TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASA MAHKEMESİ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR MAITISONG MAITOUHUTI VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numarası: 2017/22784) Karar Tarihi: 31/12/2020 Başvuru Numarası : 2017/22784 Karar Tarihi : 31/12/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : Sinan ARMAĞAN Başvurucular : Maıtısong MAITOUHUTI ve diğerleri (bkz. ekli tablo) Başvurucular Vekili : bkz. ekli tablo I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; öl
TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASA MAHKEMESİ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR MAITISONG MAITOUHUTI VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numarası: 2017/22784) Karar Tarihi: 31/12/2020 Başvuru Numarası : 2017/22784 Karar Tarihi : 31/12/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : Sinan ARMAĞAN Başvurucular : Maıtısong MAITOUHUTI ve diğerleri (bkz. ekli tablo) Başvurucular Vekili : bkz. ekli tablo I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma riski bulu nan ülkeye sınır dışı etme kararı verilmesi ve geri gönderme merkezindeki tutulma koşulları nedenleriyle aile hayatına saygı hakkı ve kötü muamele yasağının, idari göze tim altında tutmanın hukuki olmaması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının, idari gözetim kararına itiraz kabul edildiği hâlde lehe vekâlet ücretine hükmedilmemesi nedeniyle d e adil yargılanma ve mülkiyet haklarının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜRECİ2. Ekli tabloda sıralanan başvuruların başvuru formu ve eklerini n idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra başvurular Komisyonlara sunulmu ştur. 3. Komisyonlarca başvuruların kabul edilebilirlik incelemesinin Bölümler tarafından yapılmasına karar verilmiştir. 4. Başvurucuların bir kısmı, bireysel başvuru harç ve masrafları nı karşılama imkânlarının bulunmadığını belirterek adli yardım talebinde bul unmuştur. 5. Ekli tablonun (1) numaralı satırında yer alan 2017/22784 numa ralı bireysel başvuru dosyası ile aynı tabloda belirtilen diğer başvuru dosya larının birleştirilmesine ve incelemenin bu dosya üzerinden yapılmasına karar verilmiştir. A yrıca Bölümler tarafında n bir kısım başvurucu hakkında sınır dışı etme işlemlerinin geçic i olarak (tedbiren) durdurulmasına karar verilmiştir. III. OLAY VE OLGULAR 6. Başvuru formları ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvuru Numarası : 2017/22784 Karar Tarihi : 31/12/2020 37. Muhtelif ülkelerin vatandaşı olan başvurucular hakkında farkl ı tarihlerde 4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koru ma Kanunu nun 54. maddesi kapsamında ilgili valilikler tarafından sınır dışı etme kararı tesis edilmiş, ayrıca başvurucuların bir kısmı idari gözetim altına alınarak geri gön derme merkezlerine konulmuştur. 8. Bir kısım başvurucu, haklarında alınan sınır dışı etme kararl arının iptali için yetkili idare mahkemelerinde dava açmıştır. Sınır dışı etme işl emleri idare mahkemelerinin kesin nitelikteki kararlarıyla iptal edilmiştir. Bazı başvurucular hakkındaki sınır dışı işlemlerinin ise idare tarafından geri alındığı anlaşılmıştır. 9. Bunun yanında diğer başvurucuların ise menşe veya farklı bir ülkeye gitmek amacıyla kendi istekleriyle Türkiye'den çıkış yaptığı anlaşılmı ştır. 10. Diğer taraftan tüm başvurucular, itirazları üzerine geri gön derme merkezlerinden farklı tarihlerde yetkili sulh ceza hâkimlikleri nce veya idare tarafından resen salıverilmiştir. IV. İLGİLİ HUKUK11. İlgili hukuk için bkz. A.A. ve A.A. [GK], B. No: 2015/3941, 1/3/2017; B.T. [GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017, 19-38. V. İNCELEME VE GEREKÇE 12. Mahkemenin 31/12/2020 tarihinde yapmış olduğu toplantıda baş vuru incelenip gereği düşünüldü: A. Adli Yardım Talepleri Yönünden 13. Adli yardım talebinde bulunan başvurucuların başvuru giderle rini karşılayabilecek ölçüde mal varlıklarının bulunmadığı ve talepl erinin dayanaktan yoksu n olmadığı anlaşılmış olup 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 334. maddesinin (1) numaralı fıkrası uyarınca adli yardım talep lerinin kabulü ile yargılama giderlerini ödemekten geçici olarak muaf tutulmalarına karar ve rilmesi gerekir. B. İdari Gözetim Kararına İlişkin İddia14. Başvurucular; idari gözetim altında tutulmaları nedeniyle ki şi hürriyeti ve güvenliği hakkının, insan haysiyetiyle bağdaşmayan koşullarda g eri gönderme merkezinde tutulmaları nedeniyle de kötü muamele yasağının ihlal edildiğin i ileri sürmüş ve bu konularda şikâyetlerini ileri sürebilecekleri etkili bir başvuru mekanizm ası bulunmadığını ifade etmişlerdir. 15. Anayasa Mahkemesi B.T. başvurusunda idari gözetim altında tutulma yerlerinin yönetim, denetim ve işletilmesinin İçişleri Bakanlığı tarafında n yürütülen bir kamu hizmeti olduğunu, 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesine göre idari işlem ve eylemlerden dolayı kişisel hakkı doğrudan e tkilenenlerin idari yargıda tam yargı davası açabileceğini, teorik düzeyde mevcudiyeti tespit e dilen bu yolun -sırf bilgi eksikliği nedeniyle- fiiliyatta hiç işletilmemesinin etkisiz ol duğu biçiminde Başvuru Numarası : 2017/22784 Karar Tarihi : 31/12/2020 4yorumlanamayacağını belirtmiş ve yabancının salıverilmesi hâlin de etkili hukuk mekanizmasının tam yargı davası olduğunu ifade etmiştir ( B.T., 45-58). 16. Anayasa Mahkemesi aynı başvuruda, idari gözetimi sona erdiri len başvurucuların hukuka aykırı olarak idari bir kararla özgürlükl erinden yoksun bırakılmaları nedeniyle uğradıklarını öne sürdükleri maddi ve manevi zararlar ının karşılanması bakımından başarı şansı sunma, yeterli giderim sağlama kapasitesini haiz v e ulaşılabilir olduğu görülen tam yarg ı davas ı yolu tüketilmeden yapılan başvuruların incelenmesinin bireysel başvurunun ikincil niteli ği ile bağdaşmadığı sonucuna varmıştır ( B.T., 73; A.A., B. No: 2014/18827, 20/12/2017, 37). 17. Anayasa Mahkemesi R.M. ve di ğerleri (B. No: 2015/19133, 17/4/2019) başvurusunda bir kez daha yukarıda yer verilen ilkelere bağlı k aldığını vurgulamıştır (aynı kararda bkz. 31). Başvurucuların geri gönderme merkezinde tut ulmaları nedeniyle kötü muamele yasağı ile kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal e dildiği iddiaları bakımından açıklanan ilkelerden ayrılmayı gerektiren bir husus bulunmamakt adır. 18. Açıklanan gerekçelerle başvurunun bu kısmının diğer kabul ed ilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir. 19. Bununla birlikte bu aşamada oluşan durum nedeniyle mevcut ba şvurular yönünden işbu kararın ardından açılması muhtemel idari davaları n süresine ilişkin olarak bir hususun açıklığa kavuşturulması zorunluluğu hasıl olmuştur. 20. Öncelikle vurgulanmalıdır ki idari yargı yerlerinde açılacak davaların süresine ilişkin koşulları incelemek ve idari davaların süresinde açılıp açılmadığını değerlendirmek ilgili mahkemelerin takdirindedir. Öte yandan inceleme konusu b aşvuruda olduğu gibi B.T. kararındaki içtihat değişikliğinin Resmî Gazete'de yayımlandığı 16/2/2018 tarihinden önce tam yargı davası yolu tüketilmeden, doğrudan Anayasa Mahkemesin e yapılan müracaatların başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulun masını müteakip açılacak davalarda dava açma süresinin derece mahkemelerince bu kişileri n mahkemeye erişim haklarının ihlaline neden olmayacak biçimde değerlendirilmesi g erektiğine de işaret edilmelidir ( B.T., 59). 21. Kötü muamele yasağı ile kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı yö nünden başvuru yollarının tüketilmemesine istinaden kabul edilemezlik kararı v erildiğinden anılan yasak ve hakla bağlantılı olarak Anayasa'nın 40. maddesinde düzenlenen e tkili başvuru hakkının ihlal edildiği iddiasının bu aşamada incelenmesine gerek görülmemişti r. C. Lehe Vekâlet Ücretine Hükmedilmediğine İlişkin İddia 22. Bir kısım başvurucu, sulh ceza hâkimliklerince idari gözetim kararına itirazları kabul edilmesine rağmen lehlerine vekâlet ücretine hükmedilmeme si nedeniyle mülkiyet ve adil yargılanma haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüştür. 23. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun un 48. maddesinin (2) numaralı fıkrasın da, anayasal açıdan önem taşımayan ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvurul arın esastan incelenmeksizin reddedilebileceği hüküm altına alınmıştır. Başvuru Numarası : 2017/22784 Karar Tarihi : 31/12/2020 524. Anılan hükümle anayasal ve kişisel önemden yoksun başvurular ın esasta n incelenmemesine imkân tanıyan ek bir kabul edilebilirlik kriter i getirilmiştir. Dolayısıyla diğer tüm kabul edilebilirlik kriterlerini taşısa hatta esas ha kkında incelemeye geçildiğinde ihlal kararı verilebilecek nitelikte olsa bile kanunda belirtil en nitelikteki bir başvuru kabul edilemez bulunabilecektir ( K.V. [GK], B. No: 2014/2293, 1/12/2016, 55). 25. Somut olayda başvurucular, Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi'n e göre lehlerine vekâlet ücretine hükmedilmesi gerektiğini ileri sürmüşlerdir. Başvurucuların iddialarının özü mahkemeye erişim ve mülkiyet haklarının ihlal edildiğine yöneli k olup başvurucular tarafından dile getirilen şikâyetlere benzer şikâyetlerin Anaya sa Mahkemesince daha önce incelendiği ve ilgili Anayasa kurallarının yorumlandığı anlaşıl maktadır. 26. Başvurucular açısından önem taşıyan husus, kesin nitelikteki kararla yararlarına bir miktar vekâlet ücreti takdir edilmemesidir. Takdir edilmeye n vekâlet ücreti nedeniyle başvurucuların içinde bulunduğu kişisel koşullara göre kendilerine ciddi anlamda zarar verdiği ve kendileri için ne denli önemli olduğu hususunda herh angi bir açıklamalarının olmadığı da gözetildiğinde önemli bir zarar olduğu kanaatine ul aşılamamıştır (benzer yöndeki bir değerlendirme için bkz. Dayg ınat Magomedzham ılova ve di ğerleri, B. No: 2015/516, 20/3/2019, 33-42). 27. Açıklanan gerekçelerle Anayasa'nın yorumlanması ve uygulanma sı açısından önem taşımadığı gibi başvurucuların da önemli bir zarara uğrama dığı sonucuna varıldığından anayasal ve kişisel önemden yoksun olduğu anlaşılan başvurunun bu kısmının diğer kabu l edilebilirlik şartları yönünden incelenmeksizin kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir. D. Sınır Dışı Etme İşlemine İlişkin İddia 28. Başvurucular; ülkelerine geri gönderildikleri takdirde hayat larının tehlike altında olacağını, kötü muamele görme riskiyle karşı karşıya ka lacaklarını, aile bütünlüklerinin bozulacağını belirterek aile hayatına saygı ve yaşam hakları ile kötü muamele yasağının ihlal edildiğini iddia etmişlerdir. 29. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 80. maddesinin (1) numaralı f ıkrasının (ç) bendi şöyledir: (1) Bölümler ya da Komisyonlarca yarg ılaman ın her aşamas ında aşağıdaki hâllerd e düşme karar ı verilebilir: c) İhlalin ve sonuçlar ının ortadan kalkm ış olmas ı. 30. Kişinin yaşamının tehlikeye girebileceğine, kötü muameleye t abi tutulacağına veya aile bütünlüğünün bozulacağına dair risk bulunan bir ülkey e sınır dışı edilmesine karar verildiği durumlarda bu kapsamdaki ihlal iddialarının inceleneb ilmesi için sınır dışı kararının uygulanmış olması ya da uygulanmasının önünde bir engel bulunma ması gerekir. 31. Bir kısım başvurucu hakkında alınan sınır dışı etme kararlar ının ilgili idare mahkemeleri tarafından iptal edildiği veya idare tarafından ger i alındığı görülmüştür (bkz. 8). Dolayısıyla bireysel başvuruya konu edilen sınır dışı etme kararlarının uygulanma ihtimalinin ortadan kalktığı anlaşılmaktadır. Başvuru Numarası : 2017/22784 Karar Tarihi : 31/12/2020 632. Bazı başvurucuların ise kendi istekleriyle menşe ya da farkl ı bir ülkeye gittikleri anlaşılmıştır. Gönüllü olarak Türkiye'den ayrılan başvurucular yönünden sınır dışı etme işleminin herhangi bir sonuç doğurmayacağı, diğer bir deyişle i ddia edilen ihlalin ve sonuçlarının ortadan kalkmış olacağının kabulü gerekmektedir. 33. Diğer taraftan belirtilen durumların varlığına rağmen başvur uların incelenmesinin sürdürülmesini haklı kılan bir neden bulunmamakt adır. 34. Açıklanan gerekçelerle başvuruların bu kısımlarının ihlalin ve sonuçlarının ortadan kalkmış olması nedeniyle düşmesine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Açıklanan gerekçelerle; A. Adli yardım talebinde bulunan başvurucuların taleplerinin KAB ULÜNE, B. 1. Sınır dışı etme işleminden dolayı kötü muamele yasağının ve aile hayatın a saygı hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kalkm ış olması nedeniyle DÜŞMESİNE, 2. İdari gözetim altında tutmadan dolayı kişi hürriyeti ve güven liği hakkı ile kötü muamele yasağının ihlal edildiğine ilişkin iddianın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA, 3. Lehe vekâlet ücretine hükmedilmediğine ilişkin iddianın anayasal ve ki şisel önemden yoksun olmas ı nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA, C. Sınır dışı etme işlemlerine ilişkin tedbir kararlarının SONLA NDIRILMASINA, D. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nu n 339. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca adli yardım talebi kab ul edilen başvurucuların yargılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASINA, E. Diğer başvurucular tarafından yapılan yargılama giderlerinin başvurucular üzerinde BIRAKILMASINA, F. Kararın bir örneğinin İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Genel Mü dürlüğüne GÖNDERİLMESİNE 31/12/2020 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Üye Üye Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ