TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR MURAT ŞANLI BA ŞVURUSU (2) (Başvuru Numaras ı: 2018/4962) Karar Tarihi: 21/10/2020 Başvuru Numaras ı: 2018/4962 Karar Tarihi : 21/10/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : M. Emin KUZ Rıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Basri BAĞCI Raportör : Akif YILDIRIM Başvurucu : Murat ŞANLI I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, kovu şturmaya yer olmad ığına dair kararda geçen ifadeler nedeniyle masumiyet karinesinin ihlal edildi ği iddias ı
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR MURAT ŞANLI BA ŞVURUSU (2) (Başvuru Numaras ı: 2018/4962) Karar Tarihi: 21/10/2020 Başvuru Numaras ı: 2018/4962 Karar Tarihi : 21/10/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : M. Emin KUZ Rıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Basri BAĞCI Raportör : Akif YILDIRIM Başvurucu : Murat ŞANLI I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, kovu şturmaya yer olmad ığına dair kararda geçen ifadeler nedeniyle masumiyet karinesinin ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 21/2/2018 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 6. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık, görüşünü bildirmi ştir. 7. Başvurucu, Bakanl ığın görüşüne karşı süresinde beyanda bulunmu ştur. III. OLAY VE OLGULAR 8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2018/4962 Karar Tarihi : 21/10/2020 39. Türkiye 15 Temmuz 2016 tarihinde askerî darbe te şebbüsüyle kar şı karşıya kalm ıştır. Kamu makamlar ı ve yarg ı organlar ı -olgusal temellere dayanarak- bu te şebbüsün arkas ında Türkiye'de çok uzun y ıllard ır faaliyetlerine devam eden ve son y ıllarda Fetullahç ı Terör Örgütü (FETÖ) ve/veya Paralel Devlet Yap ılanmas ı (PDY) olarak isimlendirilen bir yap ılanman ın olduğunu değerlendirmi şlerdir ( Ayd ın Yavuz ve di ğerleri [GK], B. No: 2016/22169, 20/6/2017, 12-25). 10. Darbe te şebbüsü s ıras ında ve sonras ında ülke genelinde darbe giri şimiyle bağlant ılı ya da do ğrudan darbe giri şimiyle ba ğlant ılı olmasa bile FETÖ/PDY'nin kamu kurumlar ındaki örgütlenmesine yönelik olarak Cumhuriyet ba şsavc ılıklar ı taraf ından soruşturmalar da yürütülmü ştür (Ayd ın Yavuz ve di ğerleri , 51; Mehmet Hasan Altan (2) [GK], B. No: 2016/23672, 11/1/2018, 12). 11. Darbe te şebbüsü sonras ında Devlet Personel ve Prensipler Genel Müdürlü ğü taraf ından FETÖ/PDY ile irtibatl ı ve iltisakl ı olduğu gerekçesiyle görevden uzakla ştırılan baz ı kamu görevlileri hakk ında 22/7/2016 tarihinde suç duyurusunda bulunulmu ştur. Ola y tarihinde Ba şbakanl ık Sektörel İzleme ve De ğerlendirme biriminde görev yapan ba şvurucu da hakk ında suç duyurusunda bulunulan ki şiler aras ında yer almaktad ır. 12. Ankara Cumhuriyet Ba şsavc ılığı (Savc ılık) başvurucu hakk ında soru şturma başlatm ıştır. Savc ılık, başvurucu hakk ındaki suç duyurusu üzerine gerekli ara ştırman ın yap ılmas ı amac ıyla Ankara Emniyet Müdürlü ğüne yaz ı göndermi ştir. Ankara Emniyet Müdürlüğü başvurucu hakk ında gerekli ara ştırmay ı yaparak Savc ılığa ilgili bilgi ve belgeleri iletmiştir. 13. An ılan soruşturma sonunda, ba şvurucunun FETÖ/PDY üyesi oldu ğuna ilişkin iddiay ı ispatlar nitelikte hiçbir belge ve delile ula şılamam ış; kamu davas ının aç ılmas ı için yeterli şüphenin bulunmad ığı gerekçesiyle ba şvurucu hakk ında kovu şturmaya yer olmad ığına dair karar verilmi ştir. 14. An ılan karara yap ılan itiraz Ankara 2. Sulh Ceza Hâkimli ğinin 10/1/2018 tarihli karar ıyla reddedilmi ştir. Başvurucu ret karar ından 23/1/2018 tarihinde haberdar olmu ştur. 15. Başvurucu 21/2/2018 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. IV.İLGİLİ HUKUK A. Ulusal Hukuk 16. 4/12/2004 tarihli ve 5271 say ılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 158. maddesinin (5) numaral ı fıkras ının ilgili k ısm ı şöyledir: "İhbar ve şikâyet konusu fiilin suç olu şturmad ığının herhangi bir ara ştırma yap ılmas ını gerektirmeksizin aç ıkça anlaşılmas ı veya ihbar ve şikâyetin soyut ve genel nitelikte olmas ı durumunda soru şturma yap ılmas ına yer olmad ığına karar verilir. Bu durumda şikâyet edilen kişiye şüpheli s ıfat ı verilemez. ..." 17. Ayn ı Kanun'un 172. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının ilgili k ısm ı şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2018/4962 Karar Tarihi : 21/10/2020 4"Cumhuriyet savc ısı, soruşturma evresi sonunda, kamu davas ının aç ılmas ı için yeterli şüphe olu şturacak delil elde edilememesi veya kovu şturma olana ğının bulunmamas ı hâllerinde kovu şturmaya yer olmad ığına karar verir..." B. Uluslararas ı Hukuk 1. Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi 18. Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi'nin (Sözle şme) "Adil yarg ılanma hakk ı" kena r başlıklı 6. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı şöyledir: "Bir suç ile itham edilen herkes, suçlulu ğu yasal olarak sabit oluncaya kadar masu m say ılır." 2. Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesi İçtihad ı 19. Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesi (A İHM), Sözle şme nin 6. maddesinin ikinci fıkras ının kişilerin suçlulu ğu yasal olarak sabit oluncaya kadar masum say ılma hakk ını güvence alt ına ald ığını belirtir. A İHM'e göre masumiyet karinesi, ceza yarg ılamas ı kapsam ında bir usul güvencesi olmas ına rağmen buna ili şkin koruman ın uygulanabilir olmas ı ve etkili şekilde sağlanabilmesi için beraat eden veya bir şekilde hakk ındaki ceza yarg ılamas ı devam etmeyen ki şilere kamu görevlileri veya otoritelerince suçlu muamelesinde bulunulmas ını önlemelidir ( Allen/Birle şik Krall ık [BD], B. No: 25424/09, 12/7/2013, 92-105, 120-126). 20. AİHM, bir mahkemenin san ığın suçlu oldu ğuna dair görü şünü zaman ından önce ifade etmesinin masumiyet karinesine ters dü şeceğini (Nestak/Slovakya , B. No: 65559/01, 25/2/2007, 88), bir ki şi yarg ılanmadan ve suçu sabit görülmeden önce kamu görevlilerinin bu kişi ile ilgili beyanlar ında kulland ıklar ı kelimeleri seçerken dikkatli olmalar ının önemli olduğunu vurgulam ıştır (Khuzhin ve di ğerleri/Rusya , B. No: 13470/02, 23/10/2008, 94). AİHM'e göre masumiyet karinesi sadece hâkimler veya mahkemeler taraf ından değil savc ılar da dâhil olmak üzere di ğer kamu otoriteleri taraf ından da ihlal edilebilir ( Daktaras/Litvanya , B. No: 42095/98, 10/10/2000, 42) . Bununla birlikte A İHM, aç ıklanan beyanlar ın şekline değil gerçek anlam ına da dikkat edilmesi gerekti ğini ifade etmektedir ( Lavents/Letonya , B. No: 58442/00, 28/11/2002, 126). 21. AİHM'in gündemine gelen ba şka bir ba şvuruda, hakk ında ceza soru şturmas ı yürütülen ba şvurucu, savc ıdan takipsizlik karar ı verilmesini talep etmi ş ancak savc ı bu talebi reddetmiştir. Başvurucu, ret karar ında kullan ılan ifadelerin masumiyet karinesini ihlal etti ğini iddia etmi ştir. AİHM öncelikle bir ki şi kesinleşmiş bir mahkûmiyet ile suçlu bulunmadan önce kamu görevlilerinin ki şi hakk ında sarf etti ği ifadelerin seçiminin önemli oldu ğunu, bununla birlikte bir kamu görevlisinin beyan ının masumiyet karinesi ilkesine ayk ırı olup olmad ığının söz konusu ifadenin özel ko şullar ına göre belirlenmesi gerekti ğini, başvuru konusu olayda da takipsizlik karar ında geçen ifadelerin hangi ba ğlamda kullan ıldığına dikkat edilmesi gerekti ğine değinmek suretiyle kararda ispatlanma teriminin kullan ılm ış olmas ı talihsizlik olsa da bu ifadenin ba şvurucunun üzerine at ılı suçun delillerle sabit oldu ğu hususuna ili şkin olmad ığını, yaln ızca dava dosyas ının soruşturman ın hakl ılığına ilişkin delilleri ortaya koyup koymad ığı noktas ına işaret ettiğini belirtmi ş ve masumiyet karinesinin ihlal edilmedi ğine karar vermi ştir (Daktaras/Litvanya , 42-45). Başvuru Numaras ı: 2018/4962 Karar Tarihi : 21/10/2020 5V.İNCELEME VE GEREKÇE 22. Mahkemenin 21/10/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 23. Başvurucu; FETÖ/PDY üyesi oldu ğu iddias ıyla hakk ında Savc ılık taraf ından yap ılan soruşturma sonucunda söz konusu iddiay ı ispatlar nitelikte hiçbir belge ve bulguya ulaşılamad ığını, buna ra ğmen yeterli şüphenin bulunmad ığı gerekçesiyle hakk ında kovuşturmaya yer olmad ığı karar ı verildiğini, hâlbuki ihbar ve şikâyetin soyut ve genel nitelikte olmas ı durumunda soru şturma yap ılmas ına yer olmad ığına karar verilmesi gerektiğini, Savc ılık karar ında geçen bu ifade nedeniyle lekelenmeme ve adil yarg ılanm a haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 24. Bakanl ık görüşünde; yeterli şüphe ifadesinin 5271 say ılı Kanun'un lafz ında yer ald ığı, bu nedenle Savc ılığın kanunun uygulanmas ı kapsam ında bu ifadeyi kulland ığı ve başvurucunun lekelenmeme hakk ına yönelik bir müdahale olmad ığı belirtilmi ştir. 25. Başvurucu, Bakanl ık görüşüne karşı beyan ında başvuru formundaki iddialar ını tekrarlam ıştır. B. Değerlendirme 26. Anayasa'n ın iddian ın değerlendirilmesinde dayanak al ınacak maddesi ile Anayasa'da yer alan özel güvence hükmü a şağıdad ır: i. Anayasa n ın 36. maddesinin birinci f ıkras ı şöyledir: Herkes, me şru vas ıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yarg ı mercileri önünd e davac ı veya daval ı olarak iddia ve savunma ile adil yarg ılanma hakk ına sahiptir. ii. Anayasa n ın 38. maddesinin dördüncü f ıkras ı şöyledir: Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu say ılamaz. 27. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucular taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvuru kovu şturmaya yer olmad ığına dair kararda geçen ifadelerin ba şvurucunun masumiyetine gölge dü şürdüğü iddias ına dayand ığından başvurucunun şikâyetlerinin masumiyet karinesi kapsam ında incelenmesi gerektiği değerlendirilmi ştir. 1. Kabul Edilebilirlik Yönünden 28. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan masumiyet karinesinin ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. Başvuru Numaras ı: 2018/4962 Karar Tarihi : 21/10/2020 62. Esas Yönünden 29. Masumiyet karinesi, Anayasa'n ın 38. maddesinin dördüncü f ıkras ında "Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar kimse suçlu say ılamaz" şeklinde düzenlenmi ştir. Anayasa n ın 36. maddesinde ise herkesin iddia ve savunma ile "...adil yarg ılanma" hakk ına sahip oldu ğu belirtilmektedir. An ılan maddeye adil yarg ılanma ibaresinin eklenmesine ili şkin gerekçede, Türkiye'nin taraf oldu ğu uluslararas ı Sözleşmelerce de güvence alt ına al ınan adil yarg ılama hakk ının madde metnine dâhil edildi ği vurgulanm ıştır. Nitekim Sözle şme'nin 6. maddesinin (2) numaral ı fıkras ında, kendisine bir suç isnat edilen herkesin suçlulu ğu yasal olarak sabit oluncaya kadar suçsuz say ılacağı düzenlenmi ştir. Bu itibarla masumiyet karinesi, Anayasa n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ının bir unsuru olmakla beraber suçlulu ğu hükmen sabit oluncaya kadar kimsenin suçlu say ılamayaca ğına dair Anayasa n ın 38. maddesinin dördüncü f ıkras ında ayr ıca düzenlenmi ştir ( Adem Hüseyinoğlu, B. No: 2014/3954, 15/2/2017, 33). 30. Masumiyet karinesi, hakk ında suç isnad ı bulunan bir ki şinin adil bir yarg ılama sonunda suçlu oldu ğuna dair kesin hüküm tesis edilene kadar masum say ılmas ı gerektiğini ifade etmekte ve hukuk devleti ilkesinin de bir gere ğini oluşturmaktad ır (AYM, E.2013/133, K.2013/169, 26/12/2013). 31. Masumiyet karinesinin bir yönü ki şi hakk ındaki ceza yarg ılamas ı sonuçlan ıncaya kadar geçen, bir ba şka ifadeyle ki şinin ceza gerektiren bir suçla itham edildiği (suç isnad ı alt ında oldu ğu) sürece ili şkin olup suçlu oldu ğuna dair hüküm tesis edilene kadar ki şinin suçlulu ğu ve eylemleri hakk ında erken aç ıklamalarda bulunulmas ını yasaklar. Güvencenin bu yönünün kapsam ı sadece ceza yarg ılamas ını yürüten mahkemeyle sınırlı değildir. Güvence ayn ı zamanda di ğer tüm idari ve adli makamlar ın da işlem ve kararlar ında, suçlulu ğu hükmen sabit oluncaya kadar ki şinin suçlu oldu ğu yönünde ima ya da açıklamalarda bulunmamas ını gerekli k ılar (Galip Şahin, B. No: 2015/6075, 11/6/2018, 39). Buna göre hiç kimse, suçlulu ğu hükmen sabit oluncaya kadar yarg ılama makamlar ı ve kamu otoriteleri taraf ından suçlu olarak nitelendirilemez ve suçlu muamelesine tabi tutulamaz ( Kürşat Eyol , B. No: 2012/665, 13/6/2013, 26). 32. Bununla birlikte tüm idari ve adli makamlar ın işlem ve kararlar ında masumiyet karinesine ayk ırı bir yön olup olmad ığı değerlendirilirken kullan ılan ifadelerin ba ğlam ının da nazara al ınmas ı gerekir. İdari ve adli makamlar ın suç isnad ı alt ında kişilerle ilgili verdikleri kararlar bütün hâlinde dikkate al ınmal ı ve kişinin suçlu oldu ğuna dair bir yarg ıda ya da imada bulunulup bulunulmad ığı bundan sonra de ğerlendirilmelidir. 33. Diğer taraftan masumiyet karinesi, ki şilere soru şturma yap ılmamas ını isteme yönünde bir güvence sa ğlamamaktad ır. Kald ı ki suçlulu ğu hükmen sabit oluncaya kadar kimse suçlu say ılmad ığından soru şturma/kovu şturma yap ılmas ına yer olmad ığına dair kararlar ın verildiği durumlarda da ki şi hakk ında masumiyet karinesi devam etmektedir. 34. Somut olayda Savc ılık, yapm ış olduğu değerlendirmeler sonucunda ba şvurucu hakk ında kovu şturmaya yer olmad ığına dair karar vermi ştir. An ılan kararda "şüphel i hakk ındaki ihbar ın somut bir olay veya olguya dayanmad ığı; yer, zaman ve ki şi bağlant ısı içermediği, şüphelinin FETÖ/PDY silahl ı terör örgütü ile mensubiyeti, iltisak ı veya irtibat ı olduğuna dair hakk ında kamu davas ı aç ılmas ını gerektirir yeterli [likte] şüphe bulunmad ığı" ifadelerine yer vermi ştir. Başvuru Numaras ı: 2018/4962 Karar Tarihi : 21/10/2020 735. An ılan kararda geçen "... yeterli şüphe bulunmad ığı" ifadesi ba şvurucunun suçlu luğuna işaret etmedi ği gibi buna yönelik bir ima da içermemektedir. Ba ğlam ı nazara alındığında, söz konusu ifadelerden ba şvurucu hakk ındaki basit şüphenin kamu davas ı açılmas ını gerektirecek düzeyde yeterli şüpheye ulaşmad ığı anlam ı çıkmaktad ır. Masumiyet karinesinin ki şilere yarg ısal organlardan haklar ındaki ihbar ve şikâyetlerle ilgili olarak soruşturma yap ılmamas ını isteme güvencesini de içermedi ği nazara al ındığında masumiyet karinesine yönelik bir ihlalin bulunmad ığının aç ık olduğu anlaşılmaktad ır. 36. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa'n ın 36. ve 38. maddelerinde güvence alt ına alınan masumiyet karinesinin ihlal edilmedi ğine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Masumiyet karinesinin ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, B. Anayasa n ın 36. maddesi ile 38. maddesinin dördüncü f ıkras ında güvence alt ına alınan masumiyet karinesinin İHLAL ED İLMEDİĞİNE, C. Yarg ılama giderinin ba şvurucu üzerinde BIRAKILMASINA, D. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 21/10/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Üye Üye Kadir ÖZKAYA M. Emin KUZ R ıdvan GÜLEÇ Üye Üye Y ıldız SEFERİNOĞLU Basri BA ĞCI