardaki geçmiş davranışlar3. Daha önce de açıklandığı üzere; Heidelberg firmasının kontrolüne sahip olan CBR International Holdings BV, Sabancı Grubu ile birlikte Akçansa Çimento yu kontrol etmektedir. Akçansa Çimento ya ait iki fabrika Marmara Bölgesi nde yer 280 almasına karşın, Sabancı Grubu nun Oyak Grubu ile birlikte kurduğu OYSA ortak girişimlerinin varlığı, Şanlıurfa fabrikasının Heidelberg tarafından devralınması durumunda ilgili coğr afi pazarda faaliyet gösteren Oyak fabrikaları ile Heidelberg in birlikte hakim durumunun ortaya çıkıp çıkmayacağının incelenmesini gerektirmektedir. Bu bağlamda yukarda yer verilen birlikte hakim durum için bakılması gereken kriterler açısından sektörün y apısı aşağıda ele alınmıştır4. 290 3 03-75/911 -385 ve 02 -57/718 -287 sayılı Kurul kararları. 4 Sektörün yapısına yönelik bilgilerde, 02-06-51-24 ve 0 4-77-1108 -277 sayılı çimento sektörü soruşturma kararlarından faydalanılmıştır. 05-86/1191 -343 9 Çimentonun Homojen Bir Ürün Olması Çimento, homojen bir yapı malzemesidir. İçerisine katılan katkı maddelerine göre bazı farklı özellikler kazandırılabilmekte, bu durum ürünün kullanım alanında küçük değişiklikler meydana getirmektedir. Çimento türleri arasındaki özellikleri bakımından birb irine benzeyen, ikamesi kolay bir ürün olan çimentonun özelliklerinin farklılaştırılması, dolayısıyla da farklı müşteri kitlesine hitap etmesi ya da rekabetçi bir ortamda farklı fiyatlandırma yapılması oldukça kısıtlıdır. 300 Talebin Yapısı Çimento pazarınd a talebin fiyat esnekliği düşüktür. Talebin fiyat esnekliği kısaca, talep miktarının fiyat değişimlerine vereceği tepki olarak tanımlanabilir. Talebin fiyat esnekliğinin düşük olması durumunda, müşterinin pazarlık gücü zayıftır. Talebin fiyat esnekliği düş ükse, satıcıların da fiyat indirimi yapmaları ortak menfaatlerine terstir. Çünkü yapacakları indirimle, bu indirimi karşılayıp hatta kara geçecekleri talep artışıyla karşılaşmazlar. Bu nedenle de, talep esnekliği ne kadar düşerse, pazarda yapılan fiyat anl aşmalarının kalıcılığı da o kadar muhtemel hale gelebilecektir. 310 Pazarın Şeffaf Olması Çimento pazarında, üretici fabrikalar belirli dönemlerde fiyat listeleri yayınlayarak fiyatlarını bayilerine ve müşterilerine duyurmaktadır. Ancak genellikle söz konusu fiyat listelerine uyulmamakta, yapılan iskontolarla fiili fiyat daha düşük olmaktadır. Fiyat listelerinin üzerinden yapılan iskontoların oranını ise bölgedeki talebin durumu, çimentosu satılan üretici sayısı, bölgenin rekabetçi olup olmaması ve nakliye me safesi belirlemektedir. Ortak bayilerin de bulunduğu bir pazar olması dolayısıyla, çimento üreticisi rakiplerin, ortak bayiler ya da diğer çimento 320 müşterilerinden, rakiplerin fiili fiyatlarını çok kısa bir zamanda öğrenmeleri mümkündür. Bu nedenle, az sayı da üreticinin olduğu dar bir oligopol pazar olan çimento pazarı, oldukça şeffaf bir pazardır. Pazara Giriş Engelleri İktisat literatüründe, pazara giriş engeli kavramı, endüstriye yeni girecek firmanın katlanmak zorunda olduğu, fakat mevcut firmanın katl anmak zorunda olmadığı üretim maliyeti olarak tanımlanmaktadır. Avrupa Birliği Hukuku uygulamasında sermaye ihtiyacı, dikey entegrasyon, fazla kapasite, ürün farklılaşması ve sınai 330 mülkiyet hakları gibi, piyasaya yeni girecek olan teşebbüsler için zorluk t eşkil eden çok çeşitli faktörler giriş engeli olarak nitelendirilmektedir. Aşağıda çimento pazarındak i giriş engellerine yer verilmektedir : Sermaye İhtiyacı ve Batık Maliyet : Batık maliyet, bir sektörde faaliyet gösterebilmek için yapılan maliyetlerden , sektörden çıkarken o varlığı elden çıkarma yoluyla tekrar paraya dönüştürülemeyen ya da yapılan harcamanın geri 05-86/1191 -343 10 kazanılamaz veya başka bir faaliyet alanında kullanılamayacak nitelikte olanlarını ifade etmektedir. Çimento sektöründe var olan batık maliyet lerin yanı sıra, sektöre giriş önemli miktarda sermaye gerektirmekte ve bu da sektöre yeni 340 girecek firmalar açısından caydırıcı bir durum teşkil etmektedir. Nitekim AB Komisyonu bir piyasaya giriş için gerekli yüksek sermaye ihtiyacını, batık maliyetleri d ikkate almaksızın giriş engeli olarak değerlendirmektedir. Sermaye piyasası aksaklıkları da sermaye ihtiyacının giriş engeli oluşturmasında etkilidir. Sermaye piyasasındaki bilgi asimetrilerinden (borç verenin borçlunun risk düzeyini ve mali gücünü incele me imkanının olmaması gibi) dolayı, daha küçük bilançosu olan yeni teşebbüs, iflas olasılığı daha yüksek görüldüğünden, ancak daha yüksek faizle kredi alabilmekte ve sermaye maliyeti artmaktadır. 350 Türkiye çimento pazarına, optimum ölçek kabul edilen 1.000. 000 ton/yıl kapasiteli bir fabrika kurarak girmek isteyen bir teşebbüsün, 100 milyon USD a ihtiyacı olacaktır. Ülkemiz sermaye piyasalarında var olan sıkıntılar sebebiyle, piyasaya yeni giriş yapacak firmaların, gerekli sermaye için kredi bulmakta zorlanac ağı ya da daha yüksek bir sermaye maliyetine katlanmak durumunda kalacağı söylenebilecektir. Yukarıdaki açıklamalar göz önüne alındığında, çimento pazarında batık maliyetlerin ve sermaye ihtiyacının ciddi giriş engelleri oluşturduğu görülmektedir. 360 Ölçek Ekonomileri ve Fazla Kapasite: Çimento sektöründe, ana işlemin basit olması, ürünün homojen olması ve teknolojinin herkes tarafından uygulanabilir olması sebebiyle, ölçek ekonomilerinin sabit maliyet ve emek maliyetleri üzerinde önemli bir etkisi bulunmakt adır. Bu nedenle, sektöre yeni girecek teşebbüsün fiyat rekabeti yapabilmesi için büyük miktarlarda yatırım ve geniş ölçekte üretim yapması gerekmektedir. Bir sektördeki arz fazlasının o sektöre giriş açısından bir engel teşkil ettiği açıktır. Talepte bir artış yasansa dahi, ülkemiz çimento sektöründeki kapasite fazlası ve ölçek ekonomilerinden faydalanan firmaların varlığı nedeniyle yeni firmaların 370 pazara girme si zorlaşmaktadır . Dikey Entegrasyon: Hammaddelerin fırınlanarak pişirilmesiyle elde edilen klinkerin öğütülüp, toz haline getirildikten sonra katkı maddeleri eklenmesi sonucu üretilen çimento, hazır beton üretiminin ana girdisini teşkil etmektedir. Klinker, çimento ve hazır beton ürünlerinin bu nitelikleri sebebiyle, pazarda bu ürünlerden her biri nin üretim düzeyinde faaliyet gösteren, entegre bir sisteme sahip firmaların varlığının pazara giriş engeli oluşturduğu açıktır. Klinker, çimento ve hazır beton pazarlarının hepsinde birden faaliyet gösteren 380 entegre teşebbüsler, üretim için gerekli ana g irdileri temin etmek için bu teşebbüslere muhtaç olan bağımsız çimento ya da hazır beton üreticileri açısından sıkıntı yaratabildiği gibi, yeni girişlerin önünde ciddi bir engeldir. 05-86/1191 -343 11 Klinker, çimento, hazır beton ürünlerinden üçünü de üreten üreticilerin pa zarda var olması nedeniyle, bunlardan herhangi bir ürün pazarına girmek isteyen teşebbüs, diğer ürünleri üretememenin zorluk ve dezavantajına katlanmak zorundadır. Çimento Sektöründe Bilgi Değişimi 390 Çimento endüstrisini analiz ederken değinilmesi gereke n bir diğer husus, sektördeki bilgi değişimidir. Rekabet Kurulu nun 02 -06/51 -24 sayılı kararında: Sektördeki teşebbüsler, gerek TÇMB vasıtasıyla üye oldukları Cembureau istatistik kurallarından gerekse de Rekabet Kurumu -TÇMB arasındaki yazışmalardan dola yı konunun önemini bilmektedir; hatta bazı teşebbüsler, savunmalarında, sektörün rekabet hukuku bakımından miladının TÇMB nin üyelerine gönderdiği yazı ile başlaması gerektiğini ifade etmiştir. TÇMB nin belirlenen ilkelere uygun şekilde faaliyetlerini sürd ürdüğü düşünüldüğünde, teşebbüslerde bulunan rakiplere ilişkin satış miktarı ve diğer verilerin tek 400 açıklaması, teşebbüslerin, konunun hassasiyetine rağmen, birbirleri ile bilgi değişimi içinde bulunduğudur. denilmektedir. Çimento Sektöründe Dikey Kısıt lamalar ve Fiyatlandırma Çimento sektöründeki dikey kısıtlamalara ilişkin olarak değerlendirme yapabilmek için, öncelikle, sektörde kullanılan fiyatlandırma sistemi açıklanmalıdır. 02 -06/51 - 24 sayılı kurul kararında yer aldığı şekilde, ilgili karar kapsam ındaki teşebbüslerin hemen tamamı birden fazla baz noktası sistemi olarak adlandırılan sisteme benzer bir fiyatlandırma politikası uygulamaktadır. Bu uygulamala r, Amerika 410 Birleşik Devletleri (ABD) Yüksek Mahkemesi tarafından 1948 de yasaklanan5 sisteme b enzemektedir. Benzerlik, diğer çimento fabrikalarının, satış yaptıkları bölgeye en yakın çimento fabrikasının o bölgeye uygulamakta olduğu fiyata uygun fiyatla satış yapmasından kaynaklanmaktadır. Uygulanan sistemde fiyat, diğer fabrikaların bir bölgeye geliş maliyetine göre belirlendiği için genelde fabrika merkezlerindeki fiyat seviyesi de yüksek olmaktadır. Ancak bazen arz -talep dengesi içinde İstanbul, Ankara gibi şehirlerde daha yüksek fiyat seviyesi oluştuğundan, fabrika merkezine aynı mesafedeki ik i bölgede fiyat farklılıkları meydana gelmekte ve bölge dışına satış yasaklamaları 420 söz konusu olmaktadır. Böylelikle fabrikaya yaklaşık olarak aynı mesafedeki iki bölgeden birindeki fiyat seviyesi geleneksel olarak daha yüksek olduğu için, düşük fiyatlı bö lgedeki bayilerin, yüksek fiyatlı bölgeye satış yapması engellenmeye çalışılmaktadır. Türkiye de uygulanan sistemin ABD dekinden farklılığı ise, standart nakliye tarifelerinin olmamasından kaynaklanmaktadır. Bu nedenle ABD de sistem, bir kez kurulduktan sonra sürekli olarak fiyatların aynı olmasını sağlarken; 5 Federal Trade Commission v. Cement Institute, 333 U.S. 683 (1948). 05-86/1191 -343 12 ülkemizde, nakliyenin bayiler tarafından karayoluyla yapılmasının getirdiği görece belirsizlik, nakliye maliyetlerinde farklılık, dolayısıyla da, eğer yapılıyorsa, 430 anlaşmaların yenilenmesi gereğini doğurmaktadır. Bu sistem, Türkiye de olduğu gibi, bayilerin nakliye araçlarına dayanan bir dağıtım sistemi ile birlikte kullanılmak istendiğinde, böyle bir durumda bayiler doğal olarak, çimentoyu en yüksek fiyatlı bölgelerde satmak isteyecektir. İşte bu noktada bayiler üzerinde kontrol ve yaptırımlar devreye girmektedir. Kontrol amacına yönelik olarak bölgelere göre farklı ambalaj uygulaması, nakliye vasıtalarının takibi, malın farklı bölgeye gittiğini ihbar eden bayilere ödül verilmesi gibi yöntemler söy lenebilir. Yaptırımlar ise, bayilere verilen çimento miktarında kısıtlamalarla başlamakta, alınan bölge ile satılan bölge arasındaki fiyat farkı 440 kadar ya da önceden belirlenen miktarda ceza verilmesi ile devam etmekte ve mal verilmemesine hatta sözleşmenin feshine kadar uzanabilmektedir. Yapısal Bağlar Önceki bölümlerde açıklandığı üzere; Heidelberg in bağlı olduğu CBR International ile Sabancı Grubu ortaklaşa Akçansa Çimento A.Ş. yi kontrol etmektedir. Aynı zamanda Heidelberg Yönetim Kurulu üyelerinden Ali Emir Adıgüzel Akçansa Çimento A.Ş. nin de yönetim kurulu üyesidir. Buna ilaveten, OYAK Grubu ile SABANCI Grubu OYSA Çimento Sanayii ve Ticaret A.Ş. (OYSA) 450 adlı ortak girişim şirketini ortaklaşa kontrol etmektedirler. OYSA nın Niğde ve İskenderun illeri nde çimento fabrikaları bulunmakta ve İç Anadolu (Niğde, Aksaray, Konya, Karaman, Nevşehir vb. ), Akdeniz (Hatay) ve G. Doğu Anadolu (Gaziantep) Bölgelerinde faaliyet göstermektedir. OYSA nın ortaklık yapısı ve yönetim kurulu -denetim kurulu bilgilerine aşa ğıda yer verilmektedir: Ortaklar Payı (%) ÇimSa 41.09 OYAK 41.09 Halka Açık 17.82 460 Yönetim Kurulu Üyeleri Denetim Kurulu Üyeleri Celalettin Çağlar Tamer Güven Yılmaz Külcü Fadıl Baysan Kemal Ümit Özel Murat Seferoğlu Mustafa Özmen Hüseyin Özkan Çimsa , Sabancı Grubu tarafından kontrol edilmektedir. Çimsa nın Genel Müdürü 470 Yılmaz Külcü OYSA nın Yönetim Kurulu nda görev yapmaktadır. Çimsa nın Genel Müdür Yardımcısı Hüseyin Özkan OYSA nın Yönetim Kurulu üyesidir. OYSA nın Yönetim Kurulu Başkanı Celal ettin Çağlar OYAK Ünye ve OYAK Bolu Çimento Şirketlerinin de Yönetim Kurulu Başkanıdır. Bu bağlamda Kurul, 02 -06/51 -24 05-86/1191 -343 13 sayılı kararı ile; Sabancı G rubu ve Oyak Grubu nun ortak girişimleri olan OYSA şirketleri kapsamında iki grup arasında işbirliği d oğurucu bir anlaşma nın var olduğunu kabul etmiştir. Üç grup arasındaki ilişki aşağıdaki grafikte gösterilmiştir. Ortak Girişim İşbirliği Doğurucu Heidelberg Sabancı Grubu Oyak Grubu Anlaşma 480 Söz konu su ortaklık bağları ve anlaşma bağlamında, Heidelberg ile Oyak Grubu arasında Sabancı Grubu kanalıyla bir koordinasyonun ortaya çıkması ihtimali güçlüdür. Devralma Sonrası Pazar Payları Devir öncesi Oyak Grubu % ( .- ) aralığında pazar payına sahipken, d evir sonrasında Oyak Grubu ile Urfa Fabrikası toplam %48 (2004 yılı itibarıyla) pazar payına ulaşacaktır. Firmaların devir öncesi ve sonrası için pazar payları aşağıda verilmiştir: 490 Tablo 7: Firmaların Devir Öncesi ve Sonrası Pazar Payları Pazar Pa yları 2002 2003 2004 Urfa Fab ( ..) ( ..) ( ..) Oyak Grubu ( ..) ( ..) ( ..) Adıyaman Fab ( ..) ( ..) ( ..) Antep Fab ( ..) ( ..) ( ..) Diğer ( ..) ( ..) ( ..) Oyak Grubu + Urfa Çimento ( ..) ( ..) ( ..) Gerek Urfa Çimento, gerekse de Oyak Grubu son üç yılda pazar paylarını artırmışlardır. Bu bağlamda devir sonrasında coğrafi pazarda toplam üç büyük oyuncu kalacaktır. Buna ilaveten, ihale gereği Gaziantep Çimento ya en yüksek teklifi veren Sanko nun bu fabrikayı alması durumunda Sanko nun Adıyaman daki fabrikasıyla beraber pazar payı % ( ) yi geçmekte; pazar duopol bir yapıya bürünmektedir. Bu veriler ışığında; pazardaki yoğunlaşmayı incelemek için HHI endeksi kullanılmış ve olası üç senaryo açısından sonuçlar aşağıda ele 500 alınmıştır: Senaryo 1: Şanlıurfa Çim. ve Gaziantep Çim. yu pazar dışından firmaların alması Senaryo 2: Şanlıu rfa Çim. yu Hiedelberg in alması, Gaziantep Çim. yu pazar dışından bir firmanın alması Senaryo 3: Şanlıu rfa Çim. yu Hiedelberg in, Gaziantep Çim. yu Sanko nun alması HHI ΔHHI Senaryo 1 2554 0 Senaryo 2 3681 1127 05-86/1191 -343 14 Senaryo 3 4840 1127 Devir sonrası HHI değeri 1000 den düşükse pazarda yoğunlaşmanın olmadığı, 1000 -1800 arası ise kısmi yoğunlaşmanın olduğu ve 1800 den fazlaysa 510 yoğunlaşmanın yüksek olduğu kabul edilmektedir. HHI değerinin dışında HHI daki değişim ( ΔHHI delta ) de kritik bir yer teşkil etmekte; deltanın 100 den yüksek olması durumunda pazar gücünün artması muhtemel kabul edilmektedir. Tablodan görülebileceği gibi, 1. senaryoda devir sonrası pazar yoğunlaşması yüksek çıkmasına rağmen delta düşük çıkmış (Türkerler in Şanlıurfa Çim. yu devralması durumu), ancak diğer iki senaryoda ise gerek HHI değerleri gerekse delta çok yüksek bir düzeye ulaşmıştır. Yukarıda ele alınan sektöre yönelik özellikler, Heidelberg -Sabancı Grubu arasındaki yapısal bağlar ile Kurul un 01.02.2002 tarih ve 02 -06/51 -24 sayılı 520 kararında ortaya koyduğu Sabancı Grubu -Oyak Grubu işbirliği doğurucu anlaşmanın varlığı, ilgili coğrafi pazarda az sayıda firmanın olması ve pazarın yoğunlaşmanın ço k yüksek olduğu bir yapı sergilemesi, çimentonun homojen bir ürün olması, talebin fiyat esnekliğinin düşük olması, pazarın şeffaf bir yapı sergilemesi, ölçek ekonomisi -dikey entegrasyon -batık maliyetten dolayı pazara giriş engellerinin bulunması, fiyatland ırma politikasından caymalara yaptırımların uygulanması nedenlerinden dolayı; Heid elberg in Şanlıu rfa Çimento yu devralması durumunda Oyak fabrikaları ile birlikte ilgili coğrafi pazarda birlikte hakim duruma gelecekleri, bu bağlamda Heidelberg in Şanlıurf a Çimento yu devralmasının 4054 sayılı Kanun un 7. maddesi kapsamında birden fazla 530 teşebbüsün hakim durum yaratması ile rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonu cunu doğuracağı kanaatine ulaşılmıştır. J. SONUÇ Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamın a göre; Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu bünyesinde bulunan ve 5354 sayılı Kanun ile değişik 4389 sayılı Bankalar Kanunu nun 15. maddesinin 7 numaralı fıkrasının (a) bendi gereğince, Fon Kurulu nun 6.7.2005 tarih, 271 sayılı kararı ile, Rumeli 540 Çimento Grub u şirketlerinden Şanlıurfa Çimento Ticari ve İktisadi Bütünlüğü nün haczedilen tüm mal, hak ve varlıklarının satılması işleminin, 1. 1998/4 sayılı Özelleştirme Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerlilik Kazanabilmeleri İçin Rekabet Kurum una Yapılacak Önbildiri mlerde ve İzin Başvurularında Takip Edilecek Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ kapsamında izne tabi bir işlem olduğu na, 2. Şanlıurfa Çimento Ticari ve İktisadi Bütünlüğü nün, 13.10.2005 tarihinde yapılan ihalede ; a) en yüksek iki teklifi veren Türkerler İnşaat Tu rizm Madencilik Tic. ve San. A.Ş. ye devredilmesi halinde işlemin, 4054 sayılı Rekabetin 550 Korunması Hakkında Kanun un 7. maddesi kapsamında hakim 05-86/1191 -343 15 durum yaratılması na ya da mevcut hakim durumun güçlendirilmesine yol açmayacağı na, bu nedenle işleme izin verilebileceği ne b) ancak en yüksek ikinci teklifi veren Heidelberg Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş. ye devredilmesi halinde işlemin aynı Kanun un 7. maddesi kapsamında birden fazla teşebbüsün hakim durum yaratması ile rekabetin önemli ölçüde azaltılmasına sebep olacağına ve işleme izin verilemeyeceği ne OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir. 560