Akademik (DergiPark) · DergiPark · CC-BY-NC-ND · K.https://doi.org/10.29288/ilted.454476

ilahiyat tetkikleri dergisi journal of ilahiyat researches ISSN: 2458-7508 e-ISSN: 2602-3946 ilted, Aralık / December 2018/2, 50: 161-188 İnsan Hakları Diplomasisinin İslam Devletler Hukuku Perspektifiyle Analizi The Analysis of Human Rights Diplomacy in the Context of Islamic International Law Ayhan AK Doç. Dr., Ondokuz Mayıs Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, İslam Hukuku Anabilim Dalı Assoc. Dr., Ondokuz Mayis University, Faculty of Theology, Department of Islamic Law, Samsun / Turkey akay

ilahiyat tetkikleri dergisi journal of ilahiyat researches ISSN: 2458-7508 e-ISSN: 2602-3946 ilted, Aralık / December 2018/2, 50: 161-188 İnsan Hakları Diplomasisinin İslam Devletler Hukuku Perspektifiyle Analizi The Analysis of Human Rights Diplomacy in the Context of Islamic International Law Ayhan AK Doç. Dr., Ondokuz Mayıs Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, İslam Hukuku Anabilim Dalı Assoc. Dr., Ondokuz Mayis University, Faculty of Theology, Department of Islamic Law, Samsun / Turkey ***@***.*** ORCID ID: 0000-0003-1268-4684 Makale Bilgisi | Article Information Makale Türü / Article Type: Araştırma Makalesi / Research Article Geliş Tarihi / Date Received: 18 Ağustos / August 2018 Kabul Tarihi / Date Accepted: 20 Kasım / November 2018 Yayın Tarihi / Date Published: 31 Aralık / December 2018 Yayın Sezonu / Pub Date Season: Aralık / December DOI: 10.29288/ilted.454476 Atıf / Citation: Ak, Ayhan. “İnsan Hakları Diplomasisinin İslam Devletler Hukuku Perspektifiyle Analizi / The Analysis of Human Rights Diplomacy in the Context of Islamic International Law”. ilted: ilahiyat tetkikleri dergisi / journal of ilahiyat researches 50 (Aralık / December 2018/2): 161-188. doi: 10.29288/ilted.454476 İntihal: Bu makale, iThenticate yazılımınca taranmıştır. İntihal tespit edilmemiştir. Plagiarism: This article has been scanned by iThenticate. No plagiarism detected. web: http://dergipark.gov.tr/ilted | mailto: ***@***.*** Copyright © Published by Atatürk Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi / Ataturk University, Faculty of Theology, Erzurum, 25240 Turkey. Bütün hakları saklıdır. / All right reserved. ilted 50 (Aralık/December 2018/2) | Doç. Dr. Ayhan AK 162 Öz Tarihi süreç içerisinde diplomasi, devletler hukukunun önemli konularından biri olmuştur. Dip- lomatik süreçlerde, son asırda ön plana çıkan diplomasi türlerinden biri olan insan hakları diplo- masisi (İHD), insan haklarını koruma ekseninde devam ettirilen diplomatik süreçleri ifade etmektedir. Bu çalışmada insan hakları diplomasisinin gelişmiş devletler tarafından menfaatlerini koruma ekseninde işletilmesi, konuya dair İslamî teorik ve pratik çerçeve ele alınmaktadır. Öncelikle insan hakları diplomasisinin batılı pratiği verilmekte, ardından insan hakları tasavvuru, uluslar- arası ilişkilerin temel niteliği, mülkilik - şahsilik prensipleri ve İslamî diplomasinin amaçları bağla- mında İslam devletler hukuku açısından İnsan hakları diplomasisinin imkanı tahlil edilmekte; tahkim, eman ve vakıf kavramları bağlamında insan haklarına ilişkin tarihi süreçte tezahür eden İslamî pratik ifade edilerek, batılı devletlerin sonra asırlarda ortaya koydukları tatbikatın ahlakilik prensibi ekseninde analizi ile çalışma sonlandırılmaktadır. Anahtar Kelimeler: İslam Hukuku, İnsan Hakları Diplomasisi, Devletler Hukuku, Ahlakîlik, Mülkîlik. Abstract One of the important topics of international law is human rights diplomacy, that is diplomatic processes on the axis of human rights. In this article, operation of western states to human rights diplomacy for their advantage and theoretical and practical framework have been analyzed. Firstly, western practice of human rights diplomacy has been described. Islamic theory has been expressed in the context of humas rights conception, basic qualification of international relations, principles of privity and territoriality and aims of Islamic diplomacy. Then Islamic practice of human rights diplomacy has been described in the context of morality, arbitration, security and foundaiton (vaqf). The article has been ended up with expressing the results. Keywords: Islamic law, Human rights diplomacy, International Law, Morality, Territoriality. Extended Summary Diplomacy has been assessed as an arrangement device and practice profession and practice area of relationships for states and international organizations, and also implementation field of state policies. Interstate relations are necessary. The person who appointed in this field has been called diplomatic representative i.e. diplomat. The term of rasul and safir have been used for dip- lomats, diplomatic relations have been expressed with the term of nizâmu’l-hazrateyn in fiqh and also the hicabat task was established to meet ambassadors. Human rights diplomacy which is expressed as diplomatic processes in axis of human rights is an issue that to be addressed specially in theory and practice. Establishing diplomatic relations in axis of human rights primarily requires a definition for universal human rights. This definition ignores the human rights codes of other civilizations because the fact that it offers the codes of western civilization univesally. The other important matter is the western use of human rights by Machiavellist approach to block to developing countries in accordance with his own interests. In this article, human rights diplomacy has been analyzed according to Islamic law in theory and practice and the exploitation of human rights has been examined in axis of the principle of morality after analysis of Western practice with these directions. Muslims were authority and decisive for human rights universally by the caliphate (hilafah) before League of Nations and United Nations. United Nations system that became the only power was directed to define and distribute for rights with an understanding that transcends borders after abolition of the caliphate. İnsan Hakları Diplomasisinin İslam Devletler Hukuku Perspektifiyle Analizi 163 Universal Declaration of Human Rights (UDHR) is not the point that reached with formation of human rights concept, but it is the result of sharing conditions after World War I. States have interpreted the Declaration of Human Rights for their interests and they have used human rights as a diplomatic pressure tool. Strong states have established non-diplomatic organizations to make propaganda and manage secret activities and prevent the appearance of policies which cause to poverty in developing countries. These states have found people they will employ easily and used these non-diplomatic organizations to apply the beneficiary policies and protect maintain status quo and also made chaos under the pretext of human rights. Basic argument of great states to activate these non- diplomatic organizations in developing countries is human rights. They have actively used media organs in this prosses. War of interest has been continued with discourses that are in axis of human rights at 20th century. Moral values have been included in international processes with Machiavellist approach. The organisations financed by strong states took the place of voluntary social movements. Despite all their efforts, central countries could not hide interest accounts on the background of human rights campaigns. Islam’s definition of human rights is important for the possibility to create diplomatic pro- cesses in axis of human rights. Human rights have priority over other rights in Islam. Islam’s definition of human rights that is presented with religious, legal and moral content does not contain deficiencies of human rights definition that has been reduced to human body and substance. Faith is a prior value in the protection of fundamental rights. Other values such as humanity and working are important and decisive at the same time. It is essential to prevent attacks on human rights in the Muslim community. According to Islam, war is legitimate to protect human rights, prevent cruelty and ensure so- cial peace. Territoriality is essential to protection of basic rights of non-Muslims, rather than privity. The non-Muslim person within the borders of Islamic state is secure in point of basic rights such as the right to life and property. Islam has allowed non-Muslims for judgment in their courts in private law, but it is a matter of domestic law. Arbitration (tahkim), Aman and foundation (vaqf) are important terms in the context of Is- lamic practice for human righs diplomacy. Non-Muslims had lived within the borders of Islamic state without deprivation for basic rights by Aman. In this context the term of arbitration (tah- kim) is important. Muslims’ thought of law has to overcome societies and gain global dimension and surround other societies understanding of law. Muslim jurists should be a source of reference in human rights violations in the World. The foundations (vaqf) have been functional for the protection of basic human rights. The foundations were established to save prisoners of war. There is not discrimination between Mus- lim and non-Muslim in this respect. Justice, morality, prescribe goodness and ban evil (emir bi’l-ma’ruf ve nehiy ani’l-munker) are basic principles for human rights diplomacy acording to Islamic law. ilted 50 (Aralık/December 2018/2) | Doç. Dr. Ayhan AK 164 GİRİŞ Diplomasi, devlet politikalarının uygulanmasında devletler ve uluslararası kuru- luşların ilişkilerini düzenleme aracı,1 yürütme mesleği ve uygulama alanı olarak de- ğerlendirilmektedir.2 Devletlerarası ilişkiler zorunluluk olup;3 bu alanda görevlen- dirilen kişilere diplomasi temsilcisi (diplomat) denilmektedir.4 Fıkıhta diplomatik ilişkiler5 için çoğunlukla “risâlet” ve “sifâret” terimleri kullanılmış, diplomatlara “rasûl” veya “sefîr”6 denmiş;7 diplomatik ilişkiler düzeni, “nizâmu’l-hazrateyn” tabi- riyle ifade edilmiş, elçileri karşılamak üzere “hicabet” (baş mabeyncilik) görevi tesis edilmiştir.8 Diplomasinin bir türü olan ve insan hakları ekseninde yürütülen diplomatik sü- reçleri ifade eden “insan hakları diplomasisi (İHD)” teori ve pratiği9 ile özel olarak ele alınması gereken bir konudur. İnsan hakları ekseninde diplomatik ilişkiler kur- mak, öncelikli olarak “evrensel insan hakları” tanımlamasını gerektirmektedir. Bu tanımlama, Batı medeniyet kodlarını evrensel olarak sunmak şeklinde olunca, diğer medeniyetlerin haklara dair kodlarının tezyifi söz konusu olmaktadır. Konunun esasını teşkil eden bir diğer husus ise Batının, Makyavelist bir anlayışla insan hakla- rını menfaatleri doğrultusunda, gelişmekte olan ülkeleri engellemek için kullanma- sıdır. Bu çalışmada, İHD’nin Batılı uygulamasının bu yönleriyle analizinden sonra, İslam hukuku açısından imkânı ve pratiği ele alınacak, ahlakilik prensibi ekseninde insan haklarının istismarı konusu tetkik edilecektir. 1. İNSAN HAKLARI DİPLOMASİSİ İnsan hakları, uluslararası ilişkilerin öncelikli gündem maddelerinden biri hali- ne gelmiştir.10 Tarihî süreçte ağır hak ihlallerinin faili olan Batı,11 Dünya savaşları sonrasında uluslararası düzlemde tartışmasız bir hâkimiyet elde edince, insan hak- 1 Emin Gürses, İnsan Hakları Diplomasisi (İstanbul: Bağlam Yayınları, 2001), 25. 2 Kemal Girgin, Çağdaş Politika ve Diplomasi (Ankara
: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1975), 134. 3 Ahmet Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler (Ankara: Fecr Yayınevi, 1998), 179. 4 Hüseyin Pazarcı, Uluslararası Hukuk (Ankara: Turhan Kitabevi, 2007), 372. İlk dönemde, diğer devletlerde sürekli devlet temsilcilikleri bulunmayıp ihtiyaca binaen temsilci gönderilmiş, temsil ilişkileri daha çok örf ve adet kurallarına göre sürdürülmüştür. Bk. Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 180. 5 Diplomatik ilişkilerin meşruiyet kaynağı olarak gösterilen ayetler: en-Nahl 16/125; el-Ankebut 29/46; Fussilet 41/33-34; el-Hucurat 49/13; et-Tevbe 9/6. 6 Yabancı ülkelere gönderilen elçilik heyeti raporlarına da “sefaretname” denir. Bk. Nebi Bozkurt, “Sefaretna- me”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2009), 36: 288. 7 Diplomatik heyetleri ifade etmek üzere ise vefd kelimesi kullanılmıştır. Bk. Mehmet İpşirli, “Elçi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1995), 11: 3. 8 Rasûl kelimesinin dinî, sefir kelimesinin ise siyasi içerikli elçilikler için kullanıldığı da ifade edilmektedir. Bk. Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 180, 186. 9 ABD’de Carter döneminde yürütülen İHD için bk. Roberta Cohen, Human Rights Diplomacy: The Carter Administration and the Southern (Maryland: Johns Hopkins University Press, 1982), 212. 10 Jacques Mourgeon, İnsan Hakları (İstanbul
: İletişim Yayınları, 1990), 118. 11 Recep Şentürk, “İnsan Hakları”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2000), 22: 328. İnsan Hakları Diplomasisinin İslam Devletler Hukuku Perspektifiyle Analizi 165 ları konusundaki tecrübesini ve ulaştığı noktayı mutlak doğru ve ideal olarak don- durmuş ve siyasi gücüne dayanarak, İnsan Hakları Beyannamesi ile kültür kodları- nın ürettiği değerleri12 paket halinde13 meşrulaştırmaya, kutsallaştırmaya14 ve evren- sel olarak sunmaya çalışmıştır.15 Çünkü insan hakları odağında uluslararası diplo- matik ilişkiler kurmak, evrensel insan hakları tanımlamasını gerektirir. BM ve MC yapılanmaları öncesinde hilafet ile evrensel boyutta otorite olan ve insan hakları tanımlaması yapan Müslümanlarken; hilafetin ilgasından sonra ulus- lararası düzlemde alternatifsiz güç olan BM sistemi, sınırları aşan bir anlayışla hak tanımlamasına ve tevziine yönelmiştir. Teoride, insan haklarını, “insan olarak doğmaktan kaynaklanan haklar” şeklinde ifade eden Batı, İHD ile uluslararası düz- lemde geçerlilik arz eden bir insan hakları çerçevesi oluşturma söylemiyle hareket etmişse de mesafe kat edememiştir. Dünya devletlerinde insan hakları konusunda farklı uygulamaların olması16 ve hak ihlallerinde hâkim zihniyetin tepkisizliği, insan haklarının başka amaçlara ulaşmak için araç olarak kullanıldığı, insan hakları söy- lemlerinin samimi olmadığı düşüncesini ortaya çıkarmış ve insan hakları söylemle- ri sorgulanır hale gelmiştir. Çünkü Batı merkezli totaliter yaklaşımı ifade eden in- san haklarının evrenselliği iddiasının boyutları ve içeriği tartışmalı, konsepti ideolo- jiktir.17 1791 Fransa Anayasası ve 1793 İnsan Hakları Bildirgesi gibi metinlerin, te- mel hakların teminatı olarak nitelendirilmesi,18 realiteden uzaktır. Nitekim küresel- leşmenin tek tipçi olduğu, insanı değersizleştirdiği, makineleştirdiği;19 küresel sis- temin hâkim devletlerin insan hakları söylemlerinin kendi içinde tutarsız olduğu; çıkarcı sistemin, insan hakları söylemlerinin de böyle olacağı; bu yönüyle, Batılı algı ile insan haklarını koruma söyleminin uyum arz etmeyeceği açıkça ifade edilmek- tedir.20 İHD’nin zemini olarak sunulan 1948 İnsan Hakları Beyannamesi, evrensel insan hakları anlayışının teşekkülüyle ulaşılmış bir nokta olmaktan ziyade, savaş sonrası oluşan paylaşım şartlarının sonucu olup; devletler, Beyanname’yi menfaatleri doğ- rultusunda yorumlamakta,21 insan haklarını diplomatik baskı aracı olarak menfaat- 12 Frederic Megret, “Where Does the Critique of International Human Rights Stand? An Exploration in 18 Vignettes”, New Approaches to International Law The European and the American Experiences (Berlin: TMC Asser Press, 2012), 11. 13 Recep Şentürk, İnsan Hakları ve İslam: Sosyolojik ve Fıkhî Yaklas
ımlar (İstanbul: Etkileşim Yayınları, 2007), 278. 14 Gürses, İnsan Hakları Diplomasisi, 14, 20. 15 Mustafa Yayla, İslam Hukukunda İnsan Hakları ve Eşitlik. (İstanbul
: Marmara Üniversitesi, 1994), 35. 16 Gürses, İnsan Hakları Diplomasisi, 11, 14. 17 Rainer Arnold, “Reflections on the Universality of Human Rights”, The Universalism of Human Rights (London, 2013), 2. 18 Mourgeon, İnsan Hakları, 35. 19 Catholijn Jonker - Annemiek Nellis, “Human Robots and Robotic Humans”, Engineering the Human Human Enhancement Between Fiction and Fascination (London, 2013), 85. 20 Ferzan Durul, Küreselleşme ve İnsan Hakları (İstanbul: Toroslu Kitaplığı, 2008), 123, 124. 21 Mourgeon, İnsan Hakları, 121. ilted 50 (Aralık/December 2018/2) | Doç. Dr. Ayhan AK 166 leri için kullanmaktadırlar. Evrensel haklara vurgu yapılırken, siyasî hakların öne çıkarılması ve ekonomik hakların geride tutulması İHD’nin menfaat eksenli oldu- ğunun delillerindendir. Gelişmekte olan devletler kaynaklarını halklarının menfaat- leri doğrultusunda kullanmaya ve gelirleri ülke insanına harcamaya yöneldiklerin- de, merkezi devletler buna karşı çıkmış, insan haklarını göz ardı etmiş, müdahale- lerle bölge kaynaklarını kendilerine aktarmışlar, Bosna’da olduğu gibi, birçok yerde insan haklarına değil, merkezi devletlerin çıkarlarına öncelik vermişlerdir.22 Ulusla- rarası örgütler de merkezi devletlerin çıkarları ekseninde konumlandırılmış, insan haklarının ihlali durumunda devletlerden bağımsız süreci takip edebilecek bir oto- rite oluşturulamamış,23 somut değerlendirmeler ve isimler ihtiva etmeyen genel tav- siyelerle raporlar oluşturulmuş,24 hak ihlallerinin giderilmesine yönelik adımlar ye- rine, kınamanın ötesine geçemeyen bir tavır esas alınmıştır.25 Gelişmiş devletler de uluslararası müzakerelerde ihtiyaç sahiplerinin yoksulluklarını kendi sorunları ola- rak görmemiş, ülke şirketlerinin çıkarlarını korumayı amaçlamıştır.26 Hakim devletler, propaganda yapmak, yeraltı faaliyetlerini yönetmek, gelişmek- te olan ülkelerde yoksulluğa sebep olan politikalarının anlaşılmasını ve bunlara kar- şı oluşumların ortaya çıkmasını engellemek için diplomatik nitelik taşımayan ku- rumlar ve örgütler tesis etmişler,27 bu amaçla istihdam edecekleri kişileri bulmakta zorlanmamışlar,28 menfaatçi politikalarını uygulamak ve yararlarına işleyen statü- koyu korumak için bu örgütleri kullanmışlar; insan hakları gerekçesiyle kaos çı- karmışlardır. Gelişmiş devletlerin, gelişmekte olan devletlerdeki örgütleri harekete geçirmedeki temel argümanları insan hakları olmuş ve bu amaçla basın yayın or- ganlarını aktif kullanmışlardır.29 Musaddık’ın30 1953 yılında, İran petrollerini millîleştirme girişimi sonrasında merkezî devletlerin organize ettiği bir darbe ile tasfiye edilmesi bunun örneği olarak zikredilebilir. 1970 sonrasında Şili’de ABD bütün muhalif grupları desteklemiş, bu konuda ayrı bir bütçe oluşturmuş ve nihayet 1973’te darbe ile hükümet devrilmiş- tir. 1990’lı yıllarda Ortadoğu haritasının yeniden çizilmesi planlandığında aynı du- 22 Gürses, İnsan Hakları Diplomasisi, 24. 23 Mourgeon, İnsan Hakları, 122. 24 Mourgeon, İnsan Hakları, 120. 25 Toby King, “Human Rights in European Foreign Polcy: Success or Failure for Post Modern Diplomacy?”, EJIL 10/2 (1999): 313. 26 Thomas Pogge, Küresel Yoksulluk ve İnsan Hakları
: Kozmopolit Sorumluluklar ve Reformlar. (İstanbul
: İs- tanbul Bilgi Üniversitesi, 2006), 32. 27 Mehmet Gönlübol, Uluslararası Politika
: İlkeler-Kavramlar-Kurumlar (Ankara
: Attila Kitabevi, 1993), 168. 28 İnsan haklarının bütün boyutları göz önünde tutulmaksızın sloganik yaklaşımlarla halkı tahrike yönelik tah- liller için bk. Erol Anar, İnsan Hakları Tarihi (İstanbul: Çivi Yazıları, 2000), 334. 29 Gürses, İnsan Hakları Diplomasisi, 27, 28. 30 İran’da petrolün millileştirilmesini sağlayan başbakan. Bk. Suâd Pîrâ, “Musaddık, Muhammed”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2006), 31: 228. İnsan Hakları Diplomasisinin İslam Devletler Hukuku Perspektifiyle Analizi 167 rum söz konusu olmuştur,31 günümüzde de aynı yöntem işletilmekte, insan hakları gerekçesiyle devletlerin iç işlerine müdahale edilmektedir. Öncesinde açık lafızlarla ifade edilen menfaat mücadelesi, yirminci asırda insan haklarını önceler görünümdeki lafızlarla yapılmaya devam edilmiş; değerler, Makyavelist anlayışla uluslararası süreçlere dahil edilmiş;32 gönüllü toplumsal hare- ketlerin yerini, otoritelerin finanse ettiği ve merkezi devletlerin menfaatlerini ko- rumayı amaçlayan örgütler almış; merkezi ülkeler, tüm çabalarına rağmen, insan hakları kampanyalarının arkasındaki çıkar hesaplarını saklayamamışlardır.33 2. İSLAM DEVLETLER HUKUKUNA GÖRE TEORİK DÜZLEMDE İNSAN HAKLARI DİPLOMASİSİNİN İMKÂNI 2.1. İslam’ın İnsan Hakları Tasavvuru Bağlamında İHD’nin İmkânı Hak kavramı, yetki ve yükümlülük şeklinde iki ayrı unsurdan oluşmaktadır. Hakkın yetki tarafı, kul hakkını; yükümlülük tarafı ise Allah hakkını34 ifade etmek- tedir. Buna göre kul hakkı, yükümlülükten arındırılmış yetki; Allah hakkı ise yetki- den arındırılmış yükümlülük olup, kamusal niteliklidir35 ve bundan dolayı, Allah haklarına yönelik suçların takibi şikâyete bağlı olmayıp, ilgili merciler tarafından resen yapılır.36 Ancak her birinin özünde maslahat ve fayda bulunmaktadır.37 Hak, bir kimsenin inhisarı altındaki manevi kudrettir ki bununla tasarruf selahiyetini veya malikiyyet vasfını haiz olur. Hak, bir iktidar-ı şer’îdir ki; insanlar bununla bazı şeyleri icra ve mutalebeye selahiyettar olurlar.38 31 Gürses, İnsan Hakları Diplomasisi, 18, 28, 29. 32 Gürses, İnsan Hakları Diplomasisi, 43. 33 Gürses, İnsan Hakları Diplomasisi, 29. 34 Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed Ebubekir Alaüddin es-Semerkandî, Tuhfetü’l-fukahâ (Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1994), 195. 35 Bundan dolayı Allah hakları bağlamında değerlendirilen bir kısım hadler bakımından, kamusal alanı paylaşan Müslümanla zimmî aynı durumda olup; bu noktada, sarhoş edici içki içme suçu gibi istisnaî durumlarda Müslümanla gayr-i müslimin farklı değerlendirildiği de görülmektedir. Allah hakları için ifade edilebilecek olan genel eşitlik durumunun, kısas gibi kul hakları bağlamında anlamını bulan suç/ceza kategorilerinde de mevcut olduğu görülmektedir. Bk. Ebû Abdullah Muhammed b.el-Hasan b. Ferkad eş-Şeybanî, es-Siyeru’s- sağîr (Beyrut: ed-Dâru’l-Müttehide, 1975), 180. 36 Alaüddin Ebubekir b. Mes’ud b. Ahmed el-Kasanî, Bedâiu’s-Sanâi’ fî Tertîbi’ş-Şerâi’ (Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- İlmiyye, 1986), 4: 110. 37 Hasan Hacak, İslam Hukukunun Klasik Kaynaklarında Hak Kavramının Analizi (İstanbul: Marmara Üniver- sitesi, 2000), 58-59. 38 Ömer Nasuhi Bilmen, Hukukı İslamiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu (İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1986), 1: 13. ilted 50 (Aralık/December 2018/2) | Doç. Dr. Ayhan AK 168 İslam’ın insan hakları tanımlaması, insan hakları ekseninde diplomatik süreçler oluşturabilme imkânı bakımından önemlidir. Nitekim insan hakları, İs- lam’ın, ihyâsını temel amaç olarak ortaya koyduğu,39 Allah haklarından önce ge- len,40 peygamberlerin mücadelelerinin merkezinde yer alan,41 Efendimizin (sas) “Ey insanlar” hitabıyla42 birçoğuna işaret ettiği43 haklardır. İslam, ilahî iradenin insanı yaratırken ve kâinattaki her şeyi ona sunarken (tes- hir) belirlemiş olduğu, en yüce gerçeklikle yani Hak Teâlâ ile temellenen,44 onun bağışı olan,45 kişi dokunulmazlığının başında görülen,46 Hz. Peygamber’in, Mek- ke’nin fethinden sonra putları kırdırmasına karşılık putlara tapanları öldürtmeme- sinde47 anlamını bulan hayat hakkını;48 insan haklarının en temel görünüm alanla- rından biri olan, “Dinde zorlama yoktur” (el-Bakara 2/256) ayeti ile temellenen,49 Hz. Peygamber’in başlangıçta ortaya koyduğu inanç hürriyeti modeli ekseninde yapılanan,50 genel prensiplere aykırı eylemleri ihtiva etmemek üzere, yalnızca ehli- kitaba değil aynı zamanda Mecusiler,51 Sabiîler ve Samirîler52 gibi müşrik toplumla- 39 Ebûbekir b. Ali b. Muhammed el-Haddâdî, el-Cevheratü’n-Neyyira (el-Matbaatü’l-Hayriyye, 1322), 2: 284. 40 Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl Şemsüleimme es-Serahsî, el-Mebsût (Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1993), 2: 186; Muhammed b. Muhammed b. Mahmud Bâbertî, el-İnâye Şerhu’l-Hidâye (Beyrut: Dâru’l-Fikr, t.y.), 9: 238; Servet Armağan, İslam Hukukunda Temel Hak ve Hürriyetler (Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2011), 78. 41 Ayrıca bk. M. Kazım Yılmaz, “İnsan Hakları Üzerine Bazı Tahliller”, Diyanet İlmi Dergi 28/1 (1992): 108; Nurettin Turgay, “Kur’an’da Sosyal Adalet ve İnsan Hakları”, Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (1999): 47. 42 Buharî, “Cizye”, 5; Müslim, “Cihad”, 20; Tirmizî, “Tefsîru’l-Kur’ân”, 10; İbn Mâce, “Menâsik”, 84. Konuyla ilgili ayrıntı için bk. Mehmet Şener, “Veda Hutbe’sinin İnsan Hakları Yönünden Kısaca Tahlili”, Kutlu Do- ğum Sempozyumu (Türkiye Diyanet Vakfı), 1996, 126. 43 Osman Eskicioğlu, İslam Hukuku Açısından Hukuk ve İnsan Hakları. (İzmir: Anadolu Matbaacılık, 1996), 321; Bünyamin Erul, “Veda Hutbesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2012), 42: 591; İbrahim Bayraktar, “İslâm’ın İnsana Tanıdığı Bazı Temel Haklar ve Veda Hutbesi”, Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10 (1991): 229. 44 Recep Ardoğan, “İnsan Haklarına Saygının Yükseltilmesinde İslami Teolojinin Rolü”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 45/2 (2004): 88. 45 Şentürk, “İnsan Hakları”, 22: 328. 46 Hakkı Aydın, İslam ve Modern Hukukta İşkence (İstanbul: Beyan Yayınları, 1997), 31. 47 Süleyman Recebi, “İslam’da İnsan Hakları”, Din Şûrası (Sempozyum) 2 (2003): 45. 48 En büyük zulümlerden biri, kişinin canına kıyması, intihar etmesidir. “ 
  
     ” bk. Ebü’l- Velîd Muhammed b. Ahmed İbn Rüşd el-Ced, el-Beyân ve’t-Tahsîl (Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1988), 2: 272. 49 Aydın, İslam ve Modern Hukukta İşkence, 37. 50 Adem Apak, “Hz. Peygamber (sav)’in Ugulamalarında İnanç Hürriyeti”, Diyanet İlmi Dergi, Özel Sayı (2003): 422. 51 es-Serahsî, el-Mebsût, 10: 86. 52 Arap yarımadasındaki putperestler bunun istisnası olarak değerlendirilmiştir. Bk. Abdüssemi’ Salim Hiravi, Lugatü’l-idareti’l-amme fî sadri’l-İslâm. (Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyeti’l-Âmme li’l-Kitâb, 1986), 332. İnsan Hakları Diplomasisinin İslam Devletler Hukuku Perspektifiyle Analizi 169 ra da tanınan,53 örgütlenmeyi54 de ihtiva eden din-vicdan hürriyetini; “fitne”55 kav- ramıyla hassas bir çizgiye oturtulan, kişilere, mukaddesata ve insana saygısızlık an- lamı taşımadığı sürece devlet başkanını eleştirebilme düzlemine varan boyutta56 ifade hürriyetini ve diğer temel hakları tanımıştır. Üstelik İslam’ın dinî, hukukî ve ahlakî içerikle sunduğu insan hakları tanımlaması, seküler anlayışın insan fizyoloji- sine ve maddeye indirgenmiş insan hakları tanımlamasının eksiklerini taşımamak- tadır.57 Hakların zeminini oluşturmak bakımından, İslam’a göre insanın üç kademeli değeri söz konusudur: İnsan olması hasebiyle (insanî) değer,58 inancından kaynak- lanan (imanî) değer ve çalışmayla elde edilen (amelî) değer.59 Kişi, insan olması iti- bariyle din farkı gözetmeksizin bütün insanlığı kuşatacak şekilde60 tabiî bir değere sahiptir.61 Meleklerin Hz. Âdem’e secde etmeleri ve Hz. Peygamber’in, Yahudi ce- nazesinin geçişi sırasında ayağa kalkması62 insani değerin görünümlerindendir. İn- sanı değerli kılan önemli bir diğer özellik onun inancıdır. İslam temelde kişinin gö- rüntüsüne, rengine değil, inancına değer verir.63 İnsan, iki boyutlu bir varlıktır. Bir yönüyle, diğer canlılar gibi, yiyen içen, fizyolojik ihtiyaçlarını gideren bir canlı; di- ğer yönüyle düşünen, inanan bilgi, düşünce ve vicdan sahibi bir varlıktır. İnsanı, gerçek manada insan yapan da bilgisi, vicdanı ve imanıdır.64 Bu yönüyle insan, 53 Ahmet Yaman, “Zimmî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2013), 44: 434. Ayrıca bk. Ahmet Bostancı, İslam Kamu Hukukunda Gayri Müslimler
: (Hz. Peygamber Devri Uygulaması Temelinde). (İstanbul
: Marmara Üniversitesi, 1999), 64; Şemsettin Ulusal, İslam Hukukunda Uluslararası Andlaşmalar (Ankara
: Ankara Üniversitesi, 2006), 58. Cizyenin, küfrü izale eden maddi bir bedel değil, gay- rimüslimlerin İslam’a davet edilme formlarından biri olduğu yönündeki değerlendirmeler için bk. es-Serahsî, el-Mebsût, 10: 87; Ali Şafak, “İslam Hukukunda İnanç, Fikir ve Söz Hürriyeti”, Diyanet İlmi Dergi 15/3 (1976): 137; Şevki Saka, “Kur’an’a Göre İnanç Hürriyeti”, Diyanet İlmi Dergi 28/1 (1992): 137. 54 Yener Öztürk, “Kur’an ve İnanç Hürriyeti”, Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2005): 114. Bu yönüyle, inanç hürriyeti konusunda İslam hukukunda görülen klasik teoriyi aşma ve her bireyin dinin ifadesi, yaşanması, propagandasını yapma gibi boyutlarında eşit olması gerektiği yönünde söylemler oluşturmak, ba- tının insan hakları iddialarının temelindeki çıkar hesaplarını gözden kaçırıp, sınırları belli özgürlükçü İslamî teoriyi batının insan hakları görünümlü menfaat sistemine kurban etmek demektir. Bk. Fethi Ahmet Polat, “İnsan Hakları ve Özgürlükleri Bağlamında, Kuran’da Dînî Pluralizm”, Bakü Devlet Üniversitesi İlahiyat Fa- kültesinin İlmî Mecmuası 1/1 (2004): 64-65. 55 Muhammed H. Kemalî - Halim Sırçancı, “İslâm’da İfade Hürriyeti: Fitne Kavramının Tahlili”, İslâmî Sosyal Bilimler Dergisi 1/2 (1993): 42. 56 Kasım Şulul, “Hz. Peygamber’in Bazı Uygulamaları ve Hadisleri Çerçevesinde İfade Hürriyeti”, Kutlu Doğum Sempozyumu (Şanlıurfa), [t.y.], 66. 57 Recep Ardoğan, “Sekülarizm, İslam ve İnsan Hakları”, İnsan Hakları ve Din (Sempozyum), 2010, 357. 58 Bazı araştırmacıların bu konuda imanın sağladığı üstünlüğü gölgeleyecek düzeyde bir değerlendirme biçimini esas aldıkları müşahede edilmektedir. Bk. Yakup Üstün, “İslama Göre İnsan”, Diyanet İlmi Dergi 14/5 (1975): 364. Ancak bu tahlillerde insanî üstünlüğün, imanî üstünlüğe mukayese ile oldukça düşük bir seviye olduğu gözden kaçırılmamalıdır. 59 Nuri Topaloğlu, “İnsan Hakları ve İslam”, Diyanet İlmi Dergi 26/1 (1990): 12. 60 Ahmet Güç, “İslam’da İnsana Verilen Değer”, Kutlu Doğum Sempozyumu (Türkiye Diyanet Vakfı), 1995, 125. 61 Güç, “İslam’da İnsana Verilen Değer”, 124. Delil gösterilen ayet İsra 17/70. 62 Buharî, “Cenâiz”, 50. 63 Güç, “İslam’da İnsana Verilen Değer”, 127. 64 Yılmaz, “İnsan Hakları Üzerine Bazı Tahliller”, 105. ilted 50 (Aralık/December 2018/2) | Doç. Dr. Ayhan AK 170 maddî olarak varlık bulan fizyoloji değil, onun derunundaki kalp, ruh, vicdan ve imandır. Tahlil edilmesi gereken husus, temel insan haklarının hangi değer üzerine inşa edildiğidir. Bu tasnif ekseninde bakıldığında, hakların, insan olma değeri üzerine inşa edil- diği görülmektedir.65 Nitekim Serahsî’nin zimmeti (hukukî kişiliği), Âdemiyyet ile izah etmesi, hakların insan olma değeri üzerine bina edildiği yönündeki yaklaşımın literatürdeki açık görünümlerindendir.66 Mâverdî’nin, muhtesibin görev alanlarını izah ederken konuyu, “insan hakları konusunda marufu emretmek” “       ” başlığı altında ele alması da insan olma değeri üzerine inşa edilen bir hak alanına işaret etmektedir.67 Ancak insan haklarının tanınması ve korunma- sının birbirinden ayrılması gerekmektedir. Temelde insan haklarının tanınması insan olma değeri üzerine inşa edilirken; bu hakların korunması imanî değer üzeri- ne bina edilmektedir (el-ismetü bi’l-îman). Nitekim İslam hukukçuları öteden beri, hakların Allah’ın insanlara bağışı ve lütfu olduğu yönündeki yaklaşımı esas almış- lardır.68 İnsan olmaktan kaynaklanan haklar da bu zeminde anlam bulur.69 Sınırlar içerisinde iman veya emanla devlete bağlananların temel hakları korunduğu gibi, imanı sebebiyle, devlet sınırları dışında bulunan Müslümanların hakları da koruma altındadır. Var olan haklar terkle70 zamanaşımıyla veya hak sahibinin sefih olmak gibi kişisel durum farklılaşmasıyla71 iptal olmaz. Zimmîlerin haklarının korunmasının arkasında da imanın otoritesini kabul et- meleri (el-ismetü bi’l-emân)72 vardır.73 Zimmîler İslam devletine bağlılığı kabul 65 Ahmet Yaman, “İslam’ın Temel Kaynakları ve Tarihî Tecrübe Işığında Gayri Müslimlerler Birlikte Yaşamanın Hukukî Çerçevesi”, Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40 (2015): 15. 66 Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl Şemsüleimme es-Serahsî, Usûlü’s-Serahsî (İstanbul: Dâru Kahraman, t.y.), 2: 333. 67 Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Habib el-Mâverdî, el-Ahkâmü’s-Sultâniyye (Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1999), 397. 68 Hakların özcü bir yaklaşımla değil, ilişkisel yaklaşım gereği doğal olarak var olduğu görüşü burada tahlile değerdir. Bu yaklaşıma göre haklar insan olması sebebiyle kişinin özünden değil, kurduğu ilişkilerden kaynak- lanmaktadır ve iletişimin olduğu yerde zorunlu olarak haklar da var olur. Ancak iletişimi hakların varoluşsal gerekçesi olarak nitelendirmek, klasik yaklaşım ve İslamî teolojideki lüf-i ilahî anlayışına muvafık değildir ve insanı, her an yaratmakta olan, âleme müdahale eden, teşrîî iradesi ile sosyal düzen kuralları koyan, hakları be- lirleyen ve sınırlayan bir ilahî irade tasavvurunun göz ardı edilmesi fikrine sürüklemektedir. İslamî tasavvur itibariyle haklar ilahi iradenin lütfudur ve naslarla tanımlanan haklar esastır. Nassları aşan bir hak tanımlaması muteber değildir. Bu yönüyle Recep Şentürk’ün insanı, insan haklarının yaratıcısı, yorumlayıcısı ve taşıyıcısı olarak nitelendirmesi (Şentürk, İnsan Hakları ve İslam, 277-278.) teosentrik (tanrı merkezli) değil, antropomorfik (insan merkezli) bir hayat algısını ortaya koymaktadır. Bu görüşün mantıkî tutarlılığı da bu- lunmamaktadır. Çünkü iletişim, hakkın var olması ve tanımlanmasında değil, bu alandaki uygulama ve aksiyolojide anlam taşıyabilecek niteliktedir. 69 Ali Bardakoğlu, “Hak”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1997), 15: 142. 70 Ebû Abdullah Muhammed b. el-Hasan b. Ferkad eş-Şeybanî, el-Hücce alâ Ehli’l-Medine (Beyrut: Âlemü’l- Kütüb, 1403), 4: 78. 71 Ali b. Ebubekir b. Abdulcelil el-Ferganî el-Merginanî, el-Hidâye fî Şerhi Bidâyeti’l-Mübtedî (Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, t.y.), 3: 280; el-Haddâdî, el-Cevheratü’n-Neyyira, 2: 153. 72 Alaüddin Ebubekir b. Mes’ud b. Ahmed el-Kasanî, Bedâiu’s-sanâi’ fî tertîbi’ş-şerâi’ (Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- İlmiyye, 1986), 9: 394. 73 Ahmet Yaman, İslam Devletler Hukukunda Savaş (İstanbul: Beyan Yayınları, 1998), 76-77. İnsan Hakları Diplomasisinin İslam Devletler Hukuku Perspektifiyle Analizi 171 edip cizye denilen himaye ve el çekme vergisini74 ödediklerinde,75 İslam ülkesinde oturmaya, din-vicdan hürriyetine,76 can, mal ve namuslarının korunmasına hak kazanmış olurlar.77 Böylece hem İslam’ı tanırlar78 hem de inançlarının gereklerini yerine getirebilirler. Çünkü hak ve sorumlulukları konusunda genel kural, kamu yönetimi ve inançla ilgili istisnalar dışında Müslümanlarla aynı hak ve sorumluluk- lara sahip olmalarıdır.79 Fakat isyan, cizye ödememek, zina, casusluk, İslam’a haka- ret, irtidata sebep olmak, eşkıyalık ve tefecilik zimmet anlaşmasını dolayısıyla İslam devletinin, zimmînin temel haklarına dair koruma taahhüdünü sona erdirir.80 Bu haliyle, insan haklarının tanınması bakımından Müslümanla gayri müslim aynı durumdadır. Hakların korunmasında ise realite göz önünde bulundurulmuş, İslam’ın otorite alanı içerisinde bütün insanların temel hakları korunmuşken; İslam devletinin sınırları dışında, iman esasının baskınlığıyla hareket edilerek Müslüman bireylerin temel haklarına yönelik saldırılar müdahale gerekçesi olarak değerlendi- rilmiştir. Temel hakların muhafazasında imanî değer bir öncelik alanı oluşturmakla birlikte, insanî ve amelî değer de dikkate alınmıştır. İHD bağlamında otoritenin gücüyle orantılı olarak insanî ve amelî değere istinaden, temel haklara yönelik sal- dırıları giderme yönünde tavır almak, Müslüman toplum ve yapılanma için esas kabul edilmiştir. 2.2. Uluslararası İlişkilerin Temel Niteliği Bağlamında İHD’nin İmkânı Uluslararası ilişkilerin esası “menfaat” kavramıyla ifade edilmekte olup; evrensel insan hakları söylemlerinin arkasında çıkar hesapları bulunmaktadır. Çünkü insan haklarını koruma iddiaları, uluslararası ilişkiler sistemindeki menfaatçi karakterden tecrit edilmiş değildir. Buna karşılık, İslam hukukçularının çoğunluğuna göre81 uluslararası ilişkiler savaş esasına dayanır.82 Bu yaklaşım esas alınarak oluşturulacak 74 Gayr-i müslimler cizye ile iki hak elde ederler: savaştan geri durma (    ) ve himaye (  ). Bk. el- Mâverdî, el-Ahkâmü’s-Sultâniyye, 254. 75 Ebû Cafer Ahmed b. Muhammed et-Tahâvî, Muhtasaru’t-Tahâvî (Beyrut: Daru İhyâi’l-ulûm, 1986), 282. 76 Bostancı, İslam Kamu Hukukunda Gayri Müslimler, 91. 77 el-Kasanî, Bedâiu’s-Sanâi’ fî Tertîbi’ş-Şerâi’, 9: 387. 78 es-Serahsî, el-Mebsût, 10: 89. 79 Yaman, “Zimmî”, 44: 435; Bostancı, İslam Kamu Hukukunda Gayri Müslimler, 33. 80 Muhammed Hamidullah, İslamda Devlet İdaresi (Ankara: Beyan Yayınları, 1998), 342; Ali Aslan Topçuoğlu, Temel Hak ve Özgürlükler Açısından İslam Kamu Hukukunda Gayrimüslim Vatandaşların Hukukî Statüsü (Erzurum: Atatürk Üniversitesi, 2005), 66-75. 81 Aksi görüş sahipleri için bk. Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 120. İslam sadece insanlar arasın- daki münasebetlere işaret etmekle yetinmeyip toplumlar ve devletlerarasındaki münasebetleri emniyet ve sulh esasına dayandırır. Bk. Ahmed Özel, İslâm Hukukunda Milletlerarası Münâsebetler ve Ülke Kavramı: Dârulislâm, Dârulharb (İstanbul: İz yayıncılık, 1998), 32. İslam tarihindeki savaşlar hep nefsi müdafaa niteli- ğindedir. Bk. Recebi, “İslam’da İnsan Hakları”, 45. 82 Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 113; Ahmet Özdemir, İslam Devletler Hukukunda Uluslarara- sı Kamu Düzeninin Savaş Yoluyla Sağlanması (Ankara: Ankara Üniversitesi, 2008), 99. ilted 50 (Aralık/December 2018/2) | Doç. Dr. Ayhan AK 172 insan hakları eksenli diplomatik süreç, cihat83 ve ilâyı kelimetullah (Allah kelamını yüceltme) ile anlamını bulan savaş84 halinin parçası olacaktır.85 İslam genel olarak insanî değerden kaynaklanmak üzere insanlar için temel hak- lar tanımlaması86 yapmış ancak bu hakları, “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla sava- şın.” (el-Bakara 2/197) “Müşrikleri yakaladığınızda öldürün” (et-Tevbe 9/5) şeklin- deki ayetler ve “Lâ ilahe illellah diyene kadar insanlarla savaşmakla emrolundum.”87 biçimindeki hadislerle değerlendirmiş; en büyük kötülük/zulüm88 olan şirk halinin giderilmesi yönündeki mücadeleyle anlamlandırmıştır. el-Ahkâmü’s-sultâniyye tü- rü eserlerde valilik kurumunun izahında “cihat valisi” şeklinde farklı bir görev alanı ortaya konup, bunun vazifesinin “müşriklerle savaşmak” şeklinde tanımlanması89 da İslam’ın devlet tasavvurunda90 savaşın yeri bakımından göz önünde bulundu- rulması gereken önemli bir husustur. Serahsî diğer devletlerle ilişki kurulduğunda söz konusunu devlet veya toplu- mun İslam’a davet edileceğini, davete icabet etmemeleri durumunda kendileriyle savaşılacağını ifade etmektedir. Serahsî bunu, emir bi’l-ma’ruf ve nehiy ani’l- münker/iyiliği emretme ve kötülüğü yasaklama prensibi ile izah etmekte; bu pren- sibin, ümmetin en temel vasfını ifade ettiğini, Hz. Muhammed (sas) ümmetinin bu özellik sebebiyle “en hayırlı ümmet” (Âli İmran 3/110) olarak nitelendirildiğini, iyiliğin başının Allah’a iman olduğunu, her müminin Allah’a imanı emretmesi ve buna davet etmesi gerektiğini; asıl kötülüğün şirk ve inkâr olduğunu, her 83 Muhammed Nasr, Tatavvuru’l-Fikri’s-Siyâsî fi’l-İslâm (Kahire: Dâru’l-Meârif, 1984), 2: 39. Cihat, hayatın gayesi olarak Allah’a kulluk etmek, dini ölçüleri toplumsal hayatta yaşamaya çalışmaktan İslam’ı diğer insanla- ra tebliğe, İslam ülkesini ve Müslümanları her türlü tehlike ve saldırılara karşı savunma ve gerektiğinde bu ko- nuda savaşmaya kadar kapsamlı bir anlam taşımakta; kalp, dil, el ve silah gibi beşeri aksiyonun ortaya konul- duğu her vasıta ile yapılabilmektedir. Bk. Ahmed Özel, İslam ve Terör: Fikhî Bir Yaklaşım (İstanbul: Küre Ya- yınları, 2007), 68. 84 Savaş, zamana ve şartlara göre farklılık arz eden bir süreci ifade eder. Kılıçla, topla, tankla, uçakla yapılan sa- vaşların ardından günümüzde siber saldırılarla görünürlük kazanan bir savaş türü söz konusudur. Ya da ülke borsalarına, dolayısıyla ülke ekonomisine dönük bilinçli, planlı sermaye hareketleri ve bu şekilde ekonomiye zarar verme çabaları, bir diğer modern zaman savaş türü olarak ifade edilebilir. Diplomatik savaş da bunun bir türüdür. Hendek savaşında Nuaym b. Mes’ud diplomasisi için bk. Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İliş- kiler, 192-193. 85 Bundan dolayı Osmanlı devleti on beşinci asırdan sonra artık diplomatik ilişkilerde hiçbir devleti kendi statü- sünde ve eşit görmeyen bir anlayışla hareket etmiş ve diğer devletlere daimi elçiler göndermenin o devletleri tanımak anlamına geleceği, barış içinde bulunmamanın esas olduğu gibi sebeplerle diplomatik süreçleri şekil- lendirmiştir. Ali İbrahim Savaş, Osmanlı Diplomasisi (İstanbul: 3F Yayınevi, 2007), 38. 86 Zarûrât-ı hamse bütün temel hakları kapsayıcı nitelikte olup, bütün insanların temel hak ve yararlarını belir- lemeye, tanımlamaya yöneliktir. Bk. Şentürk, “İnsan Hakları”, 22: 328. 87 Ebû Davud, “Cihad”, 18 88 “ &
'    !   " #$ &   % ” bk. Abdullah b. Mahmud b. Mevdud el-Mevsılî, el-İhtiyar li Ta’lîli’l- Muhtâr (Beyrut: Matbaatü’l-Halebî, 1937), 2: 108. 89 Muhammed b. Hüseyin Ebû Ya’lâ el-Ferrâ, el-Ahkâmü’s-Sultâniyye (Mısır: Matbaatü Mustafa el-Bâbî el- Halebî, 1966), 39. 90 İslam din, Müslümanlar devlettir. Bk. Abdülkerim Hatîb, el-Hilafe ve’l-İmame: Diyaneten ve Siyaseten (Bey- rut
: Dârü’l-Ma’rife, 1975), 214. İnsan Hakları Diplomasisinin İslam Devletler Hukuku Perspektifiyle Analizi 173 Müslümanın gücü oranında bunu engellemesi gerektiğini ifade etmektedir.91 Kâsânî, savaşın biaynihî (bizâtihî) amaç olmadığını, amacın İslam’a davet olduğunu ve bunun benân (savaş) veya beyân ile yapılacağını ifade etmektedir.92 Mâverdî de “Rabbinin yoluna hikmetle, güzel öğütle çağır.” (en-Nahl 16/125) ayetinden hare- ketle, savaştan önce, insanların güzellikle İslam’a davet edilmesi gerektiğini vurgu- lamaktadır.93 Uluslararası ilişkilerin savaş esası üzere tanımlanması, İslam’ı savaş ve şiddete ircâ etmek değil;94 sürekli teyakkuz halinde olmak, insan haklarını koruma reaktörü olarak kendini konumlandırmaktır. İslam, temel hakları korumak, zulümleri95 önlemek, toplumsal barışı sağlamak96 için savaşı meşru kılmıştır.97 Batının günümüzde yaptığı gibi insan haklarını ge- rekçe olarak ileri sürüp çıkar hesapları peşinde koşmak suretiyle değil de hakikaten insanların temel haklarını koruma altına almak amacıyla işlerlik kazandırılacak sü- reçlerde İslam devletinin çekimser davranmayacağı, “Müslümanların ve İslam’ın izzeti”98 ve “dünya barışı”99 ilkelerinin gereği olarak böyle bir sürece katkı sağlaya- cağı açıktır. Çünkü insanların aynı ana-babadan yaratılmış olması, (en-Nisâ 4/1) tek bir ümmet olarak nitelendirilmesi, (el-Bakara 2/213) İslam çağrısının evrensel- liği ve insanların kardeşliği fikri ekseninde100 İslam devletler hukuku bakımından insan hakları eksenli sömürge amacı taşımayan diplomatik süreçleri mümkün kıl- maktadır. 2.3. Mülkîlik ve Şahsîlik Prensipleri Bağlamında İhd’nin İmkânı Mülkîlik, kanunun ülke sınırlarında geçerli olması,101 şahsîlik ise kanunun, gitti- ği her ülkede kişiyi izlemesi olup, bunlardan birinin katı biçimde uygulanması sa- kıncalar oluşturmaktadır.102 Temel yaklaşım, mülkîliğin esas, şahsiliğin istisna ol- 91 es-Serahsî, el-Mebsût, 10: 3. 92 el-Kasanî, Bedâiu’s-Sanâi’ fî Tertîbi’ş-Şerâi’, 9: 386. 93 el-Mâverdî, el-Ahkâmü’s-Sultâniyye, 84. 94 Yaman, İslam Devletler Hukukunda Savaş, 18. 95 Hakkın sahibine ulaştırılması adalet, olması gereken yerden başka yerde bulunması ise zulümdür.“          
 ” bk. Muhammed Emin b. Ömer b. Abdulaziz İbn Abidin, Reddü’l-Muhtâr ale’d-Dürri’l-Muhtâr (Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1992), 1: 661. 96 Özel, Milletlerarası Münâsebetler ve Ülke Kavramı, 63. 97 İslam fiilî savaş halinde dahi temel hakları korumuş, kadınlara, çocuklara, yaşlılara, din adamlarına, evlerine veya mabetlerine çekilmiş insanlara zarar vermeyi yasaklamıştır. Bk. el-Kasanî, Bedâiu’s-Sanâi’ fî Tertîbi’ş- Şerâi’, 9: 392. Haklara riayet konusunda askerlerin azami düzeyde özen göstermeleri esastır. Çünkü dinin hü- kümlerine en sıkı şekilde bağlanması gerekenler, canlarıyla Allah yolunda savaşanlardır. Bk. Abdurrahman b. Abdullah b. Nasr eş-Şeyzerî, el-Menhecü’l-Meslûk fî Siyâseti’l-Mülûk (Ürdün: Mektebetü’l-Menar, 1987), 612. 98 “Asıl üstünlük Allah’ın, rasûlünün ve müminlerindir.” Bk. Münafikun 63/8. 99 Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 360. 100 Hamidullah, İslamda Devlet İdaresi, 55-56. 101 Ejder Yılmaz, Hukuk Sözlüğü (Ankara: Yorum Yayıncılık, 1982), 345. 102 Necip Bilge, Hukuk Başlangıcı: Hukukun Temel Kavram ve Kurumları (Ankara: Turhan Kitabevi Yayınları, 2013), 191. ilted 50 (Aralık/December 2018/2) | Doç. Dr. Ayhan AK 174 duğu yönünde ise de kişiler ve aile hukukunda, kanunlar ihtilafı sistemleri ekseri- yetle şahsiliği esas almıştır.103 İslam ahkâmı evrenseldir ve nerede olursa olsun Müslüman’ı bağlar. Bundan dolayı, insan haklarının korunmasında Müslümanlar için şahsilik ön planda olup; haklar, sınırların içinde104 de dışında da korunmuştur, hak ihlali devlet müdahale- sini gerektirir.105 Müslümanlara yönelen saldırılar karşısında müdafaa meşrudur ve başka ülkelerdeki Müslümanlara yönelik saldırılarda da bu meşruiyet sınırı içeri- sinde hareket edilir.106 Yalnızlık ve zaaf hissi uyandırması, gayri Müslimlere tabi olmaya yol açması ve Müslüman’ın izzetine uymaması sebebiyle, İslam’ın emirlerinin yerine getirileme- diği ülkelerde yaşamak, haram olarak nitelendirilmiş, zelil ve hakir olmamak için buralardan hicret etmek gerektiği, aksi durumda, kişinin, bulunduğu hale alışarak nefsine zulmetmiş olacağı ifade edilmiştir. Ancak gayr-i müslim devlet sınırları içe- risinde yaşama mecburiyeti ortaya çıkmışsa, azınlık durumundaki Müslüman bir topluluğun kendilerine zulmeden ve haklarını gasp eden gayri müslim yönetime karşı Müslüman devletten yardım istemesi İslam’a göre savaşın meşru sebeplerin- den biridir. Düşman ülkesindeki Müslüman esir, serbest bırakılır ve kendisine eman verilirse, bu kişinin canına ve mallarına dokunulması haram olur, darulislama gitmesi gerekir, engellenmesi savaş sebebidir.107 Şafiilere göre darupherpte Müslüman olan kişinin malı, bu kişi orada kalsa da darulislama gelse de ganimet olmaz, korunmuştur. Canına ve malına yönelik saldırı kısas ve tazmin gerektirir. Müslümanın malı ve canı her yerde aynı şekilde masumdur. Hanbeliler’e göre de bu durumdaki Müslümanın canı ve malı korunmuştur, bunlara yönelik ga- nimet hükümleri uygulanamaz.108 İslam’ın evrenselliği, imkânlar ölçüsünde, başka ülkelerdeki Müslüman bireylerin durumlarının murakabe ve muhafazasını gerekti- rir. Ebû Hanife’nin, Müslümanların kayıtsız şartsız güven içinde oldukları yeri 103 Mesut Önen, Hukukun Temel Kavramları (İstanbul: Der Yayınları, 1991), 143-144. 104 Tarihte, bir Müslümanın başka bir İslam devletinde yer edinebilmesi, on beş günden fazla kalma niyetine bağlı idi, ilave fazlaca şartlar aramıyor, bu kişi seferi değil, mukim olarak kabul ediliyordu. Bk. Hamidullah, İslamda Devlet İdaresi, 404. 105 Müslüman olmayan ülkelerdeki Müslümanların durumları, yöneticilerin müsamahalarına göre farklılık arz ediyordu. Bk. Hamidullah, İslamda Devlet İdaresi, 21. 106 Bu, devletin gücü ve etkinliğiyle orantılı bir meseledir. Çünkü normal şartlarda darulharpte İslam devletinin otoritesinden söz edilemez, devlet sınırları dışında yönetimin velayet yetkisi geçersizdir. Ancak sınırları aşan bir etkinlik alanı söz konusu ise süreç farklı şekillenmektedir. Bk. el-Kasanî, Bedâiu’s-Sanâi’ fî Tertîbi’ş-Şerâi’, 2: 38. İslam toprakları dışında İslam devleti için sınırlı otoriteden “   
 ” söz edilebilir. Bk. Bâbertî, el- İnâye Şerhu’l-Hidâye, 3: 421. 107 Ahmet Özel, İslâm Devletler Hukukunda Savaş Esirleri (Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1996), 94. 108 Hanefilere göre ise darulharpte Müslüman olanın gayr-i menkulleri ganimet olur, ancak menkulleri üzerinde ganimet hükümleri uygulanmaz. Müslüman olup darulislama gelirse, hem menkulleri hem de gayr-i menkul- leri ganimet hükümlerine tabidir. Çünkü şahsı ve malları üzerindeki dokunulmazlık, din ile değil ülke ile yani o bölgenin darulislam olması ile gerçekleşir. Bkz Özel, Milletlerarası Münâsebetler ve Ülke Kavramı, 165. İnsan Hakları Diplomasisinin İslam Devletler Hukuku Perspektifiyle Analizi 175 daru’l-İslam olarak nitelendirmesi,109 farklı bölgelerde yaşayan Müslümanların gü- venliğinin tetkiki ve güvenlik eksenli İHD’nin işletilmesi fikrini ortaya çıkarmakta- dır. Gayrimüslimlerin temel haklarının korunmasında sahsîlik değil, mülkîlik esas- tır.110 Emanla111 İslam devletinin korumasına giren gayrimüslim, temel hakları ba- kımından koruma altındadır, can ve mal güvenliğine sahiptir. Ancak devlet sınırları dışında bulunan ve devletle zimmet anlaşması olmayan gayrimüslimler için aynı durum söz konusu değildir. İslam devleti, otorite alanı içerisinde bulunmadığı için112 devlet sınırları dışında, gayrimüslimin temel haklarının muhafazasını taah- hüt etmemektedir. Fakat taahhüt ve teminatın gereği olmamak üzere devletin, sı- nırları dışındaki hak ihlalleri karşısında duyarsız kalmayacağı, İslam’ın temel pren- siplerince tepki göstereceği, gücü oranında müdahale edeceği açıktır. Konunun bir diğer yönü, insan hakları gerekçesiyle başka devletlerin İslam dev- letinin iç işlerine müdahalesi, bu doğrultuda diplomatik süreçler işletmesidir. İs- lam, gayrimüslimlerin darulislamda temel haklardan yararlanmalarına imkân ver- miş,113 özel hukuk alanında kendi mahkemelerine müracaata müsaade etmiştir. An- cak bu, iç hukuk meselesi olup; konunun uluslararası vecibeler üzerinden devletin iç işlerine müdahale gerekçesi olarak ele alınması, İslam devletinin egemenlik hak- kını ihlal olarak değerlendirilmiştir.114 Nitekim Tanzimat ve Islahat’ın, zimmîlerin temel hakları gerekçesiyle İslam devletinin iç işlerine müdahale olduğu, İHD’nin çıkar hesapları ekseninde etkinleştirildiği açıkça görülür.115 Zimmîlerin hakları ge- rekçesiyle oluşturulan ve Osmanlı’da Müslümanla gayrimüslimin her açıdan eşit- lenmesini amaçlayan, sonrasında Hıristiyanların cizye vermemeleri gerektiği yö- nünde baskı mekanizmalarına zemin hazırlayan Tanzimat116 ve Islahat Fermanı117 süreçleri, Türkiye’de son iki yüz yılda yaşanan, Batının menfaat eksenli İHD’nin açık görünümleridir. Nitekim gayrimüslim hakları ile başlayan Osmanlı’nın iç işle- 109 Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 358. 110 Mehmet Akif Aydın, “Din”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1994), 9: 327. 111 Zimmî kimliğinin akid, karîne, bağlantılı sebepler ve devletin tek taraflı ihsanı şeklindeki elde edilme yolları için bk. Yaman, “Zimmî”, 44: 434-435. 112 “   =$A0;  $- <: C /4  ;7 1"   >9-7 >= +%(7  6)B B @ C>7  #-7 %  ” bk .el-Kasanî, Bedâiu’s-Sanâi’ fî Tertîbi’ş- Şerâi’, 2: 311. “     +*2 >7 94
@ C>7  #-: 0A & C  $- 7  !>8 +3@  6-07 B *3: 1"  ?.7 6= %5', B  % @ C>7 ” el-Kasanî, Bedâiu’s-Sanâi’ fî Tertîbi’ş-Şerâi’, 7: 141. 113 Ahmet Özel, “Müte’men”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2006), 32: 141. 114 Özel, Milletlerarası Münâsebetler ve Ülke Kavramı, 265. 115 Tanzimat ve Islahat Fermanlarını fıkıh kültür ve literatüründe dağınık halde bulunan hakların batı tarzında kanunlaştırılarak ilan edilmesi (bk. Şentürk, “İnsan Hakları”, 22: 329.) şeklindeki bir yaklaşımın literatüre ve vakıaya uygunluğu önemli bir tartışma alanıdır. 116 Ali Akyıldız, “Tanzimat”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2011), 40: 6. 117 Tanzimat’ın ilanından sonraki uygulamalarla ilgili olarak özellikle gayr-i Müslimlere yeni haklar tanıyan 1856 tarihli hatt-ı hümayun. Bk. Ufuk Gülsoy, “Islahat Fermanı”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İs- tanbul: TDV Yayınları, 1999), 19: 185. ilted 50 (Aralık/December 2018/2) | Doç. Dr. Ayhan AK 176 rine müdahale süreci, kadın hakları gerekçesiyle devam ettirilmiş; asıl hedef insan hakları değil Osmanlı, hilafet kurumu, sömürgeleştirme ve Batılılaştırma olmuştur. Hedef temel hakları korumak olsaydı, Batının, Balkanlardaki Müslüman nüfusun azaltılıp Hıristiyan nüfusun hızla artırılması118 şeklinde gerçekleşen hak ihlali karşı- sında tepki göstermesi gerekirdi. Günümüzde de aynı yaklaşım devam ettirilmekte, insan hakları gerekçesiyle başka devletlerin iç işlerine müdahalelerin sonu savaşla, kanla bitmekte, insan hakları gerekçesiyle İslam şehirleri bombalanmakta, tarumar edilmekte, bölgenin zenginliklerine el konulmaktadır. Konu hakikaten insan hakkı olduğunda ise devletlerin büyük çoğunluğu egemenliğe saygı ve müdahale etmeme gibi kuralları öne sürerek119 duyarsız kalmayı tercih etmektedir. 3. İNSAN HAKLARI DİPLOMASİSİNİN İSLAMÎ PRATİĞİ İslamî diplomasinin amaçları tebliğ,120 diğer ülkelerdeki Müslümanların sorun- larına çözüm bulmak,121 ticari ilişkiler kurmak, andlaşma akdetmek, barış müzake- relerini sürdürmek,122 savaş notası vermek, savaş sonrası durum müzakeresi,123 tazminat mükellefiyeti, kutlama, taziye, istihbarat faaliyetleri124 ve kültür elçiliği125 olarak; İbn Kayyım’ın tahliliyle insanlar için salahı temin ve fesadı def’ şeklinde126 ifade edilebilir. İHD açısından tebliğ ve diğer ülkelerde bulunan Müslümanların sorunlarına çözüm bulma amaçları özel önem arz etmektedir. İslam’dan haberdar olmak her insanın hakkıdır,127 şirk ve inkâr en büyük zulümdür,128 insanların bu 118 Kemal Karpat, “Balkanlar”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1992), 5: 30. 119 Tayyar Arı, Uluslararası İlişkiler Teorileri Çatışma, Hegemonya, İşbirliği (Bursa: MKM Yayıncılık, 2013), 527. 120 Nitekim hicretin altıncı yılında Hudeybiye Musalahası sonrasında Hz. Peygamber komşu hükümdar ve emir- lere özel diplomatlarla mektuplar göndermişti. Bu diplomatik ilişkilerin amacı İslam’ı olabildiğince yaymaktı. Bk. Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 183. 121 Böylece darulislam dışında yaşayan Müslümanlara sahip çıkılacak, onlar himayesiz bırakılmayacaktı. Nitekim Rasûlüllah (sas) Amr b. Ümeyye’yi Mekke’ye göndermiş ve Hubeyb isimli sahabinin bağlı bulunduğu ağaçtan kurtarılmasını sağlamıştır. Abbasi halifesi Memun, Müslüman esirlerin durumunu, maruz kaldıkları muame- leyi yerinde görmek için elçi göndermiş; elde ettiği sonuçlara göre Bizans’a savaş açmıştır. Bk. Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 191. 122 Diplomasinin amacı, uluslararası sorunları barışçıl bir çözüme kavuşturmaktır. Bu da karşılıklı görüşme, arabuluculuk ve hakemlik yoluyla olmaktadır. Bk. Hamidullah, İslamda Devlet İdaresi, 185-186. Hendek sava- şı sırasında Hz. Peygamber’le Uyeyne b. Hıns arasındaki mekik diplomasisi de barış müzakerelerinin örneği- dir. Bk. Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 190. 123 Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 185. 124 Diplomatik ilişkilerin en önemli amaçlarından birisi, diğer devletlerin siyasal, ekonomik, sosyal ve kültürel durumlarının tespit edilmesi ve bu konuda sağlam bilgiler edinmektir. Böylece muhatap devletlere dair ger- çekçi ve etkili bir siyaset tarzı geliştirilebilir. Bk. Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 192. 125 Abbasi halifesi Mansur’un kitap getirmek üzere Bizans’a elçiler göndermesi, kültür elçiliğinin önemli örnekle- rinden biridir. İslam devletler hukukunun temel gayesi olan tebliğ ve davetin yerine getirilmesinde diğer dev- letlerle kurulacak dostane ilişkiler çerçevesinde oluşturulan kültür köprülerinin rolü inkâr edilemez düzeyde- dir. Uhud savaşından sonra Hz. Peygamber’in bazı kabilelere talepleri üzerine öğretmenler göndermesi de bu kapsamda değerlendirilmelidir. Bk. Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 297. 126 Şemsüddin Ebî Abdillah İbn Kayyim el-Cevziyye, et-Turuku’l-Hükmiyye fi’s-Siyâseti’ş-Şer’iyye (Beyrut: Dâru Erkâm b. Ebi’l-Erkâm, 1999), 38. 127 İslam inancına göre insanın Allah’ı tanıması ve ona itaat etmesi yaratılışının amacı, kendine karşı temel hak ve sorumluluğudur. Bk. Şentürk, “İnsan Hakları”, 22: 328. 128 “  
   
 
” bk. el-Kasanî, Bedâiu’s-Sanâi’ fî Tertîbi’ş-Şerâi’, 2: 255. İnsan Hakları Diplomasisinin İslam Devletler Hukuku Perspektifiyle Analizi 177 zulümden kurtarılması gerekir ve İslam’ı tebliğ, ilayı kelimetullah, şirki izale yö- nündeki her çaba, başlı başına bir İHD sürecini ifade etmektedir. Diğer ülkelerdeki Müslümanların sorunlarına çözüm arayışları da İHD’nin diğer görünümüdür. İslam, insan hakları konusunda teoride yaptığı tayin ve tespitlerin yanı sıra, pra- tikte de sorumluluk tanımlamaları yapmış,129 bunları koruma altına almış,130 teori- pratik uyumunu temin etmiştir.131 Hz. Peygamber döneminde Habeşistan’a hicret, Medine’de Hayber Yahudileri ile kurulan diplomatik ilişkiler, Hz. Peygamber’in komşu hükümdarlara mektuplar göndermesi ve senetü’l-vüfûdda Medine’de çok sayıda heyetin kabul edilmesi132 insanî diplomasinin pratiğine dair örneklerdir. İHD’nin İslamî pratiği bağlamında eman, tahkim ve vakıf özel önem arz etmek- tedir. Eman,133 gayri müslim (harbî) devlet vatandaşına İslam ülkesine girmek için tanınan can ve mal güvencesi,134 emniyet135 teminatı, ikamet andlaşmasıdır.136 Eman verilene müstemen;137 eman belgelerine, emanname denir.138 Eman veren devletin dış siyaseti ve uluslararası yaptırım gücü, eman müessesesinin işleyişinde belirleyi- cidir.139 Eman müessesesinin insan haklarının korunması ekseninde aktifleştirilme- si, temel hakları ihlal edilenlerin, emanla koruma altına alınmaları mümkündür. Nitekim eman müessesesinin tarihi tatbikatı buna imkân vermektedir.140 Osmanlı devletinde de eman müessesesi geniş bir muhteva ve yaygın bir uygulama alanı bulmuş, asırlara göre devletin dış siyaseti ve gücüyle irtibatlı bir şekilde, eman uy- 129 Bu noktada Mehmet S. Aydın’ın değerlendirmesi dikkat çekmektedir. Nitekim Mehmet Aydın, batılı ülkele- rin eleştiri ve baskılarının İslam dünyasında insan hakları konusunda yeni bir bilinç düzeyinin oluşmasına katkı sağladığını ifade etmektedir. Bk. Mehmet S. Aydın, “İnsan Hakları: Niçin İslami Bir Yaklaşım”, Din Şû- rası (Sempozyum) 2 (2003): 38. Bu, batının başarılı bir İHD yürüttüğünün göstergesi olmalıdır. Araştırmacıla- rın, insan hakları konusunda batının, İslam ülkelerine yaptıkları baskının olumlu etkilerinden söz etmeleri, düşünürler ve araştırmacılar düzleminde dahi fark edilemeyecek düzeyde gizli hedeflerle örülü başarılı bir diplomasi sürecinin oluşturulduğunu ortaya koymaktadır. 130 Halit Çalış, “İslam ve İnsan Hakları: Ödev Öncelikli Toplum Modeli”, İnsan Hakları ve Din (Sempozyum), Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Yayınları, 2010, 83. 131 Ebü’l-Hasan Ali b. Hüseyin b. Muhammed es-Suğdî, en-Nütef fi’l-Fetâvâ (Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1984), 2: 711. 132 Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 183-184. 133 İslam tarihinden eman örnekleri zikretmek gerekirse, Hz. Peygamber İslam’ın ilk dönemlerinde amcası Ebû Talib’in himayesinde tebliğ faaliyetlerini sürdürmüştür. Hz. Peygamber, Necran Yahudilerine eman vermiş, onların mallarını ve canlarını koruma altına almıştır. Bk. Nebi Bozkurt, “Eman”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1995), 11: 75-76. Müslümanlar, kendilerine yapılan eziyetler karşısın- da Hz. Peygamber’in müsaadesi ile Habeşistan’a iltica etmişlerdir. Hicret sırasında Müslümanlar tarafından verilen eman uygulamasına şahit olunmaktadır. Nitekim bu müessese Osmanlı Devletinde daha geniş bir muhteva, yaygın bir uygulama alanı kazanmıştır. Bk. Özel, Milletlerarası Münâsebetler ve Ülke Kavramı, 45. 134 Özel, Milletlerarası Münâsebetler ve Ülke Kavramı, 45; Bozkurt, “Eman”, 11: 75. 135 Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl Şemsüleimme es-Serahsî, Şerhu Kitâbi’s-Siyeri’l-Kebîr (Matbaatü Şeriketi’l- İ’lânâti’ş-Şarkiyye, 1971), 2: 358. 136 Ulusal, İslam Hukukunda Uluslararası Andlaşmalar, 43. 137 Özel, “Müte’men”, 32: 140. 138 Bozkurt, “Eman”, 11: 77. 139 Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 239-242. 140 Çünkü eman, savaş esnasında düşman gruptan belli bir şahsa veya gruba, ticaret, diplomasi, eğitim seyahat gibi çeşitli sebeplerle verilen imtiyaz ve güvence anlamlarında geniş bir çerçevede kullanılmıştır Bozkurt, “Eman”, 11: 76. ilted 50 (Aralık/December 2018/2) | Doç. Dr. Ayhan AK 178 gulamalarında farklılıklar olmuş, gayr-i müslimler eman müessesesi ile temel hakla- rından mahrum olmaksızın hayatlarını sürdürmüşlerdir.141 Başka amaçları olmayıp sırf İslam’ı öğrenmek isteyen kişiye eman vermek vaciptir. Devlet, müstemenin can ve mal güvenliğini temini taahhüt ederken, eman isteyen de kamu düzenini bozucu faaliyetlere girişmemeyi taahhüt etmektedir.142 Nitekim Sultan Selim’in Hazine-i Amire muhafızlarından yüz elli kişinin katline karar vermesi ve devlet içerisindeki kiliseleri kapatıp, Müslüman olmayı reddedenlerin öldürülmesi yönündeki kararla- rı Şeyhülislam Zenbilli Ali Efendi’nin, Fatih’in verdiği emanı da gerekçe göstere- rek143 muvafakat etmemesiyle uygulama alanı bulamamış,144 gayrimüslimlerin temel hakları korunmuştur. Eman gibi “tahkim” de İHD bağlamında önemli bir kavramdır. Nitekim arala- rında ihtilaf bulunan kişilerin, bu ihtilafı çözüme bağlaması için üçüncü kişiyi ha- kem tayin etmeleri anlamına gelen145 tahkim, mahiyet ve arka plan itibariyle İslam hukukunda müşahede edilmekte olup;146 milletlerarası uyuşmazlıkların çözümünde yoğun olarak kullanılan yöntemlerden biridir.147 Ayetler (el-Hucurât 49/9; en-Nisâ 4/35) uyuşmazlıkların öncelikle arabuluculuk, uzlaştırma ve diplomasi ile çözüm- lenmesini emretmekte; bazı ayetlerle (en-Nisâ 4/35: el-Mâide 5/42, 95) sorunların hakemler eliyle çözümlenmesine işaret edilmektedir. Hz. Peygamber de tahkim yo- luna müracaat etmiş,148 tahkimin meşruiyeti konusunda icmâ oluşmuştur. Bu se- beple, konunun elverişli olması halinde, yetkililer, iç veya dış hukuk ilişkilerinde kamu adına tahkim sözleşmesine taraf olabilirler.149 Devletlerarası ilişkiler, “mükabele bi’l-misil” kuralı, adalet ve fazilet esasları ile sürdürüleceği için insan hakları konusunda ortaya çıkan tahkim sürecinde zulmün150 engellenmesi,151 iman eden-etmeyen ayrımı yapılmadan herkese adaletle hükmedilmesi hedeflenir.152 141 Ancak sonraki süreçte batılı seyyahların farklı gerekçelerle eman alıp mürür tezkireleri ile Osmanlı sınırlarına girip misyonerlik faaliyetlerine giriştikleri ve devletin bu kişileri takip ettirdiği görülmektedir. Bk. Mehmet İpşirli, “Eman”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1995), 11: 77-79. 142 Bir erkeğe verilen eman, hem kendisinin hem de ailesinin can ve mal güvenliğini koruma altına almaktadır. Ancak bunun için eman isteyen kişinin casusluk gibi zararlı faaliyet ve amaçlarının olmaması gerekir. Vehbe ez-Zühayli, “Eman”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1995), 11: 79-81. 143 İpşirli, “Eman”, 11: 77. 144 Ziya Kazıcı, “Osmanlı Devleti’nde İnsan Hakları”, Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla IV. Eyüpsultan Sempozyumu: Tebliğler (5-7 Mayıs 2000), İstanbul: Eyüp Belediyesi Kültür Yayınları, 2000, 25-26; Osman Cilâcı, “Kur’ân Işığında Azınlıkların Hak ve Hürriyetleri”, Diyanet İlmi Dergi 34/3 (1998): 25. 145 Mustafa Yıldırım, “Tahkim”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2011), 39: 411. 146 Mustafa Yıldırım, Tahkim: İslâm ve Medenî Yargılama Hukukunda (İzmir: İzmir İlahiyat Fakültesi Vakfı, 2002), 221. 147 Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 342. 148 Müslim, “Cihad”, 64. 149 Yıldırım, “Tahkim”, 2011, 39: 411-412; Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 343-344. 150 Yargılama süreçlerinin temel amaçlarından biri de zulmü gidermek, adaleti tesis etmek, hakkı sahibine ulaş- tırmaktır. Bk. el-Mevsılî, el-İhtiyar li Ta’lîli’l-Muhtâr, 2: 82. 151 Hangi türü olursa olsun zulüm affedilemez. “  
  ” Bk. Zeynüddin b. İbrahim b. Muhammed İbn Nüceym, el-Bahru’r-Râik Şerhu Kenzi’d-Dekâik (Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî, t.y.), 5: 67; Abdurrahman b. Mu- hammed b. Süleyman Şeyhi Zâde, Mecmau’l-Enhur fî Şerhi Mülteka’l-Ebhur (Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l- Arabî, t.y.), 1: 625. 152 Özel, Milletlerarası Münâsebetler ve Ülke Kavramı, 34-35. İnsan Hakları Diplomasisinin İslam Devletler Hukuku Perspektifiyle Analizi 179 Bunlar İHD bağlamında devam ettirilen süreçlerde Müslümanların sorunları çözümleyici hakem pozisyonunda ve hukuk algı düzeyinde olmalarına işaret et- mektedir. Buna göre Müslümanların hukuk algısı ve tefekkürü toplumları aşmalı, küresel boyut kazanmalı, insan haklarına dair meselelerde ve diğer konularda her toplumun öz dinamiklerini ve hukuk algısını kuşatır bir birikim düzeyine ulaşmalı; Müslüman hukukçular ve tesis edilen hukuksal kurumlar insan haklarına dair ihlal- lerin bölgesel dinamiklerini de göz önünde bulundurabilecek bir yeterlilikle tahkim için müracaat kaynağı olabilecek konuma gelmelidirler. İHD’nde tahkimin yanı sıra “vakıf” kurumunun işlevlerine de işaret etmek gere- kir. Çünkü İslam medeniyeti, vakıf medeniyetidir. Sadaka-i câriye ve infak anlayışı- nın görünümü olan vakıflar, eğitimden sağlığa birçok alanda hizmet vermiş, sosyal hayatın işleyişine katkı sağlamış,153 yardım elini hayatın her sahasına uzatmış,154 insan haklarının korunması noktasında işlevsel olmuştur.155 “Esiri kurtarın, açı do- yurun ve hastayı ziyaret edin.”156 buyruğu gereğince esirleri düşmandan kurtarmak için vakıflar tesis edilmiş157 ve bu hususta Müslümanla zimmî eşit görülmüştür.158 Bu durum, vakıflar konusunda yerel, sınırlayıcı bir perspektifin değil, sınırları aşan uluslararası bir algının var olduğunu, dolayısıyla, insan hakları ihlalleri noktasında uluslararası nitelik kazanmış vakıflar aracılığıyla önleyici tedbirler alınabileceğini, bir çeşit “vakıf diplomasisinin” işletilebileceğini göstermektedir. 4. İNSAN HAKLARININ İSTİSMARI VE AHLAKİLİK PRENSİBİ Yirminci asırda devletler, çıkarlarına en uygun diplomatik yöntemleri denemiş- ler, İnsan haklarına verilen önem, merkezî devletlerin menfaatiyle çelişmediği süre- ce artmış, aksi halde azalmıştır. Diplomatik ilişkilerde insan hakları soğuk savaş sonrasında, uluslararası ilişkiler gündeminin üst sıralarına taşınmış, devletlerin kar- şılıklı iç işlerine müdahalelerinde ve çıkar hesaplarını gizlemede159 araç olarak kul- lanılmış, günümüzde İHD dış politika uygulamalarının en önemli unsurlarından biri haline getirilmiştir.160 İnsan haklarının çıkar hesapları için kullanılması, devle- 153 Mehmet Akif Aydın, Türk Hukuk Tarihi (İstanbul: Beta, 2010), 255. 154 Ziya Kazıcı, İslâm Medeniyeti ve Müesseseleri Tarihi (İstanbul: M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1981), 301. 155 Şentürk, “İnsan Hakları”, 22: 328. 156 Buhari, “Cihad”, 171. 157 Erol Kozak, Vakıf: Bir Sosyal Siyaset Müessesesi Olarak (İstanbul: Akabe Yayın Ticaret ve Sanayi A.Ş., 1985), 31; Özel, İslâm Devletler Hukukunda Savaş Esirleri, 95. 158 Özel, İslâm Devletler Hukukunda Savaş Esirleri, 95. 159 İnsan hakları söylemlerine karşı başlangıçta duyulan güvensizliğin, mütereddit ve çekimser tavrın giderek azaldığı yönündeki yaklaşımlar (Şentürk, “İnsan Hakları”, 22: 329.) günümüz vakıasıyla uyuşmamaktadır. Çünkü günümüzde batının insan hakları söylemlerinin inandırıcılığı oldukça düşük seviyededir. 160 Gürses, İnsan Hakları Diplomasisi, 25. ilted 50 (Aralık/December 2018/2) | Doç. Dr. Ayhan AK 180 tin menfaati için her şeyi meşru gören Makyavelist anlayışın tezahürüdür. Buna karşılık İslam devletler hukukunda esas olan ahlakilik161 ve hukukiliktir. İslam’ın, insana gerçek değerini vermesine karşılık yıllardır akan Müslüman ka- nına sessiz kalan Makyavelist Batı, insan haklarının savunucusu olarak sunulmak- tadır.162 Hâlbuki Başta Fransa ve İngiltere olmak üzere, Batının temel hak ihlalleri, çoğunlukla insan hakları gerekçesiyle olmaktadır. Bu yönüyle en büyük problem, batının, diğer dünya ülkelerine bakışıdır.163 Bu kapsamda, daha çok temenni niteli- ğindeki sözlerden oluşan 1948 İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, İkinci Dünya Savaşından sonra dünyada kültür emperyalizmi kurmaya çalışan galip devletlerin batı kültürünü empoze etme belgesi görünümündedir.164 Yakın zamana kadar Devletler Hukuku müellifleri, uluslararası topluluk müna- sebetlerinde asıl unsurun devlet olduğu telakkisinden hareketle, insan hak ve hürri- yetleri ile meşgul olmamışlar;165 insan hakları söylemleri, çıkarlarına hizmet etmeye başlayınca, bu bağlamda diplomatik süreçler oluşturmaya çalışmışlar; söz konusu çabalar ahlakilik kriterinin ağır biçimde ihlali sebebiyle olumlu karşılık bulmamış- tır. Çünkü gelişmiş devletlerin İHD kapsamında iddia ettikleri insan hakları söy- lemleri içerikten yoksun, taraflı bir yapıya sahiptir. Bunun en açık delili, gelişmiş ülkelerin, muhtelif baskı ve müdahale yöntemleri ile temel insan haklarının başında gelen din hürriyeti meselesinde Balkanlardaki Müslümanların maruz kaldıkları ih- laller konusunda duyarsız kalmaları ve bizzat bu devletlerin kontrolünde ağır insan hakları ihlalleri yapılmak suretiyle kısa bir sürede bölgedeki Müslüman oranının % 43’ten % 12’ye166 düşmesidir.167 Şayet gelişmiş devletler İHD hakikaten temel hakla- rı korumayı hedefliyor olsalardı, gözlerinin önünde din hürriyeti ekseninde yıllarca devam eden ihlallere sessiz kalmamaları gerekirdi. Her ne kadar bazı araştırmacılar,168 ahlakın devletlerarası ilişkilerde bütünüyle dışlanmasının veya tamamıyla sisteme hâkimiyetinin söz konusu olamayacağını ifade etseler de, son asır diplomatik süreçlerinin analizi ve özellikle insan haklarının diplomatik süreçlerde istismarı, ahlakîlik prensibinin bütünüyle yok sayıldığını göstermektedir. Nitekim Hitler, politik süreçlerde hiçbir yasa tanımadığını, hedefe 161 Yakup Mahmutoğlu, İslam Hukukunda Uluslararası Uyuşmazlıkların Çözümünde Mukabele Uygulamaları (Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, 2012), 100. 162 Güç, “İslam’da İnsana Verilen Değer”, 126. 163 Recebi, “İslam’da İnsan Hakları”, 44-46. 164 Yılmaz, “İnsan Hakları Üzerine Bazı Tahliller”, 110. 165 Özel, Milletlerarası Münâsebetler ve Ülke Kavramı, 33. 166 Erhan Türbedar, “Balkanlar’da Nüfus Sayımları ve Kimlik Tartışması”, Türkiye Ekonomi Politikaları Araştır- ma Vakfı (TEPAV), 2011, 6. 167 Özellikle Tanzimat ve Islahat Fermanları ile gayr-ı Müslimlere verilen haklar ve yasal düzlemde Müslüman- larla gayr-ı Müslimlerin eşitlenmesi, Balkanlarda gayr-i müslim nüfusun normalin üstünde artmasına sebep olmuştur. Bk. Karpat, “Balkanlar”, 5: 30. 168 Hans Morgenthau, Uluslararası Politika. (Ankara: Türk Siyasi İlimler Derneği, 1970), 302. İnsan Hakları Diplomasisinin İslam Devletler Hukuku Perspektifiyle Analizi 181 ulaştıran her türlü aracı meşru ve geçerli gördüğünü açıkça ortaya koyarak169 bu- nun somut örneği olmuştur. İslam’a göre ise, devletler hukuku, nasslar ekseninde şekillenen İslam hukuku- nun bir parçası olup; bütünüyle yönetici ve siyasetçilerin inisiyatiflerine bırakılacak bir alan olmayıp,170 prensiplerle yürütülen bir hukuk dalıdır. İslam devletler huku- kunun temelinde sistematik bir ahlakîlik ilkesi bulunmaktadır. Bu da uluslararası düzlemde dürüstlük, adalet, iyilik, barış, zulme engel olma ve iyilikte yardımlaşma gibi değerlerin yaygınlaşması için çabalamayı gerektirmektedir. İslam hukukuna göre İHD işletilirken devletlerarası ilişkilerin temel prensipleri olan adalet, ahlak, emir bi’l-ma’rûf ve nehiy ani’l-münker belirleyici niteliktedir.171 İslam devletler hukuku, başlangıçta olduğu gibi, gelişip bağımsız bir ilim haline geldiğinde de Kur’an ve sünnete dayalı ahlakî temeller üzerinde varlığını sürdür- müş; muhatabın dinî aidiyeti, Müslümanın adalet ve ahlaka aykırı hareket etme gerekçesi olarak görülmemiştir. Tam bir ahlakilikle, ahde vefa172 gibi özel ilişkilerin temel gerekleri, uluslararası ilişkilerin de vazgeçilmezleri olarak görülmüştür. Buna karşılık Batıda din adamları, temel metinlerinden referansla, devlet yetkililerine, Müslümanlara verilen sözlerin muteber olmadığını telkin etmişler ve bu mantık nesilden nesile tevarüs edilerek günümüze ulaşmıştır.173 Uluslararası düzlemdeki buhran ve bunalımların temel sebeplerinden biri ahlakîlik niteliğini büyük oranda kaybetmesidir.174 Devletler hayata sırf ekonomik baktıkça, toplumların medeniyet seviyesi yükselmeyecek, aksine düşecektir. İnsanlığın ulaştığı medeniyet seviyesin- den bir şey kaybetmemesinin yolu ise İslam devletler hukukunda ortaya konan ah- lakî değerlerin uluslararası arenada olması gereken yerde bulundurulmasıdır.175 İnsan hakları konusunda Kur’an, sünnet ve Müslümanların tecrübesinde var olan bütünlüğü “dar dini yaklaşım” şeklinde nitelendirmek ve “yenilikçi yaklaşım” adı altında Evrensel İnsan Hakları Beyannamesini, Müslümanları da kapsayacak şekilde insanlığın kazanımı olarak nitelendirip,176 batı değerlerinin kutsallaştırılma- sı yolunda insan hakları gerekçeli çıkar temin metinlerini desteklemek şeklinde bir yanılgı içerisine düşmek, Müslüman düşünürlerin imtina etmeleri gereken bir du- rum olmalıdır. Çünkü bu, İslam’ın pratiğini tezyif ve söz konusu metinleri taziz olup, çelişkili bir tutumu ifade etmektedir. 169 Vladimir Potyemkin, Uluslararası İlişkiler Tarihi Diplomasi Tarihi (İstanbul: Doğa Basın Yayın, 2009), 4: 133. 170 Hamidullah, İslamda Devlet İdaresi, 94. 171 Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 355. 172 Hamidullah, İslamda Devlet İdaresi, 91-93. 173 Özel, Milletlerarası Münâsebetler ve Ülke Kavramı, 40. 174 Yaman, İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler, 48. 175 Recep Çiğdem, Mukayeseli Hukuk (İslam-Türk Borçlar Hukuku)-Genel Hükümler-Özel Borç İlişkileri (İstan- bul
: Rağbet Yayınları, 2016), 97. 176 Aydın, “İnsan Hakları”, 40. ilted 50 (Aralık/December 2018/2) | Doç. Dr. Ayhan AK 182 İnsan hakları konusunda Müslümanların bin dört yüz yıllık tarihi süreçte ortaya koydukları başarılı sınav177 ve genel çerçeve, batının İnsan Hakları Beyannamesin- den sonra ortaya koydukları pratikle mukayese edildiğinde, durum açıkça ortaya çıkmakta; batının insan haklarını kullanarak yarım asrı aşkın süredir gelişmekte olan ülkeleri nasıl sömürdüğü, insan haklarını kendi çıkarlarını korumak için nasıl kullandığı ve dünyayı kan gölüne çevirdiği açıkça görülmektedir. SONUÇ Sonuç itibariyle insan haklarının, gelişmiş batı ülkeleri tarafından menfaat ko- ruma aracı olarak kullanıldığı ve İHD’nin teorik arka planında batı kültürünü kut- sallaştırma ve evrenselleştirme çabasının bulunduğu vurgulanmalıdır. İslam, teori ve pratikte imanî, insanî ve amelî değere bağlı olarak koruyucu bir tasavvur ortaya koymuştur. Fıkıh literatüründe uluslararası ilişkilerin esasının savaş olduğu yönündeki baskın kanaatin özünde de insan haklarını koruma fikri belirle- yici olup; devletin gücüyle orantılı olarak devlet sınırları dışındaki insan hakları ih- lallerine de tepki göstermek İslam’ın temel kaidelerinin gereğidir. İslamî diplomasinin amaçları bağlamında ilk sıralarda yer alan tebliğ, esasen in- san hakları mücadelesidir. Çünkü şirk en büyük zulümdür ve insanlığı bu zulüm- den kurtarma yönündeki çabalar evleviyetle insan hakları mücadelesidir. İnsan hakları konusunda İslam hukuku bağlamında ortaya konan teorik çerçe- ve, uluslararası ilişkilerin temel niteliğine dair yapılan tahliller, mülkîlik ve şahsilik prensipleri bağlamında ortaya konan değerlendirmeler ve İslamî diplomasinin amaçlarına ilişkin analizler, teorik düzlemde prensipler ekseninde temel insan hak- larının muhafazasının İslam’ın vazgeçilmezleri arasında bulunduğunu ve diploma- tik ilişkilerin esas unsuru olduğunu ortaya koymaktadır. İnsan haklarını diplomatik düzlemde muhafazanın pratiğinde diğer birçok kav- ram ve kurumla birlikte tahkim, eman ve vakıf müesseseleri hususî bir değer ve öneme sahiptir. Batı, Makyavelist bir yaklaşımla insan haklarını menfaatlerini korumak için araç olarak kullanmış, ancak gerçek anlamda insan hakları ihlalleri olduğunda sessiz kalmış ya da göstermelik tepkiler vermiştir. İslam devletler hukukuna göre ise ulus- lararası ilişkilerin temel prensiplerinden biri ahlakiliktir ve ahlakî olan, hakikaten insan haklarını korumanın mücadelesini vermektir. İslam’ın ortaya koyduğu teori ve Müslümanların tarihî pratiği de bu mücadelenin açık şahitleridir. 177 İslam toplumları, insan hakları tarihi açısından başarılı bir sınav geçirmiştir. Bk. Şentürk, “İnsan Hakları”, 22: 328. İnsan Hakları Diplomasisinin İslam Devletler Hukuku Perspektifiyle Analizi 183 KAYNAKÇA Akyıldız, Ali. “Tanzimat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 40: 1-10. İs- tanbul: TDV Yayınları, 2011. Anar, Erol. İnsan Hakları Tarihi. İstanbul: Çivi Yazıları, 2000. Apak, Adem. “Hz. Peygamber (sav)’in Ugulamalarında İnanç Hürriyeti”. Diyanet İlmi Dergi. Özel Sayı (2003): 415-422. Ardoğan, Recep. “İnsan Haklarına Saygının Yükseltilmesinde İslami Teolojinin Rolü”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 45/2 (2004): 83-111. Ardoğan, Recep. “Sekülarizm, İslam ve İnsan Hakları”. İnsan Hakları ve Din (Sem- pozyum). 320-362. Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Yayınları, 2010. Arı, Tayyar. Uluslararası İlişkiler Teorileri Çatışma, Hegemonya, İşbirliği. Bursa: MKM Yayıncılık, 2013. Armağan, Servet. İslam Hukukunda Temel Hak ve Hürriyetler. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2011. Arnold, Rainer. “Reflections on the Universality of Human Rights”. The Universalism of Human Rights. London, 2013. Aydın, Hakkı. İslam ve Modern Hukukta İşkence. İstanbul: Beyan Yayınları, 1997. Aydın, Mehmet Akif. “Din”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 9: 325-328. İstanbul: TDV Yayınları, 1994. Aydın, Mehmet Akif. Türk Hukuk Tarihi. İstanbul: Beta, 2010. Aydın, Mehmet S. “İnsan Hakları: Niçin İslami Bir Yaklaşım”. Din Şûrası (Sempoz- yum) 2 (2003): 38-42. Bâbertî, Muhammed b. Muhammed b. Mahmud. el-İnâye Şerhu’l-Hidâye. Beyrut: Dâru’l-Fikr, t.y. Bardakoğlu, Ali. “Hak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 15: 139-151. İstanbul: TDV Yayınları, 1997. Bayraktar, İbrahim. “İslâm’ın İnsana Tanıdığı Bazı Temel Haklar ve Veda Hutbesi”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10 (1991): 221-231. Bilge, Necip. Hukuk Başlangıcı: Hukukun Temel Kavram ve Kurumları. Ankara: Turhan Kitabevi Yayınları, 2013. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukukı İslamiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1986. Bostancı, Ahmet. İslam Kamu Hukukunda Gayri Müslimler: (Hz. Peygamber Devri Uygulaması Temelinde). İstanbul
: Marmara Üniversitesi, 1999. ilted 50 (Aralık/December 2018/2) | Doç. Dr. Ayhan AK 184 Bozkurt, Nebi. “Eman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 11: 75-77. İs- tanbul: TDV Yayınları, 1995. Bozkurt, Nebi. “Sefaretname”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 36: 288- 289. İstanbul: TDV Yayınları, 2009. Catholijn Jonker - Nellis, Annemiek. “Human Robots and Robotic Humans”. Engineering the Human Human Enhancement Between Fiction and Fascination. London, 2013. Cilâcı, Osman. “Kur’ân Işığında Azınlıkların Hak ve Hürriyetleri”. Diyanet İlmi Dergi 34/3 (1998): 17-26. Cohen, Roberta. Human Rights Diplomacy: The Carter Administration and the Southern. Maryland: Johns Hopkins University Press, 1982. Çalış, Halit. “İslam ve İnsan Hakları: Ödev Öncelikli Toplum Modeli”. İnsan Hak- ları ve Din (Sempozyum). 71-85. Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversi- tesi Yayınları, 2010. Çiğdem, Recep. Mukayeseli Hukuk (İslam-Türk Borçlar Hukuku)-Genel Hükümler- Özel Borç İlişkileri. İstanbul
: Rağbet Yayınları, 2016. Durul, Ferzan. Küreselleşme ve İnsan Hakları. İstanbul: Toroslu Kitaplığı, 2008. Ebû Ya’lâ el-Ferrâ, Muhammed b. Hüseyin. el-Ahkâmü’s-Sultâniyye. Mısır: Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1966. Erul, Bünyamin. “Veda Hutbesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42: 591-593. İstanbul: TDV Yayınları, 2012. Eskicioğlu, Osman. İslam Hukuku Açısından Hukuk ve İnsan Hakları. İzmir: Ana- dolu Matbaacılık, 1996. Girgin, Kemal. Çağdaş Politika ve Diplomasi. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1975. Gönlübol, Mehmet. Uluslararası Politika: İlkeler-Kavramlar-Kurumlar. Ankara: Attila Kitabevi, 1993. Güç, Ahmet. “İslam’da İnsana Verilen Değer”. Kutlu Doğum Sempozyumu (Türkiye Diyanet Vakfı). 123-130. 1995. Gülsoy, Ufuk. “Islahat Fermanı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 19: 185-190. İstanbul: TDV Yayınları, 1999. Gürses, Emin. İnsan Hakları Diplomasisi. İstanbul: Bağlam Yayınları, 2001. Hacak, Hasan. İslam Hukukunun Klasik Kaynaklarında Hak Kavramının Analizi. İstanbul
: Marmara Üniversitesi, 2000. Haddâdî, Ebûbekir b. Ali b. Muhammed. el-Cevheratü’n-Neyyira. el-Matbaatü’l- Hayriyye, 1322. Hamidullah, Muhammed. İslamda Devlet İdaresi. Ankara: Beyan Yayınları, 1998. İnsan Hakları Diplomasisinin İslam Devletler Hukuku Perspektifiyle Analizi 185 Hatîb, Abdülkerim. el-Hilafe ve’l-İmame: Diyaneten ve Siyaseten. Beyrut: Dârü’l- Ma’rife, 1975. Hiravi, Abdüssemi’ Salim. Lugatü’l-idareti’l-amme fî sadri’l-İslâm. Kahire: el- Hey’etü’l-Mısriyyeti’l-Âmme li’l-Kitâb, 1986. İbn Abidin, Muhammed Emin b. Ömer b. Abdulaziz. Reddü’l-Muhtâr ale’d-Dürri’l- Muhtâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1992. İbn Kayyim el-Cevziyye, Şemsüddin Ebî Abdillah. et-Turuku’l-Hükmiyye fi’s- Siyâseti’ş-Şer’iyye. Beyrut: Dâru Erkâm b. Ebi’l-Erkâm, 1999. İbn Nüceym, Zeynüddin b. İbrahim b. Muhammed. el-Bahru’r-Râik Şerhu Kenzi’d- Dekâik. Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî, t.y. İbn Rüşd el-Ced, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed. el-Beyân ve’t-Tahsîl. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1988. İpşirli, Mehmet. “Elçi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 11: 3-15. İstan- bul: TDV Yayınları, 1995. İpşirli, Mehmet. “Eman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 11: 77-79. İs- tanbul: TDV Yayınları, 1995. Karpat, Kemal. “Balkanlar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 5: 25-32. İstanbul: TDV Yayınları, 1992. Kasanî, Alaüddin Ebubekir b. Mes’ud b. Ahmed. Bedâiu’s-Sanâi’ fî Tertîbi’ş-Şerâi’. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986. Kasanî, Alaüddin Ebubekir b. Mes’ud b. Ahmed. Bedâiu’s-sanâi’ fî tertîbi’ş-şerâi’. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986. Kazıcı, Ziya. İslâm Medeniyeti ve Müesseseleri Tarihi. İstanbul: M.Ü. İlâhiyat Fakül- tesi Vakfı Yayınları, 1981. Kazıcı, Ziya. “Osmanlı Devleti’nde İnsan Hakları”. Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla IV. Eyüpsultan Sempozyumu: Tebliğler (5-7 Mayıs 2000), 22-27. İstanbul: Eyüp Be- lediyesi Kültür Yayınları, 2000. Kemalî, Muhammed H. - Sırçancı, Halim. “İslâm’da İfade Hürriyeti: Fitne Kavra- mının Tahlili”. İslâmî Sosyal Bilimler Dergisi 1/2 (1993): 40-61. King, Toby. “Human Rights in European Foreign Polcy: Success or Failure for Post Modern Diplomacy?” EJIL 10/2 (1999): 313-337. Kozak, Erol. Vakıf: Bir Sosyal Siyaset Müessesesi Olarak. İstanbul: Akabe Yayın Ti- caret ve Sanayi A.Ş., 1985. Mahmutoğlu, Yakup. İslam Hukukunda Uluslararası Uyuşmazlıkların Çözümünde Mukabele Uygulamaları. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, 2012. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Habib. el-Ahkâmü’s-Sultâniyye. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1999. ilted 50 (Aralık/December 2018/2) | Doç. Dr. Ayhan AK 186 Megret, Frederic. “Where Does the Critique of International Human Rights Stand? An Exploration in 18 Vignettes”. New Approaches to International Law The European and the American Experiences. Berlin: TMC Asser Press, 2012. Merginanî, Ali b. Ebubekir b. Abdulcelil el-Ferganî. el-Hidâye fî Şerhi Bidâyeti’l- Mübtedî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, t.y. Mevsılî, Abdullah b. Mahmud b. Mevdud. el-İhtiyar li Ta’lîli’l-Muhtâr. Beyrut: Matbaatü’l-Halebî, 1937. Morgenthau, Hans. Uluslararası Politika. Ankara: Türk Siyasi İlimler Derneği, 1970. Mourgeon, Jacques. İnsan Hakları. İstanbul
: İletişim Yayınları, 1990. Nasr, Muhammed. Tatavvuru’l-Fikri’s-Siyâsî fi’l-İslâm. Kahire: Dâru’l-Meârif, 1984. Önen, Mesut. Hukukun Temel Kavramları. İstanbul: Der Yayınları, 1991. Özdemir, Ahmet. İslam Devletler Hukukunda Uluslararası Kamu Düzeninin Savaş Yoluyla Sağlanması. Ankara: Ankara Üniversitesi, 2008. Özel, Ahmed. İslâm Hukukunda Milletlerarası Münâsebetler ve Ülke Kavramı: Dârulislâm, Dârulharb. İstanbul: İz yayıncılık, 1998. Özel, Ahmed. İslam ve Terör: Fikhî Bir Yaklaşım. İstanbul: Küre Yayınları, 2007. Özel, Ahmet. İslâm Devletler Hukukunda Savaş Esirleri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1996. Özel, Ahmet. “Müte’men”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32: 140-143. İstanbul: TDV Yayınları, 2006. Öztürk, Yener. “Kur’an ve İnanç Hürriyeti”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2005): 93-114. Pazarcı, Hüseyin. Uluslararası Hukuk. Ankara: Turhan Kitabevi, 2007. Pîrâ, Suâd. “Musaddık, Muhammed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 31: 228-229. İstanbul: TDV Yayınları, 2006. Pogge, Thomas. Küresel Yoksulluk ve İnsan Hakları
: Kozmopolit Sorumluluklar ve Reformlar. İstanbul
: İstanbul Bilgi Üniversitesi, 2006. Polat, Fethi Ahmet. “İnsan Hakları ve Özgürlükleri Bağlamında, Kuran’da Dînî Pluralizm”. Bakü Devlet Üniversitesi İlahiyat Fakültesinin İlmî Mecmuası 1/1 (2004): 21-66. Potyemkin, Vladimir. Uluslararası İlişkiler Tarihi Diplomasi Tarihi. İstanbul: Doğa Basın Yayın, 2009. Recebi, Süleyman. “İslam’da İnsan Hakları”. Din Şûrası (Sempozyum) 2 (2003): 43- 46. İnsan Hakları Diplomasisinin İslam Devletler Hukuku Perspektifiyle Analizi 187 Saka, Şevki. “Kur’an’a Göre İnanç Hürriyeti”. Diyanet İlmi Dergi 28/1 (1992): 117- 137. Savaş, Ali İbrahim. Osmanlı Diplomasisi. İstanbul: 3F Yayınevi, 2007. Semerkandî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed Ebubekir Alaüddin. Tuhfetü’l- fukahâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994. Serahsî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl Şemsüleimme. el-Mebsût. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1993. Serahsî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl Şemsüleimme. Şerhu Kitâbi’s-Siyeri’l- Kebîr. Matbaatü Şeriketi’l-İ’lânâti’ş-Şarkiyye, 1971. Serahsî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl Şemsüleimme. Usûlü’s-Serahsî. İstanbul: Dâru Kahraman, t.y. Suğdî, Ebü’l-Hasan Ali b. Hüseyin b. Muhammed. en-Nütef fi’l-Fetâvâ. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1984. Şafak, Ali. “İslam Hukukunda İnanç, Fikir ve Söz Hürriyeti”. Diyanet İlmi Dergi 15/3 (1976): 133-142. Şener, Mehmet. “Veda Hutbe’sinin İnsan Hakları Yönünden Kısaca Tahlili”. Kutlu Doğum Sempozyumu (Türkiye Diyanet Vakfı). 1996. 125-130. Şentürk, Recep. “İnsan Hakları”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 22: 327-330. İstanbul: TDV Yayınları, 2000. Şentürk, Recep. İnsan Hakları ve İslam: Sosyolojik ve Fıkhî Yaklas
ımlar. İstanbul: Etkileşim Yayınları, 2007. Şeybanî, Ebû Abdullah Muhammed b. el-Hasan b. Ferkad. el-Hücce alâ Ehli’l- Medine. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1403. Şeybanî, Ebû Abdullah Muhammed b. el-Hasan b. Ferkad. es-Siyeru’s-sağîr. Beyrut: ed-Dâru’l-Müttehide, 1975. Şeyhi Zâde, Abdurrahman b. Muhammed b. Süleyman. Mecmau’l-Enhur fî Şerhi Mülteka’l-Ebhur. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, t.y. Şeyzerî, Abdurrahman b. Abdullah b. Nasr. el-Menhecü’l-Meslûk fî Siyâseti’l- Mülûk. Ürdün: Mektebetü’l-Menar, 1987. Şulul, Kasım. “Hz. Peygamber’in Bazı Uygulamaları ve Hadisleri Çerçevesinde İfa- de Hürriyeti”. Kutlu Doğum Sempozyumu (Şanlıurfa). [t.y.]. 57-66. Tahâvî, Ebû Cafer Ahmed b. Muhammed et-. Muhtasaru’t-Tahâvî. Beyrut: Daru İhyâi’l-ulûm, 1986. Topaloğlu, Nuri. “İnsan Hakları ve İslam”. Diyanet İlmi Dergi 26/1 (1990): 3-12. Topçuoğlu, Ali Aslan. Temel Hak ve Özgürlükler Açısından İslam Kamu Hukukun- da Gayrimüslim Vatandaşların Hukukî Statüsü. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, 2005. ilted 50 (Aralık/December 2018/2) | Doç. Dr. Ayhan AK 188 Turgay, Nurettin. “Kur’an’da Sosyal Adalet ve İnsan Hakları”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (1999): 41-62. Türbedar, Erhan. “Balkanlar’da Nüfus Sayımları ve Kimlik Tartışması”. Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı (TEPAV). 2011. Ulusal, Şemsettin. İslam Hukukunda Uluslararası Andlaşmalar. Ankara: Ankara Üniversitesi, 2006. Üstün, Yakup. “İslama Göre İnsan”. Diyanet İlmi Dergi 14/5 (1975): 261-265. Yaman, Ahmet. İslam Devletler Hukukunda Savaş. İstanbul: Beyan Yayınları, 1998. Yaman, Ahmet. İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler. Ankara: Fecr Yayınevi, 1998. Yaman, Ahmet. “İslam’ın Temel Kaynakları ve Tarihî Tecrübe Işığında Gayri Müslimlerler Birlikte Yaşamanın Hukukî Çerçevesi”. Necmettin Erbakan Üni- versitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi - Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 40 (2015): 9-36. Yaman, Ahmet. “Zimmî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 44: 434-438. İstanbul: TDV Yayınları, 2013. Yayla, Mustafa. İslam Hukukunda İnsan Hakları ve Eşitlik. İstanbul
: Marmara Üniversitesi, 1994. Yıldırım, Mustafa. “Tahkim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39: 411- 413. İstanbul: TDV Yayınları, 2011. Yıldırım, Mustafa. Tahkim: İslâm ve Medenî Yargılama Hukukunda. İzmir: İzmir İlahiyat Fakültesi Vakfı, 2002. Yılmaz, Ejder. Hukuk Sözlüğü. Ankara: Yorum Yayıncılık, 1982. Yılmaz, M. Kazım. “İnsan Hakları Üzerine Bazı Tahliller”. Diyanet İlmi Dergi 28/1 (1992): 103-115. Zühayli, Vehbe ez-. “Eman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 11: 79-81. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.

• Akademik (DergiPark) · DergiPark · CC-BY-NC-ND · K.https://doi.org/10.52836/sayistay.176214411.04.2026
• Akademik (DergiPark) · DergiPark · CC-BY-NC-ND · K.https://doi.org/10.15337/suhfd.166454031.12.2025
• Akademik (DergiPark) · DergiPark · CC-BY-NC-ND · K.https://doi.org/10.15337/suhfd.171709931.12.2025
• Akademik (DergiPark) · DergiPark · CC-BY-NC-ND · K.https://doi.org/10.15337/suhfd.168664429.09.2025